Οι Εκκλησίες της Τρίγλιας μέσα από τα Οθωμανικά αρχεία

[Μάκης Αποστολάτος]

ΟΙ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΤΗΣ ΤΡΙΓΛΙΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΟΘΩΜΑΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ
ΜΕΡΟΣ 1
ΑΓ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΑΝΩ και ΥΠΕΡΑΓΙΑ ΘΕΟΤΟΚΟΣ-ΜΗΤΡΟΠΟΛΗ

Μερικές από τις εκκλησίες της Τρίγλιας είχαν ανακατασκευαστεί ή επισκευαστεί τον 19ο αιώνα, όπως αναφέρουν χαρακτηριστικά για τον Άγιο Γεώργιο Άνω 1)  ο Τρ. Ευαγγελίδης ("Βρύλλειον- Τριγλεία" σελ. 24), "Τον ναόν του Αγίου Γεωργίου Κυπαρισσιώτου, προ της καταλείψεως της Μικράς Ασίας, οι Τριγλιανοί κρημνίσαντες ανίδρυσαν μεγαλοπρεπή μετά τρούλλου και κωδωνοστασίου. Ιστέον ότι μέχρι τον 1872 οι ναοί Τριγλείας δεν είχον κώδωνας, αλλά μόνον σιδηρά ή ξύλινα σήμαντρα, ενθυμούμαι όμως μετά παις ων τω 1871 ότι το πρώτον επετράπη η χρήσις κωδώνων και η ίδρνσις κωδωστασίων τη επιβολή της Ρωσίας, απαιτησάσης το τοιούτον, αφού αι προτεσταντικαί και καθολικαί εκκλησίαι είχον το προνόμιον τούτο. Ο ναός ούτος εκαλείτο του Κυπαρισσιώτου εις ανάμνησιν της παλαιάς εκλιπούσης Μονής (Βασιλείου I Κάνδή, η Προύσα, Αθ. 1874, σ. 124). Εν αντώ εωρτάζετο η μνήμη τον τω 290 μαρτυρήσαντος Αθηνογένους" και 2) οι πληροφορητές του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών "Αυτή η εκκλησία λεγόταν Επάνω Άϊ Γιώργης, επειδή ήταν στον Επάνω μαχαλά, για να ξεχωρίζει από τον Κάτω Άϊ Γιώργη, πού ήταν στον Κάτω μαχαλά. Πριν ήταν αυτού παλιά εκκλησία, ποιος ξέρει ποιας εποχής και κάηκε. Άλλοι λένε εμείς την γκρεμίσαμε, δηλαδή οι πατεράδες μας, γιατί ήταν μικρή και χαμηλή. Την ξανακάνανε καινούργια, πέτρινη, ωραία εκκλησία. Σ' αυτήν κάνανε και κουμπέ (τρούλο). Θα έπαιρνε ίσαμε 400 ανθρώπους. Είχαν σκοπό να κάνουν και καμπαναριό, και μάλιστα δυό, γιατί ξεκινούσαν δύο σκάλες μέσα από το Ιερό, μια από δω και μία από κει, αλλά έμειναν μισές. Τώρα γιατί λεγόταν και Κυπαρισσιώτης αυτός ο Άϊ Γιώργης, ποιος ξέρει! Έτσι το παραδοθήκαμε εμείς".

