Η ΤΡΙΓΛΙΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΟΘΩΜΑΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ-ΜΕΡΟΣ 2

[Μάκης Αποστολάτος]

Η ΤΡΙΓΛΙΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΑ ΟΘΩΜΑΝΙΚΑ ΑΡΧΕΙΑ
ΜΕΡΟΣ 2
ΠΛΗΘΥΣΜΙΑΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ

Στη συνέχεια του πρώτου άρθρου, για τις Εκκλησίες της Τρίγλιας μέσα από τα Οθωμανικά αρχεία, στο παρόν παρουσιάζονται τα στοιχεία που βρέθηκαν στα ίδια αρχεία από τον μελετητή-ερευνητή Ersin AYDIN, για τη διπλωματική του εργασία, με τη συνεργασία της Ayşın ÖZÜGÜL (Asst. Prof. Dr. ULUDAĞ ÜNİVERSİTESİ, Department of Art History), κατά την έρευνά τους για την εργασία τους με τίτλο MUDANYA VE KÖYLERİNDEKİ OSMANLI DÖNEMİ RUM KİLİSELERİ (Ελληνικές Εκκλησίες στα Μουδανιά και στα γύρω χωριά κατά την Οθωμανική περίοδο-19ο αιώνα), μέρος των οποίων, και, συγκεκριμένα, αυτά για τις εκκλησίες που θα αναφερθούν στη συνέχεια, δεν περιλήφθηκαν τελικά στη συγκεκριμένη εργασία, η οποία δημοσιεύθηκε το 2019. Τα στοιχεία αυτά χωρίζονται σε δύο ενότητες και, συγκεκριμένα, στην πρώτη τα φορολογικά, πληθυσμιακά και άλλα, τα οποία έχουν ιδιαίτερη σημασία για τη διαχρονική εξέλιξη της Τρίγλιας, και περιλαμβάνονται στην εργασία τους, και στη δεύτερη στοιχεία για δύο ακόμη εκκλησίες της Τρίγλιας. Μετά τη σχετική άδεια των μελετητών, θεωρώ απαραίτητο να δημοσιευθούν και στον Ελληνικό χώρο όλα αυτά τα σημαντικά και ενδιαφέροντα, που προέρχονται από τα Οθωμανικά αρχεία. Σημειώνεται ότι η Dr.Ayşın ÖZÜGÜL διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Ολύμπου, στην Προύσα, Βυζαντινή Αρχιτεκτονική, Βυζαντινή Ζωγραφική και Μυθολογία, Μεσαιωνική Αρχαιολογία, Τεχνικές ανασκαφών και αποκατάστασης και προστασίας περιβάλλοντος στους φοιτητές του τμήματος Art History.

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΙΓΛΙΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΚΑΤΟΙΚΟΥΣ ΤΗΣ

Η Τρίγλια ήταν ο πιο πυκνοκατοικημένος οικισμός στην περιοχή, μετά τα Μουδανιά (Mudanya), όσον αφορά στον Ελληνικό πληθυσμό. Από την έρευνα των ανωτέρω μελετητών στα Οθωμανικά αρχεία προέκυψαν αρκετά στοιχεία που αφορούν αφενός σε καταστάσεις φορολογικών στοιχείων των κατοίκων της Τρίγλιας για τις χρονιές 1692 και 1848, αφετέρου σε έγγραφα διαφόρων περιόδων του 19ου αιώνα, από τα οποία αντλούνται πολύτιμες και σημαντικές πληροφορίες για την Τρίγλια, τις γειτονιές, τα νοικοκυριά και τους κατοίκους της. Από τους μελετητές παρέλαβα αντίγραφα των πρωτότυπων από τα έγγραφα που βρήκαν στα Οθωμανικά αρχεία και από τη συνεχή επικοινωνία δόθηκαν απαντήσεις και εξηγήσεις σε ερωτήματα και ασάφειες.

