Το ανακαινισμένο Χαμάμ της Τρίγλιας, Βιθυνίας.

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Το ανακαινισμένο Χαμάμ της Τρίγλιας, Βιθυνίας.

Στην περσινή επίσκεψή μας στη Τρίγλια (Σεπτέμβριο 2019) είδαμε το «μεγάλο χαμάμ» να έχει ανακαινιστεί πλήρως και ομολογούμε ότι μας εντυπωσίασε. Προσεγμένη δουλειά, όπου ήταν δυνατόν χρησιμοποιήθηκαν τα παλιά μάρμαρα που υπήρχαν. Όπως μας είπαν, προορίζεται για κάποιου είδος μουσείο, αλλά προς το παρών παραμένει κλειστό.

Πριν το 1922, η Τρίγλια είχε δύο χαμάμ, το «μεγάλο χαμάμ», δίπλα στον Άγιο Στέφανο, που έγινε τζαμί το 1661 (ή το 1562, δες σημείωση στο τέλος του κειμένου) και ήταν το κέντρο του Τουρκομαχαλά και το «μικρό χαμάμ», απέναντι, στην άλλη μεριά του Ντερέ, στα «Τσιφούτικα», όπως τα έλεγαν. Τα λουτρά, ήταν καθημερινά ανοικτά, άλλες μέρες (ή ώρες) για τις γυναίκες και άλλες για τους άντρες. Τα χαμάμ ήταν χώρος συνάθροισης, απόλαυσης, φλυαρίας και καθαριότητας. Αποτελούσε δε τη μοναδική δραστηριότητα των μουσουλμάνων γυναικών, εκτός σπιτιού, όπου πήγαιναν και χωρίς ανδρική συνοδεία!

Το «Μεγάλο Χαμάμ» δίπλα στον Άγιο Στέφανο (σήμερα Fatih Cami), στην Tirilye Hamam Sok

Το «Μικρό Χαμάμ», στην Eski Hamam Sok

Χάρτης της περιοχής

Όπως μας έλεγαν οι γιαγιάδες μας και κατέγραψε στο βιβλίο της «Η ιστορία μου», σελ. 13, η Σοφία Γιαρένη: «Κοντά στη παραλία, πιο πάνω, στον Κάτω μαχαλά, ήταν και τα λουτρά. Εκεί πηγαίναμε και κάναμε μπάνιο καθαριότητας δυο τρεις φορές την εβδομάδα. Οι οικογένειές μαζί με τα παιδιά τους». Ο Σταύρος Μαργαρίτης, στα Τριγλιανά Νέα, τεύχος 51, 1985, συμπληρώνει την διαδικασία του λουτρού: «Έβλεπες από όλες της γωνιές της Τρίγλιας νάρχονται γυναίκες με τους μπόγους τους, που είχαν μέσα τα μπουρνούζια, τους φουτάδες, τα πεσκήρια, τα σαπούνια, τα χτένια, τις ελαφρόπετρες τα τσόκαρα και ούλα τους τα κουμούλα». Το χαμάμ όμως ήταν και μέρος ξεκούρασης και χαλάρωσης, μακριά από τις καθημερινές έννοιες. Με το λουτρό άνοιγε σε όλους η όρεξη και χρειαζότανε και κάτι νόστιμο να βάλουν στο στόμα τους. Μετά από τη σχετική συνεννόηση με τη συγγένισσα ή τη γειτόνισσα, που θα πήγαιναν όλες μαζί στο λουτρό, ετοίμαζαν τα απαραίτητα σεφερτάτσια με σαρμάδες, κεφτεδάκια, μύδια τηγανιτά και άλλα φαγητά, για να τα πάρουν μαζί τους.