Στην Ελληνική βιβλιογραφία δεν υπάρχουν στοιχεία για την περίοδο και τη διαδικασία χορήγησης άδειας, για την ανακατασκευή της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου άνω και των άλλων εκκλησιών, πολύ περισσότερο αφού τα στοιχεία αυτά φυλάσσονται στα Οθωμανικά αρχεία της Τουρκίας, στα οποία δεν είναι εύκολη η πρόσβαση Ελλήνων ερευνητών. Το καλοκαίρι του 2019 ολοκληρώθηκε και δημοσιεύτηκε μια εργασία για Master του Ersin AYDIN με τη συνεργασία της Ayşın ÖZÜGÜL (Asst. Prof. Dr. ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ, Department of Art History) με τίτλο MUDANYA VE KÖYLERİNDEKİ OSMANLI DÖNEMİ RUM KİLİSELERİ (Ελληνικές Εκκλησίες στα Μουδανιά και στα γύρω χωριά κατά την Οθωμανική περίοδο-19ο αιώνα). Η εργασία αυτή θεωρείται εξαιρετική αφού βασίστηκε, κυρίως, στα στοιχεία των Οθωμανικών αρχείων που φυλάσσονται σε διαφορετικές πηγές (Υπ. Δικαιοσύνης, Υπ. Εξωτερικών κλπ της Τουρκίας), τα οποία ερευνήθηκαν, μεταφράστηκαν από την αραβική γραφή και μελετήθηκαν με επί τόπου αυτοψίες. Στην εργασία αυτή περιλαμβάνονται και δύο εκκλησίες της Τρίγλιας και συγκεκριμένα η του Αγίου Γεωργίου άνω (Κυπαρισσιώτη) και η της Υπεραγίας Θεοτόκου-Μητρόπολης, οι οποίες, όμως, αναφέρονται με τις λανθασμένες ονομασίες τους «Άγιος Ιωάννης» και «Άγιος Γεώργιος», αντίστοιχα, αλλά από την έρευνα στα Οθωμανικά αρχεία προέκυψαν στοιχεία και για άλλες εκκλησίες.

Με αφορμή αυτό το λάθος στις ονομασίες και το γεγονός ότι είχε ήδη εκτυπωθεί το βιβλίο μου με τίτλο "Οι Εκκλησίες της Τρίγλιας Βιθυνίας", επιχείρησα να επικοινωνήσω με τους συντάκτες της και ξεκίνησε μια πολύ καλή και χρήσιμη συνεργασία που είχε σαν αποτέλεσμα την αμοιβαία ανταλλαγή πληροφοριών και στοιχείων. Στο πλαίσιο αυτό, παρέλαβα αφενός αντίγραφα των πολύτιμων πρωτότυπων στοιχείων που αφορούν αφενός στις δύο αυτές εκκλησίες, που περιλαμβάνονται στην εργασία τους, αλλά και στις υπόλοιπες αφετέρου στις μεταφράσεις των Οθωμανικών κειμένων, αρχικά στην Τουρκική και στη συνέχεια στην Αγγλική γλώσσα. Οι συντάκτες αναγνώρισαν το λάθος τους, δηλώνοντας ότι μετέφεραν τις ονομασίες που αναφέρονται από τους Τούρκους συγγραφείς, αν και στα πρωτότυπα Οθωμανικά έγγραφα για την εκκλησία του Αγ. Γεωργίου άνω αναφέρεται το όνομα "Aya Yorgi" που βρίσκεται στη συνοικία Selvi (κυπαρίσσι) της Τρίγλιας. Για την εκκλησία της Υπεραγίας Θεοτόκου-Μητρόπολη υποστήριξαν ότι οι διαστάσεις της, οι πόρτες (3) και τα παράθυρα (22, αν και μέτρησαν 21) ταίριαζαν με τα αντίστοιχα που αναφέρονται για τον Αγ. Γεώργιο και γι' αυτό το λόγο την ανέφεραν με αυτό το όνομα. Όπως θα δούμε, όμως στη συνέχεια, και αυτή η εκκλησία αναφέρεται στα πρωτότυπα Οθωμανικά έγγραφα ως "Meryem Ana", που σημαίνει "Παρθένα Μαρία".

Ζήτησα και πήρα την έγγραφη άδεια των δύο συγγραφέων και ερευνητών των Οθωμανικών αρχείων και παρουσιάζω, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, τα στοιχεία που βρέθηκαν στα Οθωμανικά αρχεία, για αυτές τις δύο εκκλησίες της Τρίγλιας.