Είναι σημαντικό ότι στη φορολογική κατάσταση του 1692, που είναι γραμμένη στο Αραβικό αλφάβητο, που χρησιμοποιούνταν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, αναφέρονται και ενδιαφέροντα πληθυσμιακά στοιχεία, τόσο για το σύνολο των νοικοκυριών της Τρίγλιας όσο και τις ονομασίες των συνοικιών της, στις οποίες έχουν καταγραφεί τα νοικοκυριά σε τρεις ομάδες ανάλογα με τα εισοδήματά τους. Δείγματα από τις καταστάσεις αυτές παρουσιάζονται στη συνέχεια.

Η πρώτη σελίδα από τη φορολογική κατάσταση του 1692

Η δεύτερη σελίδα από τη φορολογική κατάσταση του 1848

Οι μελετητές συγκέντρωσαν σε πίνακα στην εργασία τους όλες αυτές τις σημαντικές πληροφορίες των φορολογικών στοιχείων του 1692 (σελ. 20), ο οποίος παρουσιάζεται στη συνέχεια μεταφρασμένος στην Ελληνική (Πίνακας 1).

Από το πρώτο, ιστορικά, σημαντικό αυτό στοιχείο των Οθωμανικών φορολογικών αρχείων, προκύπτει ότι, το 1692 υπήρχαν στην Τρίγλια συνολικά διακόσιες τριάντα τέσσερις (234) Ελληνικές κατοικίες σε έξι Ελληνικές γειτονιές. Οι φόροι που εισπράττονταν από τα νοικοκυριά χωρίζονταν σε τρεις ομάδες, ανάλογα με τα εισοδήματα των κατοίκων, και ήταν: η Υψηλή (Âlâ), η Μεσαία (Evsat) και η Χαμηλή (Edna). Έτσι προκύπτει και η κατανομή της εισοδηματικής κατάστασης των νοικοκυριών σε κάθε γειτονιά. Εύκολα προκύπτει το συμπέρασμα ότι αφενός τα πλούσια νοικοκυριά ήταν ελάχιστα, σε κάθε γειτονιά, αφετέρου η μεσαία εισοδηματική ομάδα ήταν η επικρατούσα σε αριθμό σε όλες σχεδόν τις γειτονιές.

Ενδιαφέρον, όμως, παρουσιάζουν και οι ονομασίες των γειτονιών της Τρίγλιας, την εποχή εκείνη. Από την πρώτη ανάγνωση διαπιστώνεται ότι, δύο από αυτές είχαν τις ίδιες Τουρκικές ονομασίες (Kaldırım και Servi), που αντιστοιχούν στη γειτονιά του Αγ. Γεωργίου Κάτω (Kaldırım) και του Αγ. Γεωργίου Άνω (Servi), όπως αυτές αναγράφονται και στους Κώδικες της Εφοροδημογεροντίας των περιόδων 1877-1902 και 1903-1922 που φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ).  Επίσης, η ονομασία LEMANI πρέπει να αντιστοιχεί στην παραθαλάσσια γειτονιά κοντά στη θάλασσα. Από την αλληλογραφία με τον μελετητή κ. Ersin AYDIN, προέκυψε ότι, 1) η ονομασία KEBIR χρησιμοποιούνταν για να δηλώσει «Μεγάλη Συνοικία», χωρίς να μπορεί να προσδιοριστεί σε ποια γειτονιά αντιστοιχούσε από εκείνες της εποχής 1877-1922, 2) η ονομασία KASIM αποδίδεται σε ανδρικό όνομα και ίσως αντιστοιχεί σε σημαίνον πρόσωπο της Τρίγλιας της εποχής εκείνης και 3) δεν γνωρίζει τι μπορεί να σήμαινε η ονομασία MEBDİLERE, αν αυτή ερμηνεύτηκε σωστά από την Αραβική γραφή (γι' αυτό και το ερωτηματικό στο αρχικό κείμενο).

