Αποστολέας Θέμα: Ο ναός της Παντοβασίλισσας στη Τρίγλια Βιθυνίας  (Αναγνώστηκε 2351 φορές)

0 μέλη και 1 επισκέπτης διαβάζουν αυτό το θέμα.

Αποσυνδεδεμένος Μέλος Φόρουμ

  • Global Moderator
  • ****
  • Συγχαρητήρια
  • -Δώσατε: 0
  • -Λάβατε: 78
  • Μηνύματα: 262
  • Age: 72
  • Τόπος: Πάτρα
  • Επιβράβευση του μέλους απο : 88
  • Φύλο: Γυναίκα
  • Γονείς: Στράτος & Γεωργία Μυτιληναίου/ Πιστικίδου
Ο ναός της Παντοβασίλισσας στη Τρίγλια Βιθυνίας
« στις: 03 Σεπτέμβριος 2015, 12:31:13 μμ »
Ο ναός της Παντοβασί λισσας στη Τρίγλια Βιθυνίας.


Στις 8 Σεπτεμβρί ου γιορτάζει η Παντοβασί λισσα. Η όμορφη εικόνα που έφεραν από την Τρίγλια οι παππούδες μας. Πάντα γιορτάζετ αι μεγαλόπρε πα στην Ραφήνα και την Ν. Τρίγλια. Μαζί όμως με τον εορτασμό, συμπίπτει και ο διωγμός, οπότε οι συνειρμοί είναι αναπόφευκ τοι και παρά τα χρόνια που πέρασαν, η ατμόσφαιρ α ηλεκτρίζε ται με μνήμες….

Τι όμως ξέρουμε για την εκκλησία που άφησαν πίσω στην Τρίγλια της Βιθυνίας;
Ας ψάξουμε λίγο την ιστορία της, η οποία ακολουθεί πιστά εκείνη του χωριού, στο οποίο έδωσε και τ’ όνομα της.

Η Τρίγλια είναι κτισμένη σε μια ωραία, καταπράσι νη και εύφορη ρεματιά. Από τα μέσα του 8ου αιώνα αρχίζουν να κτίζονται μοναστήρι α. Κατά τον Ηρακλή Τσίτερ ο λόγος είναι η ηρεμία της περιοχής και η σχετικά κοντινή απόσταση από την Κων/πολη. Εξάλλου, η περιοχή του Ολύμπου είχε πολλές μονές, παρομοιάζ εται με το Άγιον Όρος της Μ. Ασίας. Επιπλέον, ο αιώνας αυτός μαστίζετα ι από τις εικονομαχ ίες, και πολλοί μοναχοί (και μοναχές) θέλοντας να απομακρυν θούν από την πρωτεύουσ α κατέφευγα ν στα μοναστήρι α της περιοχής.
Εκτός από τη Μονή της Πελεκητής που κτίστηκε το 703μ.Χ, όλες οι άλλες μονές, της ευρύτερης περιοχής κτίζονται στο δεύτερο μισό του 8ου αιώνα. Η μονή της Παντοβασί λισσας (Μονή Τριγλείας) κτίστηκε το 780 μ. Χ. Τον 9ο αιώνα, μετατρέπε ται σε γυναικεία μονή. Ονομαστή είναι η ωραιότατη, όπως την χαρακτηρί ζουν, μοναχή της μονής Ευδοκία Βαϊανή, που το 897 έγινε η τρίτη σύζυγος του αυτοκράτο ρα Λέοντα του 6ου, του Σοφού. Η μοναχή αυτή έχει δώσει και το όνομα της στο ύψωμα (Βαϊνού) από όπου αντικρίζε ις την Τρίγλια καθώς έρχεσαι από τα Μουδανιά. Η μονή αυτή έδωσε και το όνομα της στον οικισμό που δημιουργή θηκε σιγά-σιγά στη γύρω περιοχή.
Το 1283 μπορεί να θεωρηθεί σαν η ιστορική αρχή της Παλαιάς Τρίγλιας, γιατί υπάρχει Πατριαρχι κό έγγραφο που αναφέρετα ι στον οικισμό αυτό. Να σημειώσου με, ότι η ορθογραφί α του Τριγλεία, με ει, οφείλεται στον Τ. Ευαγγελλί δη, που υποστήριξ ε ότι η λέξη Τρίγλεια, είναι παραφθορά της λέξης Βρύλλειον, του χωριού που υπήρχε από τους κλασσικού ς χρόνους στη περιοχή (560π.Χ). Υποστήριξ ε ότι με την δημιουργί α των Μοναστηρι ών στη περιοχή τον 8ο μ.Χ. αιώνα, οι κάτοικοι σιγά-σιγά εγκαταστά θηκαν γύρω από αυτά και δημιούργη σαν την Τρίγλεια. Ας αναφέρουμ ε ότι, οι Γενοβέζοι, τον 13ο αιώνα, είχαν την Τρίγλια σαν βασικό λιμάνι εξαγωγής στυπτηρία ς (στίψεως) και κρασιού «οίνος Τριγλίας».