Όπως είναι γνωστό, οι μεταρρυθμίσεις του Tanzimat (1839) και του Islahat (1856) επέτρεψαν την κατασκευή εκκλησιών και κτιρίων δημόσιων και ιδιωτικών, για Χριστιανούς και άλλα μειονοτικά θρησκεύματα, αλλά και την επισκευή και ανακατασκευή των υφιστάμενων, στην τελευταία περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αυτό που δεν είναι γνωστό, είναι η διαδικασία που έπρεπε να ακολουθηθεί για τη χορήγηση αυτής της άδειας από τον Σουλτάνο, η οποία αποκαλύπτεται από τα έγγραφα που βρέθηκαν στα Οθωμανικά αρχεία. Όλα τα αιτήματα για τις επισκευές, ανακατασκευές κλπ εκκλησιών, αλλά και όλων των  κτιρίων αυτού του είδους, ακολουθούσαν μια πολύ γραφειοκρατική διαδικασία που ενέπλεκε αφενός την Ελληνική θρησκευτική ιεραρχία αφετέρου την Οθωμανική κυβερνητική ιεραρχία. Με δεδομένο ότι ο Πατριάρχης είχε αξίωμα αντίστοιχο με του Μεγάλου Βεζύρη, το αίτημα έπρεπε να ξεκινήσει από την Κοινότητα, να πάει στον Μητροπολίτη και μετά στο Πατριαρχείο και στη συνέχεια στα πολυδαίδαλα κυβερνητικά κλιμάκια, όπως στον Divan-Humayun (Μεγάλο Βεζύρη / κυβέρνηση) και  αυτός στον Επί κεφαλής Υπάλληλο (Γραμματέας ή First Clerk) και, στη συνέχεια, αυτός μετέφερε το αίτημα προφορικά στον Σουλτάνο. Η απόφαση του Σουλτάνου μεταφερόταν με τον αντίστροφο (γραφειοκρατικό) τρόπο στην Κοινότητα. Με βάση τους ερευνητές, αν και βρέθηκαν Ελληνικά έγγραφα στα Οθωμανικά αρχεία, κανένα δεν αφορούσε στις εκκλησίες της Τρίγλιας, εκτός από το τοπογραφικό διάγραμμα του Αγίου Γεωργίου Άνω, το οποίο περιγράφεται στο επόμενο κεφάλαιο.

Για την παρουσίαση αυτή, οι δύο συγγραφείς με βοήθησαν πολύ με 1) τη μετάφραση από την αραβική στη σημερινή Τουρκική και στη συνέχεια στην Αγγλική, 2) τη μετατροπή των Οθωμανικών μονάδων μέτρησης της εποχής εκείνης στις σημερινές, 3) τη μετατροπή των Οθωμανικών χρονολογιών στις σημερινές και 4) τη μετάφραση πολλών τεχνικών και άλλων όρων. Για τη σημαντική αυτή βοήθεια, τους ευχαριστώ και δημόσια. Η μετάφραση των κειμένων από την Αγγλική είναι δική μου. Τα στοιχεία αυτά των Οθωμανικών αρχείων, που φυλάσσονται σε διαφορετικές Τουρκικές υπηρεσίες, θεωρούνται πολύ σημαντικά για την ιστορία της Τρίγλιας, γιατί, εκτός των άλλων, αποκαλύπτουν και την ακριβή χρονολογία χορήγησης των αντίστοιχων αδειών από τον Σουλτάνο, και, επομένως, των εργασιών ανακατασκευής της εκκλησίας του Αγ. Γεωργίου άνω και επισκευής της εκκλησίας της Υπεραγίας Θεοτόκου-Μητρόπολης.

ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΑΝΩ

Για την εκκλησία αυτή παρέλαβα αντίγραφα των πρωτότυπων από 1) το έγγραφο με στοιχείο İ__AZN__00016_00044_001 στην αραβική γραφή, από το βιβλίο των Αποφάσεων και Διαδικασιών για τη Δικαιοσύνη (Justice and Process' Decisions Book), Ντοσιέ 14, Φάκελος 44, Σελίδα 1, 2) το τοπογραφικό διάγραμμα με στοιχείο İ__AZN__00016_00044_002, και 3) το έγγραφο İ__AZN__00016_00044_003 στην αραβική γραφή, στο οποίο περιγράφεται το αίτημα από τον Μεγάλο Βεζύρη προς τον Επί κεφαλής Υπάλληλο.

