ΛΟΥΤΡΟΣ-ΛΟΥΤΡΟΚΟΜΟΙ

[Στάθης Δημητρακός]

ΛΟΥΤΡΟΣ- ΛΟΥΤΡΟΚΟΜΟΙ

Λουτρός-Λουτροκόμοι (Χαμαμτζής-Χαμαμτζίνα)

          Δημητρό-τρό-τρό,θα σε πάω στο λουτρό
          να σε κάνω πίτσι-πίτσι, να σ' αρέσει το κορίτσι.
                    Τριγλιανό δίστιχο.

Ο λουτρός ήταν δημόσιο κτίριο με ειδικούς χώρους και εγκαταστάσεις για το πλύσιμο του σώματος. Στην Παλιά Τρίγλια, συνήθως λέγανε o λουτρός και όχι το λουτρό ή το χαμάμ. Αυτοί που δούλευαν στον λουτρό λέγονταν λουτροκόμοι( χαμαμτζής-χαμαμτζίνα) και πληρώνονταν από την Δημογεροντία.     

Ο λουτρός ήταν το χαμάμ. Η λέξη hamam έχει αραβoτουρκική  προέλευση και σημαίνει λουτρό. Τα Χαμάμ συνέχισαν την παράδοση των Ρωμαϊκών και Βυζαντινών λουτρών.   

          ■ Τα λουτρά της Ανατολής, που δεν είναι παρά αντιγραφή των Βυζαντινών, έχουν ιδιαίτερη αρχιτεκτονική με τρούλο, θόλους, μαρμάρινες κολόνες και δάπεδα. Στην κυρίως αίθουσα υπάρχουν θολωτοί κοίλοι χώροι που σχηματίζουν εσοχές και που στο βάθος τους υπάρχει μαρμάρινη φαρδιά γούρνα με κρουνό ζεστού και κρύου νερού κατά βούληση. Τα βυζαντινά λουτρά υπήρχαν στην Πόλη, πριν οι κατακτητές τους βρουν, τους ονομάσουν «χαμάμ» και αυξήσουν τον αριθμό τους.

Αγλαΐα Κωνσταντινίδου-Κλοκίνα
«Όπου λοιπόν...μια φορά κι ένα καιρό στην Πόλη(1949-1958)»   
Εκδόσεις Ίκαρος, 2003.


Τα χαμάμ έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην κουλτούρα των Ανατολικών χωρών, καθώς ήταν μέρη συναντήσεων, εξαγνισμού και αρχιτεκτονικής ομορφιάς. Oι Ευρωπαίοι γνώρισαν τα χαμάμ μέσω επαφών με την Τουρκία. 
Η εξωτερική εμφάνιση των λουτρών (χαμάμ) είχε σχήμα τρούλου με πολλούς γυάλινους φεγγίτες, σε σχήμα βεντούζας, σαν φιλιστρίνια πλοίων για να μπαίνει το φως του ήλιου.
 