Τα επόμενα έγγραφα, από τα Οθωμανικά αρχεία, αφορούν σε φορολογικά στοιχεία της Τρίγλιας διαφορετικών περιόδων του 19ου αιώνα. Σύμφωνα με το έγγραφο του 1845, που αφορά στην περιοχή του Kaldırım (Αγ. Γεώργιος Κάτω),  γίνεται κατανοητό ότι οι Έλληνες που ζούσαν στη γειτονιά είχαν εισόδημα περίπου από δέκα χιλιάδες ελαιόδενδρα, μετάξι και αμπελώνες. Κατά τη χρονολογία αυτή, το ετήσιο εισόδημα της περιοχής Kaldırım (Αγ. Γεώργιος Κάτω) ήταν 712902 kuruş (πηγή BOA: ML. Maliye Nezareti, ML.VRD.TMT. d Defterleri, Defter No: 8425).

Άλλο ένα σημαντικό έγγραφο αφορά στα φορολογικά στοιχεία του 1848 (στο αρχικό κείμενο, στη σελ. 20 της μελέτης, έχει αναγραφεί 1830, από λάθος, κατά τον συντάκτη), από τα οποία προκύπτει ότι υπήρχαν τότε 590 Ελληνικά σπίτια σε έξι Ελληνικές γειτονιές: Kaldırım (Αγ. Γεώργιος Κάτω), Meydan (Μητρόπολη), Aya Yani (Αγ. Ιωάννης), Servi (Αγ. Γεώργιος Άνω), Kemerli (Παντοβασίλισσα) και Çardak (Αγ. Δημήτριος) (πηγή BOA: ML. Maliye Nezareti, ML.VRD. CMH. d Defterleri, Defter No: 867). Έτσι, διαπιστώνεται ότι, οι ονομασίες των γειτονιών, κατά το 1848, ήταν οι ίδιες ακριβώς με εκείνες που αναγράφονται στους Κώδικες της εποχής 1877-1922.

Σύμφωνα με την HVS (Hüdavendigâr Vilayeti Salnamesi= Ετήσιο βιβλίο του Βιλαετίου Hüdavendigâr-Προύσας), στη σελ. 20 της μελέτης, το έτος 1870, (σ.μ. μερικές χρονολογίες από το αρχείο αυτό έχουν σαρωθεί και δημοσιευθεί από το University of Michigan- https://catalog.hathitrust.org/Record/003515310 ), υπήρχαν οκτακόσια (800) νοικοκυριά στην υποπεριφέρεια Τρίγλιας. Ο αριθμός των Μουσουλμάνων ήταν πενήντα πέντε (55), ο αριθμός των μη Μουσουλμάνων (δηλαδή των Ελλήνων) ήταν χίλια εξακόσια εξήντα (1660) άτομα και ο συνολικός αρσενικός πληθυσμός στην Τρίγλια και τα χωριά της ήταν χίλια επτακόσια πέντε (1705) (πηγή HDV, Matbaa-i Vilayet, H. 1287, s. 155). Αντίστοιχα, για το έτος 1877, αναφέρεται ότι υπήρχαν οκτακόσια σπίτια, έξι εκκλησίες, δύο σχολεία και ένα τζαμί σε επτά γειτονιές (πηγή HDV, Def'a 8, Matbaa-ı Vilayet, H. 1294, s. 150).

Σύμφωνα με τα στοιχεία του HDV, Def'a 8, Matbaa-ı Vilayet, H. 1294, s. 150, που αναφέρονται στη σελ. 20 της μελέτης, το Οθωμανικό έτος 1294, δηλαδή το 1877, στην Τρίγλια υπήρχαν 800 σπίτια σε επτά (7) γειτονιές, έξι (6) εκκλησίες, δύο (2) σχολεία και ένα (1) Τζαμί.

Με βάση τα στοιχεία του HDV, Def'a 13, Matbaa-ı Vilayet, H. 1302, s. 405, που αναφέρονται στη σελ. 11 της μελέτης, το Οωμανικό έτος 1302, δηλαδή το 1885, στην Τρίγλια υπήρχαν 243 σπίτια, ζούσαν 174 Μουσουλμάνοι, 3812 μη Μουσουλμάνοι, δηλαδή Έλληνες Χριστιανοί, άνδρες και γυναίκες, καθώς και τρία (3) πανδοχεία, έξι (6) λουτρά, επτά (7) εκκλησίες, τρία (3) σχολεία και ένα (1) Τζαμί. Η αναφορά σε 243 σπίτια στο έτος 1885, θεωρείται ως προφανές λάθος ή αναφορά σε άλλο στοιχείο, δεδομένου ότι ο αριθμός των σπιτιών στα προηγούμενα αλλά και τα επόμενα χρόνια είναι σταθερά γύρω στα 800.

