ΤΑ ΧΩΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΡΑΦΗΝΑΣ (ΣΠΟΡΑ-ΘΕΡΙΣΜΟΣ-ΑΛΩΝΙΣΜΟΣ)

[Στάθης Δημητρακός]

ΤΑ ΧΩΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΡΑΦΗΝΑΣ

Οι Τριγλιανοί που ήρθαν στη νέα πατρίδα, τη Ραφήνα, το καλοκαίρι του 1923 προσαρμόστηκαν σε μια νέα καλλιέργεια που ήταν η καλλιέργεια των δημητριακών. Παράλληλα καλλιέργησαν  τα λίγα αμπέλια και τις λίγες ελιές που υπήρχαν στην Ραφήνα. Στην Τρίγλια η καλλιέργεια των δημητριακών και η παραγωγή τους ήταν μικρή έως ελάχιστη. Η Τρίγλια ήταν ελαιότοπος, δάση οι ελιές στην Τρίγλια.  Οι Τριγλιανοί έπρεπε να περάσουν από την ονομαστή «ελιά της Τρίγλιας» σε ένα άλλο  προϊόν πρώτης ανάγκης. Στην Τρίγλια αγόραζαν οι Τριγλιανοί από το παζάρι της Κυριακής στάρι από τους παραγωγούς των γύρω χωριών και το άλεθαν στους νερόμυλους της περιοχής ή αλεύρι. Οι Τριγλιανές ζύμωναν ψωμιά στο σπίτι τους και τα πήγαιναν με τις πινακωτές για ψήσιμο στους πολλούς φούρνους του χωριού. Αρκετοί Τριγλιανοί αγόραζαν ψωμί χάσικο έτοιμο από τους φούρνους.   Η γεωργία στην Ραφήνα  για πολλά χρόνια  ήταν η βασική απασχόληση των κατοίκων συνεπικουρούμενη από την αλιεία. Τα 40 και πλέον στρέμματα γης που είχαν παραχωρηθεί σε κάθε προσφυγική οικογένεια γεωργών ήταν σημαντική διέξοδος απασχόλησης.




ΣΠΟΡΑ
To όργωμα  των χωραφιών  για τη σπορά των δημητριακών γινόταν το φθινόπωρο μετά τα πρωτοβρόχια.  Σπέρνανε στάρι, κριθάρι, βρώμη, βίκο για τα κατσίκια και σίκαλη για να φτιάχνουν δεμάτια. Ο σπόρος ήταν από τα δικά τους γεννήματα. Ο σπόρος ριχνόταν στα πεταχτά, κατάμουτρα, επί της περσινής καλαμιάς. Οι καλλιεργητές είχαν εξασκηθεί να ρίχνουν τον σπόρο ομοιόμορφα στο χωράφι, κατά μέσο όρο, έριχναν 8-10 οκάδες σταριού ανά στρέμμα. Το όργωμα των χωραφιών γινόταν με αλέτρι με άλογα ή μουλάρια.

ΘΕΡΙΣΜΟΣ
  Ο Θερισμός  γινόταν τον Ιούνιο μήνα. Στην περιοχή της Τρίγλιας τον Ιούνιο τον  λέγανε και Θεριστή. Το μήνα αυτό ωριμάζουν τα δημητριακά (στάρια, κριθάρια κ.α.) και πρέπει να θεριστούν πριν ωριμάσουν πολύ και τινάξουν τον καρπό. Κάθε πρωί που ξεκινούσαν για το θέρισμα, ανέβαιναν στις σούστες έπαιρναν τα δρεπάνια τους , το βαρελάκι με το νερό, φαγητά και κρασί. Τα ρούχα που φορούσαν για το θέρος ήταν ότι πιο παλιό υπήρχε. Φορούσαν τραγιάσκες, ψάθινα καπέλα, μαντήλια οι γυναίκες για να μην τους καίει ο ήλιος το πρόσωπο. Έβρισκαν ένα πεύκο κοντά στο χωράφι και στον ίσκιο του έβαζαν την σούστα. Ο θερισμός γινότανε με δρεπάνια και κόσες. Δρεπάνι είναι γεωργικό εργαλείο που αποτελείται από μια ξύλινη λαβή, στην οποία είναι προσαρμοσμένη στενή ημικυκλική ατσάλινη λεπίδα και κρατώντας το με το ένα χέρι έκοβαν τα δημητριακά. Στο θέρισμα με το δρεπάνι, έπιαναν μια φούχτα στάχια με την αριστερή παλάμη και έκοβαν με το δεξί χέρι. Έκαναν με τρεις-τέσσερις χεριές την μια πάνω στην άλλη ένα χερόβολο.



Πολλά χειρόβολα μαζί, 15-20, έκαναν ένα δεμάτι. Κόσα είναι το γεωργικό εργαλείο με μακριά ξύλινη λαβή και σχεδόν ίσια λεπίδα που κρατά ο θεριστής με τα δύο χέρια και δουλεύει σε όρθια στάση. Ο αποδοτικότερος θερισμός ήταν με τις κόσες. 
Τα δεμάτια ή δεματικά τα δένανε με στάχια  βρυάς (σίκαλη), τα οποία έπρεπε να είναι στρογγυλά και καλοδεμένα. Με πολλά δεμάτια έκαναν μια θυμωνιά (σωρό) στο χωράφι  σαν πυραμίδα για να τα ανεβάσουν στη σούστα κάθε δεμάτι με την πιρούνα κα να τα μεταφέρουν στα αλώνια.         


