ΔΥΟ ΤΡAΓΟΥΔΙΑ, ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΤΩΝ ΤΡΙΓΛΙΑΝΩΝ

[Στάθης Δημητρακός]

        ΔΥΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ (ΠΟΙΗΜΑΤΑ) ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΤΟΥ ΛΑΪΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΤΩΝ ΤΡΙΓΛΙΑΝΩΝ.


 Ο μεγάλος Τριγλιανός φιλόλογος και ιστορικός συγγραφέας Τρύφων Ε. Ευαγγελίδης (1863-1941), στο βιβλίο του «Βρύλλειον – Τρίγλεια» Αθήναι 1934, γράφει δύο τραγούδια(ποιήματα) μνημεία του λόγου του λαϊκού πολιτισμού των Τριγλιανών (σελ. 106-107)  Ο συγγραφέας δίνει τον τίτλο «Λαογραφικά εκ του Ακριτικού κύκλου». Στις παραπομπές και σημειώσεις του βιβλίου αναφέρει: «Τα ποιήματα ταύτα εξεδόθησαν εν τη σειρά της βιβλιοθήκης Γρηγ.Μαρασλή, υπό Γεωργίου Παχτίκου εξ Ορτάκοϊ της Βιθυνίας και συμφοιτητού μου, Αθήναι 1905, Τόμος Α΄».
Το παλιό αυτό βιβλίο που αναφέρει ο Τρύφων Ευαγγελίδης, επανεκδόθηκε από το βιβλιοπωλείο Διονυσίου Νότη Καραβία, Αθήνα 2006 και περιέχει τα δύο αυτά Τριγλιανά τραγούδια, τα οποία είναι κάποιων αιώνων ( σελ.377-379). Το πρώτο μάλλον είναι πολύ πιο παλιό από το δεύτερο

Ο τίτλος του βιβλίου είναι :
   «260 Δημώδη Ελληνικά Άσματα»
   Από του στόματος του Ελληνικού Λαού
   Συλλεγέντα και παρασημανθέντα (1888-1904) Τόμος Α'»
   Υπό  Γεώργιου Δ. Παχτίκου,
   Φιλολόγου-Μουσικού, Εν Αθήναις,
   Τύποις Π.Δ. Σακελλαρίου, 1905

Το βιβλίο περιέχει τραγούδια από τα διάφορα μέρη Θράκη-Μακεδονία-Ήπειρο-Κρήτη- Νησιά του Αιγαίου- Κύπρος-Μ.Ασία και των παραλίων της Προποντίδας.
Εκτός των δύο τραγουδιών από την Τρίγλια, περιέχει παλιά τραγούδια από τις πόλεις και τα χωριά, γύρω και κοντά στην Παλιά Τρίγλια (Σιγή, Αρβανιτοχώρι, Μουδανιά, Νεοχώρι,  Ελιγμοί, Κίος, Μυσόπολις ή Μεσόπολις, Πελαδάρι, Δεμιρδέσι,  Κουβούκλια, Γυαλί-τσιφλίκι,  Μιχαλίτσι, Απολλωνιάδα  και απ' το νησί Καλόλιμνος)    


              Το πρώτο τραγούδι (ποίημα)

     

  Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Ο ΜΙΚΡΟΣ

   (Άδεται σπανιώτατα εν Τριγλεία της Προύσης υπό των
              γραιών)   
            Υπαγόρευσις Χριστοδουλίνας Λ.Χάϊτα.