Τέλος, στη σελ. 13 της μελέτης, και με βάση τα στοιχεία του HDV, Def'a 25, Matbaa-i Vilayet, H. 1316, s. 277, αναφέρουν ότι το Οθωμανικό έτος 1316, δηλαδή το 1889, υπήρχαν στην Τρίγλια 820 σπίτια, ζούσαν 253 Μουσουλμάνοι, 3878 μη Μουσουλμάνοι, και υπήρχαν δύο (2) πανδοχεία, δύο (2) λουτρά, επτά (7) εκκλησίες, τρία (3) μοναστήρια, τέσσερα (4) αγιάσματα, τρία (3) σχολεία, ένα (1) Τζαμί και δύο (2) μοναστήρια (Άγιος Ιωάννης και Αγία Σωτήρα) στη γύρω περιοχή. Παρατηρείται ότι, αναφέρονται για πρώτη φορά τα μοναστήρια, αν και υπήρχαν από τον 8ο αιώνα, και τα αγιάσματα της Τρίγλιας.

Εκτός από την εργασία των παραπάνω μελετητών, στην εργασία της Arzu Öztok AKAY "GİRİT KÖKENLİ MÜBADİL KADINLAR ÜZERİNE SOSYAL ANTROPOLOJİK BİR ARAŞTIRMA" (BURSA/TİRİLYE ÖRNEĞİ), στη σελ. 63, αναφέρεται πίνακας με δημογραφικά στοιχεία της Τρίγλιας για τα έτη 1886, 1894 και 1900, από την εργασία της Fulya Düvenci Karakoç, "Bir Mübadele Kasabasının Göç Öncesi ve Sonrasındaki Durumu", Bursa'nın Zenginliği: Göçmenler, Z. Dörtok Abacı (ed.), Bursa: Osmangazi Belediyesi Yayını, 2009, s. 179. Συγκεκριμένα ότι στην Τρίγλια 1) το 1886 ζούσαν 184 Μουσουλμάνοι, 3812 μη Μουσουλμάνοι, σύνολο 3996, υπήρχαν 643 σπίτια και 72 καταστήματα, 2) το 1894 ζούσαν 199 Μουσουλμάνοι, 3657 μη Μουσουλμάνοι, σύνολο 3856, υπήρχαν 865 σπίτια και 82 καταστήματα, και 3) το 1900 ζούσαν 253 Μουσουλμάνοι, 3878 μη Μουσουλμάνοι, σύνολο 4131, υπήρχαν 820 σπίτια και 95 καταστήματα.

Από όλα τα παραπάνω σημαντικά και επίσημα Οθωμανικά φορολογικά στοιχεία, επιβεβαιώνεται η συνεχής σταδιακή αύξηση του πληθυσμού της Τρίγλιας από το 1692 μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα, αλλά και κατά διαφορετικές χρονικές περιόδους αυτού. Παρατηρούνται, βέβαια, διαφορετικά πληθυσμιακά στοιχεία, ειδικότερα στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, αλλά σημειώνεται ότι τα στοιχεία της πρώτης μελέτης προέρχονται από τα Οθωμανικά στοιχεία, ενώ της δεύτερης από τη μελέτη της Fulya Düvenci Karakoç, η οποία δεν βρέθηκε.