Στο έγγραφο 001 αναφέρονται πολύ σημαντικά στοιχεία για την περίοδο χορήγησης της άδειας ανακατασκευής της εκκλησίας, τα νοικοκυριά και τον πληθυσμό, κατά την τελευταία δεκαετία του 19ου αιώνα, αλλά και οικονομικά στοιχεία που αφορούν στο κόστος ανακατασκευής και στον τρόπο πληρωμής του και συγκεκριμένα ότι:

Η υποβολή άδειας για την ανοικοδόμηση της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου που βρίσκεται στη συνοικία Σέρβι στο χωριό Τρίγλια των Μουδανιών λόγω της κατεδάφισής της, ως απάντηση στην αναφορά του Πατριαρχείου, παραλαμβάνεται από το συμβούλιο της πόλης (σ.μ. Βιλαετίου) Hüdavendigar (σ.μ. Bursa).

Ο αριθμός άδειας είναι 679, με ημερομηνία 17 Αυγούστου 1894 του Υπουργείου Δικαιοσύνης .......

η εκκλησία που αναφέρεται στο έγγραφο θα κατασκευαστεί χωρίς να προστεθεί άλλος χώρος με διάσταση 25 ziras (σ.μ. 18,95 μ.) σε μήκος και 18 ziras (σ.μ. 13.644 μ.) σε πλάτος και 10 ziras (σ.σ. 7,58 μ.) σε ύψος, με πέτρα και τοιχοποιία και ξυλεία από τούβλα και στο χωριό που αναφέρεται, οι χριστιανοί κάτοικοι έχουν έξι ακόμη εκκλησίες εκτός από την αναφερθείσα εκκλησία και ο πληθυσμός της ελληνικής κοινότητας αποτελείται από 5000 άτομα σε 876 σπίτια.

400 οθωμανικές λίρες από τα έξοδα κατασκευής των 50.000 kuruş (σ.μ. 1 kuruş = 0,01 lira) θα δοθούν από το ταμείο, τα υπόλοιπα θα συγκεντρωθούν ως δωρεά από τους κατοίκους και δεν υπάρχει αντίρρηση για την κατασκευή....

4/5 Απριλίου 1895

Το τοπογραφικό διάγραμμα 002 έχει διαστάσεις 105,83Χ 92,97 εκ. και αποτυπώνεται σ' αυτό το οικόπεδο της εκκλησίας Άγιος Γεώργιος άνω με τις πλευρικές του διαστάσεις και τους δύο δρόμους στους οποίους είχε πρόσωπο τότε, το Kaptan Sok στη νότια πλευρά και το στενό (Yol) στη δυτική πλευρά που είναι η είσοδος της εκκλησίας.

Η αναγραφή στην αραβική λέει: "Αυτό το διάγραμμα συντάχθηκε από εμένα ταπεινά, 3 Δεκεμβρίου 1894" και έχει την χειρόγραφη υπογραφή "χαράλαμπος χρήστο" που αντιστοιχεί, μάλλον, σε "χαράλαμπος χρήστου", όπως συνηθιζόταν την εποχή εκείνη, δηλαδή στον συντάκτη του διαγράμματος, ο οποίος πιθανά να ήταν και ο «εργολάβος» ανέγερσης της νέας εκκλησίας.

Στο έγγραφο 003 αναφέρονται τα ίδια περίπου στοιχεία:

Ιερέ μου άρχοντα (σ.μ. στον Επί κεφαλής Υπάλληλο)

Δεδομένου ότι η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου που βρίσκεται στη συνοικία Selvi στο χωριό Trilye της επαρχίας Mudanya της επαρχίας (σ.μ. Βιλαετίου) Hüdavendigar (σ.μ. Bursa) καταστράφηκε, ζητείται άδεια ανοικοδόμησης από το Ελληνικό Πατριαρχείο, χωρίς να προστεθεί άλλος χώρος στην εκκλησία που αναφέρεται παραπάνω και είναι 25 ziras (σ.μ. 18,95 m) σε μήκος και 18 ziras (σ.μ. 13.644 m) πλάτος και 10 ziras (σ.μ. 7,58 m) σε ύψος, με πέτρα και τούβλα τοιχοποιία και ξυλεία και

στο χωριό που αναφέρεται οι χριστιανοί κάτοικοι έχουν έξι ακόμη εκκλησίες εκτός από την αναφερθείσα και η ελληνική κοινότητα αποτελείται από 5000 άτομα σε 876 σπίτια, 400 οθωμανικές λίρες από τα έξοδα κατασκευής των 50.000 kuruş (σ.μ. 1kuruş = 0,01 lira) θα δοθούν από το ταμείο... δωρεές θα συγκεντρωθούν από τους κατοίκους, και δεν υπάρχει αντίρρηση για την κατασκευή μέσω της κατάστασης και η θέση γίνεται κατανοητή από τα εισερχόμενα γραπτά... .....