Η Τρίγλια πριν 1910. Στην κορυφή (προς τα δεξιά) δεσπόζει η Παντοβασί λισσα με το καμπαναρι ό της. Στο κέντρο είναι ο Άγιος Στέφανος (τζαμί).
Τμήμα από φωτογραφί α της Τρίγλιας που δημοσιεύε τε στο βιβλίο «Διάφορα» της Εριφύλης Κοντοπούλ ου

Το περίεργο είναι ότι οι σύγχρονες μελέτες, που βασίζοντα ι στα μορφολογι κά στοιχεία του ναού, τον χρονολογο ύν κατά το τέλος του 13ου αιώνα και αγνοούν, ούτε αναφέρουν, ότι υπάρχουν ενδείξεις ότι κτίστηκε το 780 μ. Χ. Πρέπει να υποθέσουμ ε ότι ο ναός ξανακτίστ ηκε, εκ βάθρων, τον 13ο αιώνα. Τι να συνέβη και να καταστράφ ηκε ολοσχερώς; Πυρκαγιά, σεισμός, οι Φράγκοι ή οι Τούρκοι;
Ο Ευαγγελίδ ης αναφέρει ότι η Μονή του Μηδικίου καταστρέφ εται, τον 12ο αιώνα τους Φράγκους και τον 14ο και 15ο αιώνα από τους Τούρκους. Δεν αναφέρει όμως καμιά καταστροφ ή για την Μονή Τριγλείας . Αντίθετα, αναφέρει ότι παρ’ όλο που Μονή Μηδικίου καταστράφ ηκε τόσες φορές και δεν έμεινε τίποτα από τα παλιά κτίσματα, οι Μονές του Αγίου Στεφάνου-Χηνολάκκου (τζαμί από το 1661) και της Παντοβασί λισσας-Τριγλείας, είναι τα παλιά κτίσματα. Πρέπει όμως να παραδεχτο ύμε ότι από τα λαμπρά μοναστήρι α, δεν υπάρχει ούτε ίχνος και ότι, στις δύο Εκκλησίες, υπάρχουν ιδιόκτητα σπίτια σε μεσοτοιχί α.
Επιπλέον ο Ευαγγελίδ ης αναφέρει, ότι η αρχαία εικόνα της Παντοβασί λισσας καταστράφ ηκε (δεν αναφέρει χρονολογί α), οπότε αυτή που έχουμε τώρα είναι μεταγενέσ τερη. Πρέπει να σημειώσου με ότι οι κίονες στο ναό, ανά δύο, είναι διαφορετι κοί δηλαδή, από διαφορετι κό υλικό και με διαφορετι κά κιονόκραν α, δείχνουν να προέρχοντ αι από ένα πιο παλιό κτήριο. Το στοιχεία αυτά δείχνουν, ότι κάποτε έγινε ολική καταστροφ ή. Καθόλου περίεργο για 6 αιώνες ζωής ενός κτηρίου, αλλά δεν ξέρουμε πότε.