Εκτός, όμως, από την εργασία των συγκεκριμένων μελετητών, ενδιαφέροντα πληθυσμιακά στοιχεία για την Τρίγλια περιλαμβάνονται και στην εργασία της Selma Akay ERTURK με τίτλο "ZEYTINBAGI (TRILYE)'NDA TURIZM IMKANLARI, 2010" και αφορούν στον 20ο αιώνα και, ειδικά, στην περίοδο 1935-2008 και παρατίθενται στη συνέχεια. Σημειώνεται ότι, τα στοιχεία αυτά έχουν δημοσιευθεί και στο άρθρο μου για τις «Συνοικίες της Τρίγλιας πριν και μετά το 1922», που έχει αναρτηθεί στο forum (https://www.triglianoi.gr/index.php?topic=1856.0 ), και παρατίθενται και σ' αυτό για την ενιαία και διαχρονική εικόνα της πληθυσμιακής εξέλιξης της Τρίγλιας, πριν και μετά το 1922.

ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΑΓΙΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ και ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ

Από τους μελετητές, παρέλαβα, επίσης, αντίγραφα των πρωτότυπων από τα έγγραφα που βρήκαν στα Οθωμανικά αρχεία για άλλες εκκλησίες της Τρίγλιας, τα οποία δεν συμπεριέλαβαν, όμως, στην εργασία τους, αφού αυτή περιορίστηκε σε δύο μόνον εκκλησίες της Τρίγλιας, εκείνες της Υπεραγίας Θεοτόκου-Μητρόπολη και του Αγίου Γεωργίου Άνω, οι οποίες εξακολουθούν να σώζονται μέχρι σήμερα. Αξίζει να αναφερθεί ότι, οι εκκλησίες αυτές αναφέρονται λανθασμένα στην εργασία τους, με τα ονόματα Αγίου Γεωργίου και Αγίου Ιωάννη, αντίστοιχα, και η επισήμανση αυτού του λάθους ήταν η αιτία της προσπάθειάς μου για επικοινωνία με τους μελετητές και η υπόδειξη των ορθών ονομασιών των δύο εκκλησιών, με τα αποδεικτικά στοιχεία που περιλαμβάνονται στο βιβλίο μου με τίτλο «Οι Εκκλησίες της Τρίγλιας Βιθυνίας». Οι μελετητές αναγνώρισαν το λάθος τους, πολύ περισσότερο, αφού αποδείχθηκε, εκ των υστέρων ότι, στα Οθωμανικά αρχεία, που αφορούσαν στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου Άνω, αναφερόταν η σωστή ονομασία της (Aya Yorgi), αλλά εκείνοι θεώρησαν ότι αυτό ήταν λάθος και έγραψαν την ακόλουθη σχετική επεξήγηση στο κεφάλαιο της εργασίας τους για την εκκλησία Tirilye Ayios Ioannes Kilisesi (Dundar Evi) " Belgede belirtilen ölçülerin Ayios Ioannes Kilisesi'nin ölçüleri ile aynı olmasından dolayı "Aya Yorgi" ifadesi hatalı yazılmış olmalıdır", που σημαίνει "Αφού οι καθορισμένες διαστάσεις στο έγγραφο είναι ίδιες με εκείνες της εκκλησίας του Αγίου Ιωάννη, η έκφραση «Aya Yorgi» πρέπει να έχει γραφτεί λανθασμένα". Δηλαδή, αν και στο Οθωμανικό έγγραφο αναγραφόταν η εκκλησία με το πραγματικό της όνομα (Aya Yorgi), οι μελετητές το διόρθωσαν με το όνομα «Άγιος Ιωάννης», που συνηθίζεται, λανθασμένα, από τους Τούρκους μελετητές, για τη συγκεκριμένη εκκλησία. Για τον ίδιο λόγο, ανέλαβα την πρωτοβουλία να διορθώσω όλα τα λάθη (ονομασίες, ιστορικά στοιχεία κλπ) που αναφέρονται στο λήμμα "Tirilye" στη διαδικτυακή Wikipedia (https://en.wikipedia.org/wiki/Tirilye ).