Η κατάκτηση της Μικράς Ασίας από τα ισλαμικά φύλα από τον 11ο έως τον 15ο αιώνα έφερε σε επαφή τους μουσουλμάνους κατακτητές με τα θερμά λουτρά των Βυζαντινών, που χρήση τους ήταν διαδεδομένη σε ολόκληρη την Μικρά Ασία. Η λέξη «χαμάμ» έχει αραβική προέλευση και σημαίνει ζεστός χώρος. Οι διαφορές του χαμάμ, ως είδος εφιδρωτικού λουτρού, σε σχέση με τα βυζαντινά λουτρά και τις ρωμαϊκές θέρμες προήλθε από τη μουσουλμανική πεποίθηση σύμφωνα με την οποία οι πιστοί έπρεπε να χρησιμοποιούν τρεχούμενο νερό και να αποφεύγουν το ζεστό στάσιμο νερό των λουτήρων. Σύμφωνα με το Κοράνι η καθαριότητα του σώματος πρέπει να γίνεται τουλάχιστον δύο φορές την εβδομάδα. Πιο συγκεκριμένα, το πλύσιμο των άκρων με τρεχούμενο νερό είναι απαραίτητη προδιαγραφή προκειμένου να προσκυνήσει ο πιστός το τέμενος. Για το λόγο αυτό τα περισσότερα λουτρά τοποθετούνταν κοντά σε τεμένη-τζαμιά, ενώ στο περίγυρο του τεμένους λειτουργούσαν κρήνες. Τα λουτρά ήταν από τα πρώτα έργα που κατασκεύαζαν οι Οθωμανοί μόλις κατακτούσαν μια πόλη.

Τουρκικές πηγές ισχυρίζονται ότι Ο Σουλτάνος Σελίμ ο πρώτος, (1512-1520), για να ενισχύσει την Τούρκικη παρουσία στη Τρίγλια, μετέφερε πληθυσμούς από το Πόντο (Kastamonou, Tokat) και την Καππαδοκία (Κιουτάχια). Πράγματι, στη εξώπορτα του Αγίου Στεφάνου η τούρκικη επιγραφή που υπάρχει, αναφέρει το 1562 σαν ημερομηνία μετατροπής του σε τζαμί (Ευαγγελίδης, σελ 118). Μετά την δημιουργία τζαμιού για τους πιστούς, είναι φυσικό να κτίστηκε και το χαμάμ για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες του Τούρκικου πληθυσμού, που είχε αυξηθεί.

Ο φωτισμός των λουτρών στις ρωμαϊκές θέρμες γινόταν από μικρά ανοίγματα. Ο τρόπος αυτός υιοθετήθηκε και από τους βυζαντινούς, οι οποίοι όμως κάλυψαν μικρές κυκλικές οπές με χοντρά γυαλιά τους «ομφαλούς». Η τεχνική αυτή συνεχίστηκε και στα τουρκικά χαμάμ.

Τα χαμάμ χρησιμοποιούν το σύστημα των υπόκαυστων δαπέδων και των κάθετων πήλινων σωλήνων κυκλοφορίας θερμού νερού, ενώ η διάταξη του χώρου ήταν όμοια των βυζαντινών κτισμάτων. Το οθωμανικό χαμάμ της Τρίγλιας αποτελείται: 1) Από μία αίθουσα, τα αποδυτήρια, οποία θερμαίνεται χλιαρά για να αλλάζουν οι λουόμενοι τα ρούχα τους (είκονα 1). Η πρώτη αυτή αίθουσα διαθέτει σιντριβάνι και ξύλινο υπερώο, όπου εκεί ήταν τα αποδυτήρια (διακρίνεται στα αριστερά της φωτογραφίας). Σε αυτή την αίθουσα γινόταν επίσης και η ξεκούραση μετά το λουτρό. 2) Από ένα μικρό τοξωτό άνοιγμα, προχωράς στη κρύα αίθουσα, εικόνα 2, που θερμαίνεται μέτρια (25ο βαθμούς) και χρησιμεύει στο να συνηθίζει το σώμα τη ζέστη. Στην αίθουσα αυτή υπάρχουν και βρύσες για να μπορούν να πλυθούν όσοι δεν αντέχουν την πολλή ζέστη. 3) Τέλος, τη θερμή αίθουσα, εικόνα 3, όπου η θερμοκρασία φτάνει τους 38°- 40° C. Η αίθουσα διαθέτει πεζούλια περιμετρικά, για να κάθονται οι λουόμενοι και μια σειρά από γούρνες, από όπου με τα τάσια, έπαιρναν το νερό και το έχυναν πάνω τους, ώστε να πλένονται με τρεχούμενο νερό. Στην αίθουσα αυτή μπορεί να υπάρχουν και λουτἠρες (όπως αυτός δίπλα την πόρτα), για τους μη μουσουλμάνους που επισκέπτονται το χαμάμ.