Το 1676, ο Άγγλος περιηγητή ς Dr. J. Covel επισκέπτε ται την Βιθυνία. Στο σημειωματ άριο του, που φυλάσσετα ι στο Βρετανικό Μουσείο, υπάρχουν τα πρώτα σκίτσα από τις κατόψεις Μονών και μια σύντομη περιγραφή από αυτά που είδε στην ευρύτερη περιοχή. Γράφει για την Τρίγλια: «Υπάρχουν πολλοί Τούρκοι και ένα όμορφο (pretty) μεγάλο τζαμί (ο Άγιος Στέφανος- Fatih Camii). Παρ’ όλα αυτά υπάρχουν πολύ περισσότε ροι Έλληνες και έχουν 5-6 εκκλησίες, καταθλιπτ ικά κτήρια (miserable places) όλες τους, εκτός από μία που την καλούν Παντοβασί λισσα (sic), είναι αφιερωμέν η στη Παρθένο Μαρία. Είναι πολύ μικρή, παρόλα αυτά είναι πολύ χαριτωμέν η (pretty) και πολύ παλιά». Όπως φαίνεται η οικονομικ ή κατάσταση ς του χωριού και κατά συνέπεια όλων των εκκλησιών το 17ο αιώνα ήταν χάλια. Οι Τούρκοι, στους τρεις αιώνες κυριαρχία ς στη περιοχή, κάνανε καλή δουλειά για την εξόντωση του πληθυσμού .
Το σχεδιάγρα μμά του, που βλέπετε πιο κάτω, δείχνει πράγματι μια μικρή εκκλησία, σταυροειδ ούς τύπου με τρούλο. Τον 17ο αιώνα, ήταν μόνο το τμήμα της εκκλησίας που σώζεται και σήμερα. Στο σεισμό του 1855, καταστράφ ηκε ο τρούλος. Ο τρούλος επισκευάζ εται κατ’ ευθείαν ενώ το 1883 προστέθηκ αν ο γυναικωνί της και ο νάρθηκας, επεκτείνο ντας την εκκλησία προς Δυσμάς (Hasluck, 1906). Στο τμήμα αυτό έχει καταρρεύσ ει η οροφή (ίσως ξύλινη κεραμοσκε πή). Την εποχή αυτή οικοδομεί τε και καμπαναρι ό, που ομοίαζε με εκείνο των Αγίων Θεοδώρων των Αθηνών. Μόλις το 1872, οι Τούρκοι επιτρέπου ν την χρήση καμπάνας και επομένως τη δημιουργί α καμπαναρι ών στις Ελληνικές εκκλησίες .



Η σύγχρονη κατάσταση της εκκλησία της Παντοβασί λισσας (φωτογραφί ες από το Forum)
Οι φωτογραφί ες, αντιστοιχ ούν κατά κάποιο τρόπο στις κατόψεις. Το βασικό κομμάτι του 1676 και με τις προσθήκες του 19ου αιώνα.
Στη αριστερή φωτογραφί α παρατηρεί στε τις διαφορετι κού τύπου κολώνες και κιονόκραν ων.

Όπως αναφέρει ο Ευαγγελίδ ης, η εκκλησία της Παντοβασί λισσας είχε ξύλινο τέμπλο με δύο σειρές εικόνες. Στη κάτω σειρά ήταν οι μεγάλες εικόνες. Ο Χριστός που ευλογεί, η Θεοτόκος, ο Ιωάννης ο Πρόδρομος και ο Αρχάγγελο ς Μιχαήλ. Στη πάνω σειρά ήταν το Δωδεκαέορ το (12 εορτές του ενιαυτού). Άλλες καλές εικόνες του ναού ήταν ο Χρυσόστομ ος που ευλογεί και κρατάει το ευαγγέλιο και η τοιχογραφ ία της Θεοτόκου και των Αρχαγγέλω ν Μιχαήλ και Γαβριήλ. Στις εικόνες αυτές γράφει «διά χειρός Γερασίμου Κρητός, 1569», ενώ στην εικόνα του Ιωάννου του Προδρόμου γράφει «1767», χρονολογώ ντας τα δύο διαφορετι κά στρώματα τοιχογραφ ιών που υπάρχουν σήμερα.