26 Οκτωβρίου 1895   

Συμπερασματικά, από τα έγγραφα αυτά των Οθωμανικών αρχείων, για την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου άνω, προκύπτει ότι:

1. Το αίτημα για την ανακατασκευή της εκκλησίας υποβλήθηκε το 1894, η εισήγηση προς τον Σουλτάνο υποβλήθηκε μετά από ένα χρόνο περίπου (1895), και η άδεια ανακατασκευής εγκρίθηκε μετά την 26η Οκτωβρίου 1895,
2. Οι διαστάσεις που εγκρίθηκαν για τη νέα εκκλησία ήταν 18,95 μ. μήκος, 13,644 μ. πλάτος και 7,58 μ. ύψος και η κατασκευή θα γινόταν με πέτρα και τούβλα η τοιχοποιία και ξυλεία,
3. Στην Τρίγλια υπήρχαν 6 ακόμη εκκλησίες (σ.σ. αριθμός που επιβεβαιώνεται αφού την εποχή εκείνη υπήρχαν ακόμη οι 6 εκκλησίες του Αγ. Δημητρίου, της Αγ. Επισκέψεως, της Υπεραγίας Θεοτόκου-Παντοβασίλισσας, του Αγ. Γεωργίου κάτω, του Αγ. Ιωάννου και της Υπεραγίας Θεοτόκου-Μητρόπολης),
4. Στην Τρίγλια κατοικούσαν 5000 άτομα περίπου σε 876 σπίτια, την περίοδο εκείνη, και
5. Τα έξοδα ανακατασκευής υπολογίστηκαν σε 50.000 kuruş (σ.σ. 500 Οθ. Λίρες), από τις οποίες οι 400 Οθ. λίρες θα καλύπτονταν από το Ταμείο της Κοινότητας και οι υπόλοιπες 100 από δωρεές των Χριστιανών κατοίκων.

ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΥΠΕΡΑΓΙΑΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ-ΜΗΤΡΟΠΟΛΗ

Για την εκκλησία αυτή παρέλαβα αντίγραφα των πρωτότυπων από 1) το έγγραφο με στοιχείο İ__HR___00238_014146_001 στην αραβική γραφή, από το βιβλίο του Υπουργείου Εξωτερικών (Book of the Ministry of Foreign Affairs), και 2) το έγγραφο με στοιχείο İ__HR___00238_014146_002 στην αραβική γραφή, στο οποίο περιγράφεται το αίτημα από τον Μεγάλο Βεζύρη προς τον Επί κεφαλής Υπάλληλο.

Το έγγραφο 001 αποτελεί το αίτημα του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γρηγορίου προς το Αυτοκρατορικό Συμβούλιο, δια του Υπουργείου Εξωτερικών, και σ' αυτό αναφέρεται ότι:

Προς την Ανώτατη Αρχή του Υπουργείου Εξωτερικών,

Το αίτημα του μη πολύτιμου υπηρέτη σας είναι (σ.μ. πρόταση εισαγωγής που χρησιμοποιείται συχνά σε αναφορές παραδόσεων στην Οθωμανική γραφειοκρατία),

Λόγω της αρχαίας (παλιάς) εκκλησίας Meryem Ana (σ.σ. Παρθένος Μαρία) που βρίσκεται στην περιοχή Metropolit του χωριού Trilye της επαρχίας (σ.μ. Βιλαετίου) Hüdavendigar (σ.μ. Bursa), έχει καταστραφεί με την πάροδο του χρόνου,

Χάρη στον Σουλτάνο, για την ανοικοδόμηση και την κατασκευή της με επεκτάσεις μήκους 22 ziras (σ.μ. 16.676 m) και πλάτους 17 (σ.μ. 12.886 m) και ύψους 8,5 ziras (σ.μ. 6.443 m), που αποτελείται από 15 παράθυρα και 5 πόρτες,