           Ο Κωνσταντίνος ο μικρός ο μικροπανδρεμένος
           τον Μάη μηλιάν εφύτευσε, τον Μάη γυναίκα πήρε.
           Tον Μάη τον ήλθεν η γραφή να πάγη στο σεφέρι (1)
           Την νύκτα κόβει τα καρφιά, την νύκτα καλλιόνει (2)
       5.Η κόρη που τον αγαπά στέκεται και τον φέγγει,
          όσα ποτήρια τον κερνά τόσα λόγια τον λέγει:
         -Πού θα μ' αφήσεις να διαβής, μικρέ μου Κωνσταντίνε ;
          απ' τους εννηά [μου] αδελφούς εσένα έχω δέκα.
         -Πρωτού σ' αφήσω στον Θεόν κ' ύστερης στους αγγέλους.
       10.-Τι θα με κάνη ο Θεός, τι θα μου κάμουν οι Άγιοι
         τι θα με κάνη η νένα (3) σου, ταγκαρδιακά σου αδέρφια;
         Δεν [τον] φοβούμαι τον Θεόν, ούτε τον [ίδιο] Χάρο.
         Ο Χάρος σαν το ήκουσε, πολύ του βαρυφάνη,
         έσυρε και σαϊτεψε κόρη ρεβωνιασμένη,
    15.την Αρετή του Κωνσταντή που λείπει στο σεφέρι.
      -Μάνα μ', αν έρθη ο Κωνσταντής να μη βαρυκαρδίση
        ανοίξτε το σεντούκι μου τώρημο ραχνιασμένο
        και δός την αρραβώνα του να φύγει ο καϊμένος.
   Μάνα μ', βάλε της τάβλαις (4) θλιβεραίς και της πετσέταις μαύραις,
   20. βάνε και τα ποτήρια [μας] στον δίσκο ραγισμένα...
        Μάνα μ', έρχεται ο Κωνσταντής πασσάς καμαρωμένος,
       εμπρός του έχει όργανα και πίσω του τρουμπέταις.
      -Σταθήτε εμπρός μου, όργανα, και πίσω μου τρουμπέταις
        στου πεθερού μου της αυλαίς σταυρός είναι στημένος.
   25.Γιά η πεθερά μου πέθανε, γιά πεθερός μου θάφτει
       γιά απ' τα εννηά αδέρφια μου κανένα ερραγίσθη.
      -Καλή μέρα σου μάστορη και πρωτοπελεκάρη (5)
       τίνους κυούρι (6) πελεκάς, τίνος κυούρι φκειάνεις;
       -Της Αρετής του Κωνσταντή πού λείπει στο σεφέρι.
   30.-Περικαλώ σε, μάστορη και πρωτοπελεκάρη,
       κάμε το φαρδύ πλατύ να παίρνει δυό νομάτοι (7)
       Βγάζει το δακτυλίδι του, το ρίχνει στο φαρμάκι,
       το βάζει στα χείλη του και πέφτει στο κρεββάτι.

   Γλωσσάρι:
1.σεφέρι = πόλεμος, στρατός, εκστρατεία.
2.καλλιόνει = καλλιγώνει, βάζει πέταλα στο άλογο, πεταλώνει.
3.νένα = παραμάνα,
4.τάβλαις = τραπέζια συμποσίου, τραπέζια μετά τις κηδείες,μακαριά, ψυχοφάγι.
5.πρωτοπελεκάρη = πρωτομάστορα, πρωτοπελεκητή, φερετροποιέ
6.κυούρι ή κιούρι = φέρετρο, νεκρόκασα (και μνήμα ή τάφος),
7.νομάτοι = άτομα.




Σχόλια για το πρώτο τραγούδι (ποίημα)

Τα τραγούδια (ποιήματα) του ακριτικού κύκλου είναι δημοτικά τραγούδια τα οποία εμπνέονται από τους ηρωικούς αγώνες των ακριτών κατά τον μεσαίωνα.
Μερικά τραγούδια του ακριτικού κύκλου συγγενεύουν με τις «παραλογές».
Οι παραλογές ή μπαλάντες είναι δημοτικά τραγούδια (ποιήματα), αφηγηματικά του κοινωνικού βίου με δραματικό περιεχόμενο, μοιάζουν με τραγωδίες.