1.   Η είσοδος του χαμάμ και τα αποδυτήρια

2. Η κρύα κάμαρα

3. Η θερμή κάμαρα

Αμέσως μετά ο λουόμενος περνούσε στους ατομικούς θαλάμους, όπου υπήρχαν ισχυρά θερμαινόμενοι μαρμάρινοι πάγκοι για παροχή μασάζ από τον λουτρονόμο (χαμαμτζή) με τα χέρια ή με βούρτσες, ώστε να απομακρυνθούν τα νεκρά κύτταρα. Στη συνέχεια υπήρχε ο χώρος με την δεξαμενή ζεστού και κρύο νερού για το σαπούνισμα και το ξέβγαλμα. Τέλος, ο λουόμενος πήγαινε στη πρώτη αίθουσα (αποδυτήρια) όπου ακολουθούσε η ξεκούραση, το φαγητό, η οινοποσία και η ψυχαγωγία.

Τα χαμάμ ανήκαν στις τοπικές κοινότητες και οι άνθρωποι που δούλευαν στα χαμάμ ήταν υπάλληλοι της. Το μικρό αντίτιμο που πλήρωναν οι λουόμενοι έφερναν ένα πολύ καλό έσοδο στη κοινότητα.

Σημείωση

Ο Τρύφων Ευαγγελίδης στο βιβλίο του «Βρύλλειον-Τρίγλια», αναφέρει δύο χρονολογίες για την μετατροπή του Αγίου Στεφάνου σε τζαμί.
Στην σελ. 32, αναφέρει σαν ημερομηνία μεταβολής του Αγ Στεφάνου σε τέμενος το 1661 μ.Χ. -χωρίς όμως να αναφέρει την πηγή του. Ενώ στη σελ. 118, αναφέρει ότι στη εξώπορτα του Αγίου Στεφάνου υπάρχει τουρκική επιγραφή που σαν ημερομηνία μετατροπής του σε τζαμί αναφέρει το 1562 μ.Χ.


Αναφορές

Θεοδ Καλλιανίδη, «Οι ατμοσφαιρικοί χώροι των Λουτρών - Σημερινά Μουσεία», πτυχιακή εργασία, 2005.
http://ir.lib.uth.gr/bitstream/handle/11615/3156/P0003156.pdf?sequence=1

Μανταλένα Μπαφίτη, «Λουτρικές Εγκαταστάσεις της Βορείου Ελλάδος», ερευνητική εργασία, 2013,
http://www.greekarchitects.gr/site_parts/doc_files/82.13.11.pdf

Σοφία Γιαρένη, «Η ιστορία μου», σελ. 13

Σταύρος Μαργαρίτης, Τα λουτρά της Παλιάς Τρίγλιας, Τριγλιανά Νέα 51, 1985.
http://www.triglianoi.gr/trigliana%20nea%20pdf/%ce%a4%ce%b5%cf%8d%cf%87%ce%bf%cf%82%20%ce%9d=51.pdf

Μάκης Αποστολάτος, Η περιοχή Τσιφούτικα της Τρίγλιας,
https://www.triglianoi.gr/index.php?topic=1795.0