η άδεια που αφορά την εξουσιοδότηση του γενναιόδωρου Σουλτάνου και την κατασκευή της εκκλησίας όπως περιγράφεται σύμφωνα με τις επιθυμίες των κατοίκων που αναφέρονται παραπάνω, εγκρίνεται από τον Σουλτάνο

.......... [σ.μ. 1) επίσημη πρόταση που σημαίνει ότι η διαταγή και το διάταγμα για τη χάρη ανήκει στον Σουλτάνο και 2) το αίτημα απευθύνεται στο Divan-ı Hümayun (Αυτοκρατορικό Συμβούλιο)].

3 Ιουλίου 1869

Γρηγόριος Έλληνας Πατριάρχης της Κωνσταντινούπολης, από το 1283 (σ.μ. 1867)

Ακολουθούν οι σημειώσεις-επεξηγήσεις του καθηγητή-μεταφραστή Dr. Ayşın ÖZÜGÜL, που είναι πολύ σημαντικές για τις εργασίες στη συγκεκριμένη εκκλησία:

(σ.μ. Η έννοια του θέματος συνίσταται στο αίτημα για τη χορήγηση της άδειας από το Σουλτάνο για οικοδόμηση και ανοικοδόμηση, ανακαινίζοντας και κάνοντας επεκτάσεις της εκκλησίας που είναι γνωστή ως Meryem Ana (Παρθένος Μαρία) στην περιοχή Metropolit, μία από τις γειτονιές της Tirilye, λόγω της καταστροφής της, μήκους 22 ziras (16,676 m), πλάτους 17 ziras (12,886 m) και ύψους 8,5 zira (6.443 m) και περιλαμβάνουν 15 παράθυρα και 3 πόρτες.

Είναι σαφές από τα αρχεία ότι οι εντολές του Σουλτάνου, που παρέχουν στην ουσία την αιτούμενη άδεια, δόθηκαν για επεκτάσεις τέτοιων εκκλησιών. Επομένως, πρώτα απ' όλα, με εντολή του Σουλτάνου, παρόμοιες περιπτώσεις ανήκουν στους ανθρώπους που ζητούν την ανεξάρτητη κατασκευή της προαναφερθείσας εκκλησίας, και δεν υπάρχει ενδιαφέρον, σχέση και συμμετοχή άλλων χωρών.

Η επιφάνεια που θα προστεθεί δεν θα είναι εξωτερική, μόνο τα ελλείποντα τμήματα της προαναφερθείσας εκκλησίας θα ολοκληρωθούν, αλλά δεν θα βρίσκονται στην Ισλαμική γειτονιά ή θα συμπεριληφθούν στο ίδρυμα.

Δεν υπάρχει κανένα μειονέκτημα μέσω του τόπου και της θέσης και δεν υπάρχει πραγματική βλάβη σε κανέναν, να την εγκαταστήσει στην αρχική της κατάσταση και, επομένως, να αλλάξει διάταξη, με τη διαταγή του Σουλτάνου, και υπό την προϋπόθεση ότι δεν υπερβαίνει τα μέτρα του μήκους, του πλάτους και του ύψους , που αναφέρθηκαν παραπάνω, και να μην συλλέγουν ποσά από τους φτωχούς και άνεργους ανθρώπους με βία για αυτόν τον λόγο, ή να τους ενοχλούν και να προκαλούν παρόμοια κατάσταση για άλλους λόγους, να μην εμποδίζουν την κατασκευή και την ανακατασκευή με ανακαίνιση και επέκταση, και να ενημερώνουν την Der-sa'âdet (Κωνσταντινούπολη) σε περίπτωση κάθε είδους μειονεκτήματος,

(Μπορώ να μεταφράσω το υπόλοιπο κείμενο. Σημαίνει εν συντομία ότι: ... αποτελεί τη συνημμένη γνώμη του Μεγάλου Βεζύρη (σημερινού πρωθυπουργού), και η απόφαση και η διαταγή για την άδεια ανήκουν στον Σουλτάνο).