Χαρακτηριστικά των παραλογών που εντοπίζονται στο πρώτο τραγούδι:

-Το θέμα του που αναφέρεται σε δραματικό περιστατικό του κοινωνικού βίου.
-Η γοργότητα στην αφήγηση. Ο δημιουργός δεν παραμένει, δεν αφηγείται τα πάντα με χρονικές ή άλλες λεπτομέρειες αλλά μόνο τα σημαντικότερα στην εξέλιξη της υπόθεσης. Π.χ. μετά τον διάλογο Κωνσταντή και κόρης, δεν ακολουθεί ο αποχαιρετισμός, δεν υπάρχουν άλλες πληροφορίες για τον πόλεμο, πού πήγε ή για το πώς ζούσε στο μεταξύ η κόρη, αλλά κατευθείαν αναφέρεται στις τελευταίες οδηγίες της κόρης προς την μάνα πριν τον θάνατό της.
(στίχοι 14-20, 20-21, 32-33).
-Ο δραματικός τρόπος με τον οποίο μαθαίνει τα νέα ο Κωνσταντής (στίχοι 27-29).
-Το τραγικό τέλος που επισφραγίζει την ιστορία των δύο νέων, νικητής ο Χάρος.
-Το δαχτυλίδι και το φαρμάκι. Θέματα γνωστά και κοινά μοτίβα σε πολλές παραλογές που προέρχονται από ανατολικές κυρίως επιδράσεις.

Χαρακτηριστικά των ακριτικών τραγουδιών που διακρίνονται στο πρώτο ποίημα:
-Ο κεντρικός ήρωας είναι πολεμιστής.
-Ετοιμάζει το άλογό του ο ίδιος για τον πόλεμο-στρατό (στίχος 4)
όπως συχνά στα ακριτικά τραγούδια αναφέρονται αυτές οι προετοιμασίες.
-Η κόρη (αρραβωνιαστικιά) που στέκεται παραδίπλα τον φροντίζει και τον υπηρετεί (στίχοι 5-6).
-Η περιφρόνηση του Χάρου από την κόρη (στίχος 13).
-Η επιστροφή του από το σεφέρι εν είδει θριάμβου Αυτοκράτορα (στίχοι 21-22).

Τα παραπάνω είναι τα μόνα σημεία στα οποία εντοπίζεται το ηρωικό στοιχείο, βασικότατο χαρακτηριστικό της ακριτικής ποίησης, που κατά τα άλλα λείπει από το συγκεκριμένο ποίημα.

Υπάρχουν αρκετά ποιήματα που οι μελετητές αδυνατούν να κατατάξουν σαφώς σε ένα από τα δύο είδη, αφού συχνά τα όρια των δύο αυτών ειδών είναι δυσδιάκριτα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα «Το κάστρο της Ωριάς» που, ενώ αναγνωρίζεται ως παραλογή, ο Ν. Πολίτης το κατατάσσει στα ακριτικά. Το ίδιο συμβαίνει με το συγκεκριμένο ποίημα. Συγκεντρώνει περισσότερα στοιχεία παραλογής.
Ωστόσο: Ο Κωνσταντής ή Κωνσταντίνος είναι ήρωας αρκετών ακριτικών τραγουδιών, ενώ στο έπος του Β. Διγενή Ακρίτα έτσι ονομάζεται ο αδελφός της μητέρας του Διγενή.
Επίσης το τέλος του ποιήματος αυτού μοιάζει με το τέλος του ακριτικού τραγουδιού «της Ηλιογέννητης» που ο Ήρωας του είναι ο Κωνσταντής (ο μικροκωνσταντίνος). Στο συγκεκριμένο ποίημα ο πρώτος στίχος είναι: «ο Κωνσταντίνος ο μικρός ο μικροπανδρεμένος».
Στο ακριτικό «της Λιογέννητης» ανάλογος είναι και ο πρώτος στίχος του:
«Ο Κωνσταντής ο ομορφονιός ο μικροκωνσταντίνος»

Ο Γεώργιος Παχτίκος στο βιβλίο του χαρακτηρίζει αυτό το άσμα ως ιστορικό καθιστό.