Θα κλείσουμε με το συμπέρασμ α του Μαμαλούκο υ: Ο ιστορικός ναός της Παντοβασί λισσας στην Τρίγλεια της Βιθυνίας είναι ίσως η σπουδαιότ ερη σωζόμενη σήμερα υστεροβυζ αντινή εκκλησία της ζωτικής αυτής περιοχής της αυτοκρατο ρίας.


2007: Δείγμα από τις τοιχογραφ ίες. Στη δεξιά φωτογραφί α είναι οι κτήτορες της μονής.


Βιβλιογραφία

Τρύφωνας Ε. Ευαγγελίδ ης: « Βρύλλειον- Τρίγλεια», Ιστορική μελέτη από του Ε’ αιώνος π.Χ. μέχρι των καθ’ ημάς, 1934, Αθήνα.
Είναι το «ευαγγέλιο» για την όποια αυθεντική πληροφορί α σχετικά με το παλιό χωριό. Δύσκολο βιβλίο, εκτός από την καθαρεύου σα, έχει πάμπολλες αναφορές. Δεν αφήνει τίποτα χωρίς να το τεκμηριώσ ει. Στις «Παραπομπές-Σημειώσεις», δεν περιορίζε ται μόνο στο να αναφέρει την πηγή του (συγγραφέα, έντυπο δημοσίευσ ης), αλλά αναφέρει αυτολεξεί και το ίδιο το εδάφιο, για να αποφύγει παρερμηνε ίες, όπου δε θεωρεί απαραίτητ ο σχολιάζει κιόλας!!

Απόστολος Ηρ. Τσίτερ
Τρίγλια του Κυανού Κόλπου Προποντίδ ος, Ν. Τρίγλια, Χαλκιδική ς- Ραφήνα, Αττικής, Θες/νίκη 1979 (Σύλλογος των Απανταχού Τριγλιανώ ν)

Μια σύντομη αναφορά για όλες τις Μονές της περιοχής θα βρείτε στο άρθρο:
http://www.triglianoi.gr/index.php?topic=7.0


Αρχιτεκτονικές μελέτες για τις εκκλησίες τις Π. Τρίγλιας

Σταύρος Μαμαλούκο ς
Παρατηρήσ εις στην αρχιτεκτο νική του ναού της Παναγίας Παντοβασί λισσας στην Τρίγλεια της Βιθυνίας,
Δελτίο της Χριστιανι κής Αρχαιολογ ικής Εταιρείας, 2005, τομος ΚΣΤ’, σελ. 51 (http://www.deltionchae.org/index.php/deltion/article/view/427)

F. W. Hasluck,
Bithynica, Annual of the British School of Athens, No XIII, 1906-1907, p. 285-308
https://archive.org/stream/annualofbritishs13brit#page/285/mode/1up

C. Mango and I Ševčenko,
Some Churches and Monasteri es on the Southern Shore of the Sea of Marmara, Dumbarton Oaks Papers, Vol. 27 (1973), pp. 235-277
http://www.jstor.org/stable/1291343

Suna Cagaptay (στα Αγγλικά)
The church of the Panagia Pantobasi lissa in Trigleia (ca. 1336) Revisited: Content, Context and Community, 2011
http://www.academia.edu/1794948/The_Church_of_Panagia_Pantobasilissa_in_Trigleia_ca._1336_Revisited_Content_Context_and_Community

R. M. Hayden, H. Sözer, Τ. Tanyeri-Erdemir & A. Erdemir
The Byzantine Mosque at Trilye: A Processua l Analysis of Dominance, Sharing, Transform ation and Tolerance, History and Anthropol ogy,Vol. 22, (2011)  pp. 1–17
http://dx.doi.org/10.1080/02757206.2011.546851




« Τελευταία τροποποίηση: 03 Σεπτέμβριος 2015, 01:00:41 μμ από Ευγενία Μυτιληναίου »