Fi 26 Rabiulahir 1286 και Fi 26 Temmuz 1285 (σ.σ. 25 Ιουλίου 1285)

5/7 Αυγούστου 1869

Στο έγγραφο 002 περιγράφεται το αίτημα από τον Μεγάλο Βεζύρη προς τον Επί κεφαλής Υπάλληλο.

Ιερέ μου άρχοντα (σ.μ. προς στον Επί κεφαλής Υπάλληλο)

Η αναφορά του Έλληνα Πατριάρχη για την αποκατάσταση της εκκλησίας που βρίσκεται στην συνοικία Metropolit του χωριού Trilye, λόγω της καταστροφής της, παρουσιάζεται από τη γραμματεία του Divan-ı Hümayun (Αυτοκρατορικό Συμβούλιο, υπουργικό συμβούλιο).

Η άδεια για την ανέγερση της εκκλησίας που αναφέρεται παραπάνω, με ανακαίνιση και επέκταση, όπως αναφέρεται στα συνημμένα έγγραφα (σ.μ. από την γραμματεία του Αυτοκρατορικού Συμβουλίου), συμπεριλαμβανομένων των όρων, θα γραφτεί σύμφωνα με τη διαταγή του Σουλτάνου.

22 Ιουλίου 1869


Η υποβολή (εισήγηση) του Επί Κεφαλής Υπαλλήλου είναι ότι:

Το αίτημα για την ανοικοδόμηση και ανακαίνιση της εκκλησίας που αναφέρεται, παρουσιάζεται,

Η εντολή άδειας δίνεται από τον Σουλτάνο....

23 Ιουλίου 1869


Συμπερασματικά, από τα έγγραφα αυτά των Οθωμανικών αρχείων, για την εκκλησία της Υπεραγίας Θεοτόκου-Μητρόπολης, προκύπτει ότι:

1. Στην αρχική μετάφραση της Dr. Ayşın ÖZÜGÜL αναγράφονταν ημερομηνίες στο Οθωμανικό αλλά και στο Γρηγοριανό ημερολόγιο, που δεν ταίριαζαν με τη σωστή σειρά των εγγράφων από τα διάφορα ενδιάμεσα στάδια της Οθωμανικής διαδικασίας. Μετά από επικοινωνία με τους δύο συντάκτες της μελέτης, τη μεσολάβηση των καλοκαιρινών διακοπών τους, αλλά και των περιορισμών στην Τουρκία για τον Covid-19, διευκρινίστηκαν και διορθώθηκαν οι ημερομηνίες, αν και, προσωπικά, εξακολουθώ να διατηρώ κάποιες επιφυλάξεις για την ορθότητά τους,
2. Στο έγγραφο 001 αναφέρεται ξεκάθαρα το όνομα της εκκλησίας και η περιοχή (ενορία) που βρισκόταν, ενώ στο έγγραφο 002 και στις μεταφράσεις των αντίστοιχων κειμένων στην αραβική δεν αναφέρεται το όνομα.
3. Εάν δεχθούμε ότι όλη η διαδικασία του αιτήματος και της χορήγησης της άδειας επισκευής της εκκλησίας, από το Σουλτάνο, έγινε το 1869, τότε επανέρχεται στο προσκήνιο η σημασία του γωνιόλιθου με την αναγραφή "1834", που έχει ενσωματωθεί στην τοιχοποιία του ναού στη συμβολή των οδών Eski Pazar Cad και Demirhane Araligi Sok,
4. Οι διαστάσεις της εκκλησίας είναι 16,676 μ. μήκος, 12,886 μ. πλάτος και 6,443 μ. ύψος, σύμφωνα με τα παραπάνω έγγραφα και είχε 15 παράθυρα και 3 πόρτες. Σήμερα έχει 3 πόρτες, από τις οποίες εκείνη προς το Demirhane Araligi Sok είναι μονίμως κλειστή, και 21 παράθυρα συνολικά στις 4 πλευρές της και συγκεκριμένα 7 προς το Demirhane Sok, 3 προς την Eski Pazar Cad, 7 προς το Demirhane Araligi Sok και 4 προς την Iskele Cad. Επισημαίνεται ότι, στην πλευρά της προς την Iskele Cad, είχε κατεδαφιστεί, πριν από το 1978, το ημικυκλικό τμήμα του ιερού και είχε κατασκευασθεί πόρτα εισόδου με μεγάλο παράθυρο πάνω απ' αυτήν, αλλά αργότερα αποκαταστάθηκε η αρχική όψη αυτής της πλευράς, ξανακτίστηκε το ημικυκλικό τμήμα του ιερού, έκλεισε η πόρτα και το μεγάλο παράθυρο πάνω απ' αυτήν και στη θέση της έμεινε μόνο ένα παράθυρο μικρών διαστάσεων.