Οι μελετητές βρήκαν στα Οθωμανικά αρχεία 1) το έγγραφο με στοιχείο A.DVN.MHM.00251.00034, για τις εκκλησίες του Αγίου Ιωάννη και του Αγίου Γεωργίου, από το «Βιβλίο με όλα τα είδη εγγράφων που στάλθηκαν από το Divan-ı Hümayun / Αυτοκρατορικό Συμβούλιο, Αρ. 251, Σελίδα 34», και 2) το έγγραφο με στοιχείο A_{DVNSMHM_00260_00118, για την εκκλησία του Αγίου Ιωάννη. Τα έγγραφα αυτά μεταφράστηκαν από τους μελετητές από το Αραβικό αλφάβητο στη σύγχρονη Τουρκική και στη συνέχεια στην Αγγλική, πριν μου τα στείλουν, και ακολούθως τα μετέφρασα στην Ελληνική. Σημειώνω ότι, σύμφωνα με την Dr. Ayşın Özügül, η μετάφραση από το Αραβικό αλφάβητο είναι πολύ δύσκολη γιατί κάθε κείμενο αποτελείται από μια πρόταση, από την αρχή μέχρι το τέλος, και σ' αυτήν αποδίδεται το συνολικό νόημα του κειμένου.

Το πρώτο έγγραφο (A.DVN.MHM.00251.00034) σημειώνεται με κόκκινο πλαίσιο στο αντίστοιχο έγγραφο και αναφέρει ότι:

Οθωμανικό έγγραφο A.DVN.MHM.00251.00034

"Επειδή οι δύο Ελληνικές εκκλησίες που ονομάζονται Aya Yorgi (Άγιος Γεώργιος) και Aya Yani (Άγιος Ιωάννης), και βρίσκονται στο χωριό Trilye, ένα από τα χωριά της περιοχής Mudanya που συνδέονται με τα Mudanya, αναπληρωτή και voivode και άλλες πόλεις του Γαλατά, υπέστησαν ζημιές στην πάροδο του χρόνου, η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου που αναφέρθηκε παραπάνω, έχει μήκος 32 ziras (24.256 m) και 20 (πρέπει να είναι 22) ziras (16.676 m) πλάτος και 704 ziras kare (533.632 m²) σε εμβαδόν και 10 ziras (7,58 m ) σε ύψος, που αποτελείται από 22 παράθυρα και 3 πόρτες στις τέσσερις πλευρές, με την εκκλησία του Αγίου Ιωάννη να είναι 28 ziras (21.224 μ.) σε μήκος και 19 ziras (14.402 μ.) σε πλάτος και 532 ziras καρέ (403.256 τ.μ.) σε εμβαδόν και 9,5 ziras (7.201 m) σε ύψος, που αποτελείται από 22 παράθυρα και 3 πόρτες
υποβάλλεται...."

Στο έγγραφο A.DVN.MHM.00251.00034 περιγράφεται το αίτημα για επανακατασκευή των δύο εκκλησιών, αλλά χωρίς και ημερομηνία. Συγκρίνοντας τις διαστάσεις και των δύο αυτών εκκλησιών με τις αντίστοιχες των εκκλησιών Αγίου Γεωργίου Άνω και Υπεραγίας Θεοτόκου-Μητρόπολη που περιγράφονται στο άρθρο «Οι Εκκλησίες της Τρίγλιας μέσα από τα Οθωμανικά αρχεία» που ανάρτησα στο forum https://www.triglianoi.gr/index.php?topic=1886.0 , προκύπτει ότι αυτές είναι διαφορετικές και, επομένως, πρέπει να αντιστοιχούν στις εκκλησίες του Αγίου Ιωάννη και του Αγίου Γεωργίου Κάτω, που βρισκόντουσαν στον κεντρικό δρόμο της Τρίγλιας (σημερινή Iskele Cad) και κατεδαφίστηκαν από τους Τούρκους μετά τον Αύγουστο του 1922. Η Dr. Ayşın Özügül συμφώνησε με το συμπέρασμά μου ότι ο Άγιος Γεώργιος που αναφέρεται σ' αυτό το έγγραφο ταυτίζεται με τον Άγιο Γεώργιο Κάτω, αλλά θεωρεί ότι ο η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη αντιστοιχεί σ' εκείνη της Υπεραγίας Θεοτόκου-Μητρόπολη. Όμως, η θεωρία αυτή δεν πρέπει να είναι σωστή γιατί 1) οι διαστάσεις της εκκλησίας του Αγίου Ιωάννη, που αναφέρονται σ' αυτό το έγγραφο είναι "28 ziras (21.224 μ.) σε μήκος και 19 ziras (14.402 μ.) σε πλάτος και 532 ziras καρέ (403.256 τ.μ.) σε εμβαδόν και 9,5 ziras (7.201 m) σε ύψος", ενώ οι διαστάσεις που αναφέρονται στην εργασία των δύο μελετητών, για την εκκλησία της Υπεραγίας Θεοτόκου-Μητρόπολη είναι "24,224 μέτρα μήκος, 15,14 μέτρα πλάτος και 4,54 μέτρα ύψος " και 2) το ύψος 7,201 μ. μιας εκκλησίας πρέπει να συμπεριλαμβάνει και τρούλο, ενώ η εκκλησία της Υπεραγίας Θεοτόκου-Μητρόπολη είχε και έχει δίρριχτη στέγη και δεν είχε και δεν έχει τρούλο.