■Είχε και η Τρίγλια τα δικά της χαμάμια. Είχε δυο μεγάλους λουτρούς, ο ένας ήταν στον τουρκομαχαλά και ο άλλος ήταν στο μαχαλά μου, στα Τσιφούτικα όπως τα λέγανε, γιατί στην πατρίδα δεν είχαν μέσα στα σπίτια μπανιέρες. Έτσι ο κόσμος βολευόταν με τους δυο μεγάλους αυτούς δημοτικούς λουτρούς.
Τα λουτρά αυτά ήταν καθημερινά ανοιχτά και όποιος ήθελε πήγαινε και έκανε το μπάνιο του. Εκεί καθημερινά ήταν ο χαμαμτζής (λουτροκόμος) τον οποίο πλήρωνε ο Δήμος. Ήταν μέρες που πήγαιναν οι άντρες και μέρες που πήγαιναν οι γυναίκες. Και έβλεπες απ' όλες τις γωνιές της Τρίγλιας νάρχονται γυναίκες με τους μπόγους τους, που είχαν μέσα τα μπουρνούζια, τους φουτάδες (1), τα πεσκήρια (2), τα σαπούνια, τα χτένια, τις ελαφρόπετρες, τα τσόκαρα και ούλα τους τα κούμουλα (3).
Στους άντρες ήταν ο χαμαμτζής και στις γυναίκες η χαμαμτζίνα. Αυτή έπαιρνε της καθεμιάς τα ρούχα να τα τοποθετήσει και ενδιαφερότανε για την καθαριότητα του λουτρού. Στο τέλος που τελείωνε το χαμάμι, οι γυναίκες της δίνανε το μπαξίσι (4) της.
Στους άντρες πάλι, όποιος ήθελε ιδιαίτερη περιποίηση, πήγαινε ο
χαμαμτζής και του έτριβε την πλάτη με το σφουγγάρι. Μετά του έριχνε στην πλάτη τον φουτά και του έκανε μασάζ.
Τα λουτρά αυτά άφηναν ένα σεβαστό ποσό στο Δήμο, διότι η Τρίγλια είχε κάπου 7 χιλιάδες κάτοικους και αυτοί οι άνθρωποι κάθε εβδομάδα πήγαιναν στο χαμάμι.
Τέτοια λουτρά (σπανίζουν βέβαια), υπάρχουν ακόμη εδώ στην Ελλάδα, που δεν τα γκρεμίζουν, αν και έχουν πέσει μέσα σε σχέδιο για να φαρδύνουν οι δρόμοι και τα πεζοδρόμια, όπως είναι π.χ. τα λουτρά «Παράδεισος» στην Εγνατία και το «Αλκαζάρ».
Δεν τα γκρεμίζουν, διότι οι κατά καιρούς κυβερνήσεις σέβονται την αρχαιολογική και καλλιτεχνική τους αξία. Διότι αυτοί οι τρούλοι με τα χοντρά κρύσταλλα που δίνουν φωτισμό μέσα στο λουτρό, δεν μπορούν να γίνουν σήμερα, αφού δεν υπάρχουν τέτοιου είδους καλλιτέχνες για να αποδώσουν και να εκπληρώσουν ένα τέτοιο σπουδαίο έργο.


Τα Λουτρά της Παλιάς Τρίγλιας
Σταύρος Δ. Μαργαρίτης
Τριγλιανά Νέα, 23 Νοεμβρίου 1985, φύλλο 51.
Τριγλιανά Λαογραφικά 2002.

Λεξιλόγιο-Σχόλια:
(1)φουτάδες= λινές ποδιές
(2) πεσκίρια=πετσέτες προσώπου
(3) κούμουλα (τα) =στοίβες, σωροί
(4) μπαξίσι= φιλοδώρημα


Επιμέλεια: Στάθης Δημητρακός.

Πηγές:
1.« Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής», ΑΠΘ, ΙΝΣ (Ίδρυμα Μανόλη Τρια-νταφυλλίδη), Θεσσαλονίκη 1998.
2.«Ελληνικό Λεξικό», Τεγόπουλος- Φυτράκης, Ελευθεροτυπία 1993
3. Μενέλαου Δημητριάδου «Λεξικόν Ελληνο-Τουρκικόν, Τουρκο-Ελληνικόν», Εκδόσεις Κακουλίδη 2001.
4.«Εγχειρίδιον Ελληνοτουρκικών λέξεων και φράσεων», Νικολάου Ε.Μακρή, Εν Αθήναις 1891, Αναστατικές Εκδόσεις Διον.Ν.Καραβία, Αθήνα ΜΜΙ.
5.Αγλαΐα Κωνσταντινίδου-Κλοκίνα
«Όπου λοιπόν...μια φορά κι ένα καιρό στην Πόλη(1949-1958)»   
Εκδόσεις Ίκαρος, 2003.
6. Σταύρος Δ. Μαργαρίτης
Τριγλιανά Νέα, 23 Νοεμβρίου 1985, φύλλο 51.
Τριγλιανά Λαογραφικά 2002.
7. Εγκυκλοπαίδεια «Υδρία».