[Θεοδοσία Μυρωδή]

Συγχαρητήρια Μάκη.


Θεοδοσία

[Βασίλης Σακελλαρίδης]

Εξαιρετικά ενδιαφέροντα στοιχεία από τα οθωμανικά αρχεία. Συγχαρητήρια Μάκη!

[Μάκης Αποστολάτος]

Από τα μέσα Νοεμβρίου 2024 ξεκίνησα τη μελέτη και έρευνα των φύλλων της καθημερινής εφημερίδας "ΝΕΟΛΟΓΟΣ" της Κωνσταντινούπολης, με στόχο τον εντοπισμό ειδήσεων και ανταποκρίσεων σχετικών με την Τρίγλια αλλά και γενικότερων θεμάτων της περιοχής. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποίησα το ψηφιοποιημένο αρχείο εφημερίδων και περιοδικών της Βιβλιοθήκης της Βουλής. Η εφημερίδα ξεκίνησε την έκδοσή της από το 1867 μέχρι τπ 1923 με μερικές ενδιάμεσες διακοπές. Στη Βιβλιοθήκη της Βουλής υπάρχουν ψηφιοποιημένοι οι τόμοι της εφημερίδας "ΝΕΟΛΟΓΟΣ" που εκδιδόταν στην Κων/πολη, ανά εξάμηνο από το 1867 μέχρι το 1896. Στη συνέχεια εκδόθηκε από την Αθήνα ως "ΝΕΟΛΟΓΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ" (1898-1902) και από τη Θεσσαλονίκη με τον ίδιο τίτλο (1926-1927).
Η έρευνα ξεκίνησε από το έτος 1893, με ανταπόκριση από την Τρίγλια που εντόπισε φίλος του Βασίλη Σακελλαρίδη, και συνεχίστηκε με το 1885 και τα δύο προηγούμενα χρόνια 1883 και 1884, αλλά, επειδή δεν βρήκα καμία σχετική είδηση, συνέχισα με τα έτη 1886 και επόμενα. Την 13/12/2024 εντόπισα στο φύλλο 8016 του Σαββάτου 27.1.1896 (σελ 85) του "ΝΕΟΛΟΓΟΥ" και στη στήλη ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΑ την είδηση από το περιοδικό «ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΛΗΘΕΙΑ» του Οικουμενικού Πατριαρχείου για την έκδοση 52 «αυτοκρατορικών φιρμανίων προς ανέγερσιν, επέκτασιν ή επιδιόρθωσιν διαφόρων εκκλησιών και σχολείων και εν γένει αγαθοεργών καταστημάτων του κλίματος του οικουμενικού θρόνου». Στον κατάλογο αυτό περιλαμβάνεται και η έκδοση φιρμανίου «... εν Προύση δι' εκκλησίαν Τριγλίας...», χωρίς να αναφέρεται η ονομασία της.
Με δεδομένο ότι, στα Οθωμανικά έγγραφα που παρέλαβα το 2020 από τους Τούρκους ερευνητές και αναφέρονται στο παραπάνω άρθρο, οι χρονολογίες που συντάχθηκαν τα έγγραφα αυτά είναι Αύγουστος 1894, Απρίλιος 1895 και Οκτώβριος 1895, ΑΛΛΗΛΟΕΠΙΒΕΒΑΙΩΝΟΝΤΑΙ απολύτως χρονολογικά τόσο τα Οθωμανικά έγγραφα όσο και η είδηση για το αυτοκρατορικό φιρμάνι ανακατασκευής της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου Άνω, που δημοσιεύθηκε στην ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΛΗΘΕΙΑ και αναδημοσιεύθηκε στο φύλλο 8016 του Σαββάτου 27.1.1896 της εφημερίδας "ΝΕΟΛΟΓΟΣ".