Επίσης, συγκρίνοντας τις διαστάσεις της εκκλησίας του Αγίου Ιωάννη, που αναφέρεται στο ίδιο έγγραφο, με εκείνες της εκκλησίας του Αγ. Γεωργίου Άνω, την οποία αναφέρουν οι μελετητές λανθασμένα ως του Αγ. Ιωάννη-Dundar Evi (όπως συνηθίζουν, άλλωστε, οι Τούρκοι μελετητές) και παρουσιάζουν στις φωτογραφίες 63-66 στην εργασία τους διαπιστώνεται ότι, οι διαστάσεις αυτές αναγράφονται σ' αυτήν ως "18,92 μέτρα μήκος, 13,62 μέτρα πλάτος και 7,57 μέτρα ύψος", και διαφέρουν και μάλιστα σημαντικά στο μήκος. Επομένως, αποκλείεται και η περίπτωση να αντιστοιχεί η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη, που περιγράφεται σ' αυτό το έγγραφο, και με εκείνη του Αγίου Γεωργίου Άνω.

Συμπερασματικά, 1) η εκκλησία που περιγράφεται στο έγγραφο A.DVN.MHM.00251.00034 ως Αγίου Γεωργίου πρέπει να αντιστοιχεί στον Άγιο Γεώργιο Κάτω και 2) η εκκλησία που περιγράφεται στο ίδιο έγγραφο ως του Αγίου Ιωάννη, ίσως, αντιστοιχεί στην ομώνυμη που βρισκόταν στον κεντρικό δρόμο της Τρίγλιας μέχρι το 1922 και, μετά την κατεδάφισή της, ανεγέρθηκε στη θέση της κτίριο, που, μετά την ανακατασκευή του, στεγάζει σήμερα το Δημαρχείο της Τρίγλιας. Παραμένει, όμως, αναπάντητο το ερώτημα που είναι σχετικό με το ύψος αυτής της εκκλησίας (7,201 μ.), δεδομένου ότι η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη είχε δίρριχτη στέγη και δεν είχε τρούλο, όπως φαίνεται στις φωτογραφίες της περιόδου 1) πριν το 1909 και 2) 1912-1915, οι οποίες δημοσιεύονται στο βιβλίο μου με τίτλο «Οι Εκκλησίες της Τρίγλιας Βιθυνίας».

Το δεύτερο έγγραφο (A_{DVNSMHM_00260_00118) σημειώνεται με κόκκινο πλαίσιο στο αντίστοιχο έγγραφο και αναφέρει ότι:

Οθωμανικό έγγραφο A_{DVNSMHM_00260_00118

Tirebolu Agios Ioannes Church    
(Tripolis - Tirepoli – Trilye ?)
"Ο Κυβερνήτης της επαρχίας Hüdavendigar (Προύσα) και των περιχώρων της, κάτοχος του αυτοκρατορικού μεταλλίου, Βεζύρης  Refet Pasha ....
Επειδή μια Ελληνική εκκλησία στο χωριό Tirebolu της περιοχής Μουδανιών, γνωστή ως Aya Yani, κάηκε χωρίς να γίνει ζημιά σε κανένα και δεν υπάρχει αντίρρηση στην επανακατασκευή, με τον ίδιο τρόπο, της εκκλησίας που αναφέρθηκε παραπάνω, με διαστάσεις 30 ziras (22,74 μ.) σε μήκος, 21 ziras (15,918 μ.) σε πλάτος και 9,5 ziras (7,201 μ.) σε ύψος,
Ειπώθηκε ..."

