KΑΛΕΜΚΕΡΗΣ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ ("O ΜΟΝΤΕ ΚΑΡΛΟΣ")

[Στάθης Δημητρακός]

KΑΛΕΜΚΕΡΗΣ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ (ο Μόντε Κάρλος)

O Δημοσθένης Καλεμκερής του Κωνσταντίνου γεννήθηκε στην Τρίγλια της Προποντίδας Μ. Ασίας, γόνος παλιάς πολυμελούς οικογένειας-Καλεμκερήδες.
Έφηβος έφυγε από την Τρίγλια και πήγε στην Πόλη για να εργαστεί.
Στην Πόλη αρχικά έκανε διάφορα επαγγέλματα, σερβιτόρος,  ξενοδόχο-υπάλληλος, ζαχαροπλάστης κ.α.

Από την Πόλη μπαρκάρισε στα πλοία, αργότερα έμεινε στην Νίκαια της Γαλλίας.
Από εκεί βρέθηκε στο περίφημο καζίνο «Μόντε Κάρλο» στο πριγκιπάτο του Μονακό, όπου εργάστηκε ως σερβιτόρος και κατόπιν γκρουπιέρης.
Έμαθε αγγλικά και γαλλικά για να συνεννοείται με τους πελάτες του καζίνο. Ήταν ζωηρός, έξυπνος και κοινωνικός.

Γύρισε στην Κωνσταντινούπολη και δούλεψε ως μετρ στο τότε καλύτερο ξενοδοχείο το «Πέραν Παλλάς».
Το «Πέραν Παλλάς» ήταν το πιο πολυτελές κοσμοπολίτικο ξενοδοχείο της Πόλης. Κτίστηκε το 1892 για  να υποδέχεται τους επιβάτες του σιδηροδρόμου «Όριαν Εξπρές» που ερχόταν στην Πόλη από το Παρίσι. Φιλοξενούσε διασημότητες από όλο τον κόσμο, πολιτικούς, διανοούμενους καλλιτέχνες. 

Μετά ο Δημοσθένης Καλεμκερής ασχολήθηκε στην Πόλη με το εμπόριο και το σαραφλίκι (ανταλλαγή ξένων νομισμάτων).
Στην Ελλάδα ήρθε μετά το 1922, όπου νοίκιασε και εκμεταλλευόταν ένα καλό ξενοδοχείο στην οδό Μπόταση στην Αθήνα, κοντά στην πλατεία Κάνιγγος.

Τελικά εγκαταστάθηκε στη Ραφήνα, γύρω στο1928, όπου με την προσφυγική αποζημίωση έφτιαξε μαγαζί μέσα στο οικόπεδο του συνοικισμού. Ένα μαγαζί,  σύγχρονο και πολυτελές εστιατόριο για την εποχή του, το οποίο το ονόμασε «Μόντε Κάρλο», ενώ ταυτόχρονα δίπλα στο σπίτι του λειτούργησε είδος χαρτοπαιχτικής λέσχης To χειμώνα που το εστιατόριο δεν είχε πολλή δουλεία ο καταστηματάρχης το μετέτρεπε σε χοροδιδασκαλείο και μάθαινε στην τότε νεολαία ευρωπαϊκούς χορούς. Το μαγαζί ήταν πολύ προχωρημένο για την εποχή του, σε συνδυασμό με τους ευρωπαϊκούς τρόπους του καταστηματάρχη,  έγινε φημισμένο.
.


Η Ραφήνα στην εποχή του «Μόντε Κάρλο»



Εδώ βλέπουμε μια φωτογραφία από το Αρχείο του Δημήτρη Σκαρπέλη.
Η Ραφήνα (οδός Κυπρίων Αγωνιστών) το 1936

Το 1928 έχει ήδη χτιστεί ο προσφυγικός συνοικισμός.
Έχει γίνει γενική απογραφή του πληθυσμού το ίδιο έτος και η κοινότης Τρίγλιας (σκέτο το όνομα όπως ονομαζόταν τότε , όνομα που δεν επικράτησε), είχε 1.136 κατοίκους. Το 1929 χτίστηκε η παλιά εκκλησία της Παντοβασίλισσας.  Το 1930 εκλέχτηκε και ανέλαβε πρόεδρος της Κοινότητας Ραφήνας μέχρι το 1934 ο Τριγλιανός κοσμοπολίτης Δημοσθένης Καλεμκερής, ο  Μόντε Κάρλος