AΛΩΝΙΑ

Τα Aλώνια ήταν ο τόπος που γινόταν ο αλωνισμός Αλώνια φτιάχτηκαν στην περιοχή μετά το Γήπεδο μέχρι το Μεγάλο Ρέμα στην παραλία. Είχε 10-12 μικρούς  επίπεδους κυκλικούς χώρους διαμέτρου 10-12 μέτρα  για το αλώνισμα σιτηρών (κυρίως στάρι). Τα αλώνια ήταν χωματοάλωνα. Δίπλα από κάθε αλώνι υπήρχε θημωνιά και τσαρδάκι. Τα δεμάτια σανού τα μετέφεραν από τα χωράφια  με τις σούστες και τα τοποθετούσαν κοντά στο αλώνι. Θημωνιά  λεγόταν σωρός δεματιών σανού. Τα τσαρδάκια τα έκαναν για ίσκιο και ξεκούραση.. Έλυναν τα δεμάτια, τα διαλούσαν και τα άπλωναν κάτω στο αλώνι. Ο αλωνισμός είναι η εργασία αποχωρισμού του καρπού των δημητριακών από τα στελέχη του φυτού (άχυρο).

Ο αλωνισμός γινόταν  τον Ιούλιο. Το αλώνισμα γινόταν με την λοκάνη. H λοκάνη ήταν παχιά σανίδα, ή δύο ή τρεις σανίδες ενωμένες που είχαν από κάτω κοφτερά πριονάκια που την έσερνε άλογο ή άλογα. Οι διαστάσεις της λοκάνης ήταν περίπου: μήκος 1,60μ., πλάτος πίσω 0,80μ., πλάτος μπροστά 0,60μ. και είχε μικρό γυριστό μέτωπο. Τα άλογα ζεύονταν τη λοκάνη που ήταν το εργαλείο για το αλώνισμα.

Γυρόφερνε το αλώνι μέχρι να λιανίσει το άχυρο και να αποκαλυφθούν τα σπυριά του σταριού.
Πάνω στη λοκάνη ανέβαινε ο αλωνιστής κρατώντας τα λουριά (ηνία) του αλόγου και το κατεύθυνε να γυρίζει γύρω-γύρω σε κυκλική πορεία. Το αλώνισμα ήθελε μαστοριά, ταχύτητα και ομοιομορφία. Ο αλωνιστής χρησιμοποιούσε καμουτσίκι.   
Ξεχώριζαν τους κόκκους σταριού από το άχυρο με τον αέρα (λίχνισμα) που συνήθως φυσάει στη Ραφήνα τα καλοκαίρια με τα μελτέμια. Τα απάτητα στάχια που έφευγαν έξω από το αλώνι τα μάζευαν με το δικράνι Τα αλωνισμένα στάχια γίνονταν ένας σωρός, τα οποίο ονόμαζαν λαμνί. Τα αλωνισμένα σιτηρά σωριασμένα σε σχήμα πυραμίδας στη μέση του αλωνιού περίμεναν τον αέρα να φυσήξει και να αρχίσει το λίχνισμα. Ο καρπός με τα άχυρα ξεχώριζε το στάρι που ήταν βαρύτερο από το ελαφρύτερο άχυρο, πετώντας τα  ψηλά στον αέρα. Το στάρι έπεφτε κάτω κα το άχυρο παρασυρόταν με τον άνεμο πιο μακρά. Το λίχνισμα γινόταν με ένα μεγάλο ξύλινο εργαλείο, το δικράνι (λιχνιστήρι). Με ένα κυλινδρικό κόσκινο με χοντρές τρύπες χρησιμοποιούσαν στο αλώνι για να πέσει το καθαρό στάρι και να ξεχωρίσει ο καρπός από τα άχυρα. Στα αλώνια υπήρχε και αλωνοφύλακας. Έναν αλωνοφύλακα που θυμάμαι εγώ παιδί ήταν ο Απόστολος Ασβεστάρης. Σε μας τα παιδιά άρεσε πολύ να κάνουμε βόλτα με τη λοκάνη.
Τη δεκαετία του 1950 ερχόταν στα αλώνια αλωνιστική μηχανή. Χάθηκε η γραφικότητα του αλωνίσματος με τα άλογα. Με την αλλαγή της χρήσης της γης και των επαγγελμάτων των κατοίκων της Ραφήνας, καταργήθηκε στις αρχές της δεκαετίας του '60 το αλώνισμα στα αλώνια και  χάθηκε το τοπωνύμιο. Σήμερα είναι η περιοχή δεξιά και αριστερά της οδού των Αραφηνίδων Αλών.

ΣΤΑΘΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΣ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΟΚΚΑΛΑΣ ΑΛΕΚΟΣ

Πηγές
- Οι Ραφηνιώτες παιδιά Τριγλιανών γεωργών και γεωργοί οι ίδιοι
- Σταύρος Καλλιοντζής
- Γουλιέλμος Σταυρίδης
- Διαβάσματα από τα βιβλία των αειμνήστων τριγλιανών Σοφίας Γιαρένη και Θανάση Πιστικίδη.

[triglianos - admin foroum]

Μπράβο και στους δυο σας, ένα ωραίο και κατατοπιστικό κείμενο, συνοδευόμενο με σπάνιες φωτογραφίες.

[Στάθης Δημητρακός]

Και μια ακόμα φωτογραφία με τα μέλη μιας οικογένειας στο αλώνι της Ραφήνας.
Στη φωτογραφία βλέπουμε και τις δύο κοπέλες της οικογένειας, από τις οποίες η μία συμμετέχει ενεργά στο αλώνισμα, ενώ η μικρότερη ετοιμάζεται να πάει για μπάνιο κρατώντας την κουλούρα της θάλασσας.
Τα αλώνια της Ραφήνας βρίσκονταν στο χώρο του σημερινού γηπέδου της Τριγλίας και απλώνονταν προς την παραλία.