                  Το δεύτερο τραγούδι (ποίημα)
      
               

ΜΙΑΝ ΑΥΓΗ ΜΕ ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ

  (Άδεται εν Τριγλεία της Προύσης και Γυαλί τσιφλικ της επαρχίας      Νικομήδειας          
εν συναναστροφαίς και διασκεδάσεσιν)
    Υπαγόρευσις Γεωργίου Καϊμακτζόγλου     

   Μιάν αυγή με το φεγγάρι, μιάν αυγή με το καλό
    κατηβαίνω στο παζάρι, για να ιδώ και να χαρώ.
    Κύταξα στο παραθύρι κ' ήτονε και παρανοικτό (1)
    κάθουνταν ένα κορίτσι έμμορφο και διαλεχτό.
  5. Είχα θάρρος ο καϊμένος και το αποχαιρετώ(2)
    κ' η δουλεύτρα του μου λέγει δεν είσ' άξιος για αυτό.
   Πέφτω κάτω και πληγόνω, δέρνομαι, σκοτόνομαι
  στον γιατρό τον Νικολάκη πάγω και γιατρεύομαι.
  - Αχ !  γιατρέ μου, γιάτρευσέ με. Το Σάββατο το βραδύ
   και την Κυριακή το γιώμα θα περάσω απ' εκεί.

     Γλωσσάρι:
            1. λέγεται και κράνοικτο (μικρόν ανοικτό)=ολίγον ανοικτό.
    2.αποχαιρετώ=χαιρετώ.   
   3. δουλεύτρα = υπηρέτρια.

 
    Σχόλια για το δεύτερο τραγούδι (ποίημα)

Το ποίημα ανήκει στα ερωτικά ή της αγάπης. Ο Γεώργιος Παχτίκος το   αναφέρει ως ερωτικό καθιστό.
Χαρακτηριστικά:
-Ο θεματικός πυρήνας του.
-Η συντομία του.
-Κοινή εικόνα στα περισσότερα ερωτικά το μισάνοιχτο παράθυρο στο οποίο κάθεται η κόρη, από κάτω περνά ο νέος που την ερωτεύεται κεραυνοβόλα για την ομορφιά της.
Τους στίχους 7-8 τους άκουγα συχνά να τους απαγγέλει ο πατέρας μου για αστειότητα
  ...πέφτω κάτω και πληγώνω, δέρνομαι σκοτώνομαι
  στο γιατρό το Νικολάκη πάγω και γιατρεύομαι...
Πριν πέσει στα χέρια μου το βιβλίο του Τρ. Ευαγγελίδη, έδινα άλλη εξήγηση στους στίχους αυτούς, ίσως τους θεωρούσα ότι ήταν κάποια παροιμία ή παροιμιώδης έκφραση, καταλάβαινα βέβαια ότι τα λόγια ήταν από την Τρίγλια, τίποτα περισσότερο. Και ο ίδιος ο πατέρας μου δεν γνώριζε όλους τους στίχους.
Στην μνήμη του (Χρήστος Αρχιμήδη Δημητρακός, Τρίγλια 1912 – Ραφήνα 2002) αφιερώνω αυτή την μελέτη των τραγουδιών.

Επιμέλεια, Γλωσσάρι-Σχόλια : Στάθης Δημητρακός.

Σημείωση: Τα δυο παραπάνω ποιήματα δημοσιεύθηκαν από εμένα στα:
1)«Τριγλιανά Νέα», Θεσσαλονίκη, Απρίλιος-Μάιος-Ιούνιος 2003, αρ.φύλλου 108.
2)«Τ' ανάβλεμμα», Περιοδική έκδοση του Λυκείου Ελληνίδων της Ραφήνας, φύλλο 3, Σεπτέμβριος  2003.

Η τωρινή δημοσίευση είναι με περισσότερα στοιχεία,  μετά την επανέκδοση του βιβλίου «260 Δημώδη Ελληνικά Άσματα» του Γεώργιου Παχτίκου. Βιβλιοπωλείο Διονυσίου Νότη Καραβά, Αθήνα 2006.