Η καθηγήτρια υποστηρίζει ότι, ο αναφερόμενος στο έγγραφο αυτό ως Βεζύρης Refet Pasha πρέπει να ήταν ο Süleyman Refet Pasha ο οποίος υπηρέτησε ως Κυβερνήτης της Προύσας από τον Απρίλιο έως το Σεπτέμβριο 1852 και από το Δεκέμβριο 1856 έως τον Ιανουάριο 1861 (τα στοιχεία αυτά επιβεβαιώνονται και από την ιστοσελίδα http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/refet-pasa-suleyman-refet-istanbullu ). Επομένως, έμμεσα τεκμαίρεται ότι, το έγγραφο αυτό συντάχθηκε σε μια από τις δύο περιόδους που διετέλεσε Κυβερνήτης της Προύσας ο Süleyman Refet Pasha. Και, με δεδομένη την αξιοπιστία του εγγράφου, προκύπτει ότι η εκκλησία αυτή κάηκε είτε το 1852 είτε την περίοδο 1856-1861 και επανακατασκευάστηκε, με αντίστοιχη άδεια.

Η ίδια εξηγεί, επίσης ότι, στο πρωτότυπο Οθωμανικό έγγραφο αναγράφεται η ονομασία του χωριού ως "Tirebolu της περιοχής Μουδανιών" και θεωρεί ότι αφορά στην Τρίγλια, αφού δεν υπάρχει άλλο χωριό στην περιοχή με παρόμοιο όνομα. Αλλά, συγκρίνοντας τις αναγραφόμενες διαστάσεις της εκκλησίας του Αγίου Ιωάννη, στο παραπάνω έγγραφο, με εκείνες των εκκλησιών Αγίου Γεωργίου Άνω, Υπεραγίας Θεοτόκου-Μητρόπολη, που περιγράφονται στην εργασία τους, και του Αγίου Γεωργίου Κάτω, που περιγράφεται στο Οθωμανικό έγγραφο A.DVN.MHM.00251.00034, όπως αυτές αναγράφονται συγκεντρωμένες στο επόμενο πίνακα, διαπιστώνεται ότι είναι διαφορετικές, εκτός από τον αριθμό των παραθύρων και των θυρών (22 και 3 αντίστοιχα) που είναι ίδιος και στις τρεις εκκλησίες. 

* Η καθηγήτρια εξήγησε ότι στο Οθωμανικό έγγραφο οι διαστάσεις της εκκλησίας αναγράφονται ως 32 Χ 20 zira και η επιφάνεια 704 zira, αλλά 32Χ20= 640 και 32Χ22=704, οπότε το σωστό πλάτος πρέπει να είναι 22 zira και, σε κάθε περίπτωση, αυτό αποτελεί ένα ερώτημα που δεν έχει απάντηση. Επίσης ότι, το 1 zira αντιστοιχεί (στην Αρχιτεκτονική) σε 0,757738 μ. και για τους υπολογισμούς του χρησιμοποίησε 0,758 μ.

Παρατηρείται, όμως, ότι τρεις εκκλησίες περιγράφονται, με διαφορετικές διαστάσεις, αλλά με τον ίδιο αριθμό σε παράθυρα (22) και πόρτες (3) και μάλιστα οι δύο απ' αυτές στο ίδιο Οθωμανικό έγγραφο A.DVN.MHM.00251.00034). Θα παραμείνει, μάλλον, ως αναπάντητη απορία.

[Μάκης Αποστολάτος]

Το άρθρο συμπληρώθηκε την 18/1/2021 με νέα πληθυσμιακά και άλλα στοιχεία.