Μέλημα του κοινοτικού συμβούλιου ήταν να αποκτήσει η Ραφήνα πολιτισμένη όψη, λειτουργία πόλης και την ανάδειξή  της ως τόπο παραθερισμού των κάτοικων του λεκανοπέδιου Αθηνών. Κυριότερα έργα που έγιναν στη Ραφήνα κατά την περίοδο της θητείας του κοινοτικού συμβουλίου με επικεφαλής τον Δημοσθένη Καλεμκερή ήταν:

1) Οι διανομές της γης σε γεωργούς και σε επαγγελματίες (αστούς)

Το Ι932 – 34 έγιναν οριστικές διανομές γης - κλήρος στους πρόσφυγες (κατοίκησαν την Ραφήνα και μερικές άλλες οικογένειες προσφύγων Μικρασιατών). 
0ι διανομές έγιναν σε δύο κατηγορίες, σε γεωργούς και σ' επαγγελματίες (αστούς όπως τους έλεγαν).
Ο βασικός κλήρος για τους γεωργούς ήταν 40 στρέμ¬ματα και ένα στρέμμα για κάθε προστατευόμενο μέλος. H αγροτική γη χωρίστηκε και μοιράστηκε σε τρεις κατηγορίες Α,Β,Γ ανάλογα με τη θέση των αγροτεμαχίων και την ποιότητα του εδάφους. Μοιράστηκαν αγροτεμάχια 20 στρεμμάτων, 9 στρεμμάτων, 5 στρεμμάτων, 3 ½ στρεμμάτων και μικρά κτηματάκια φυτεμένα με αμπέλια.
Κάθε προσφυγική οικογένεια πήρε μια ελιά, ανεξάρτητα από πού είχαν μοιραστεί τα κτήματα.
Οι ελιές ήταν κοντά στην παραλία και στο Μεγάλο Ρέμα. 

Οι επαγγελματίες πήραν  ένα σπίτι, ένα κτήμα 6 στρέμματα και ένα μαγαζί στην πλατεία.

2) Η ασφαλτόστρωση του δρόμου
Ασφαλτοστρώθηκε ο κεντρικός δρόμος 3 χιλιομέτρων Διασταύρωση-Ραφήνα, η σημερινή Λεωφόρος Αλεξάνδρου Φλέμινγκ

3) Η πομόνα και το δίκτυο ύδρευσης

Έγινε γεώτρηση στη θέση Μεγάλο Πεύκο και έγινε δίκτυο ύδρευσης σε κάθετους τέσσερις δρόμους με κοινόχρηστες βρύσες στις γωνίες του κάθε δρόμου.
Η περιοχή ονομάστηκε Πομόνα. «Πομόνα» σημαίνει υδραντλία, είδος αντλίας κυρίως για ύδρευση και άρδευση.
Ίσως η λέξη προέρχεται από το λατινικό Pomona, η Ρωμαϊκή θεά των οπωροφόρων δέντρων.
To Μεγάλο Πεύκο ήταν τοπόσημο για τη Ραφήνα, χαρακτηριστικό σημείο στο δρόμο εισόδου στην Ραφήνα.
Από εκεί άρχιζε ο προσφυγικός συνοικισμός. Υπήρχε εκεί ένα μεγάλο πεύκο, τόσο μεγάλο πεύκο (με διάμετρο κορμού) που δεν υπήρχε στην Αττική.
Δυστυχώς το πεύκο δεν υπάρχει πια.


4) Το γήπεδο ποδοσφαίρου και η δημιουργία της Αθλητικής Ένωσης Τρίγλιας Ραφήνας

Γήπεδο ποδοσφαίρου δημιουργήθηκε στον επίπεδο χώρο μεταξύ των πατητηριών και των αλωνιών. Τα παιδιά άρχισαν να παίζουν ποδόσφαιρο από το 1928. Δημιουργήθηκαν ποδοσφαιρικοί σύλλογοι, η Αθλητική Ένωση Τρίγλιας, το Βυζάντιο και η Μικρασιατική και ο Ατρόμητος.
Έπαιζαν μεταξύ τους. Το 1931 εγκρίθηκε το Καταστατικό της Αθλητικής (Ποδοσφαιρικής) Ένωσης Τρίγλιας με σύμβολο (Τρίγλι) μπαρμπούνι, με χρώματα κίτρινο- μαύρο. Αργότερα έμβλημα του σωματείου καθιερώθηκε ο Βυζαντινός δικέφαλος αετός, όπως της ΑΕΚ. Αυτή ένωσε όλες τις ομάδες σε μια, μια ομάδα με μεγάλη ιστορία ενενήντα ετών.

5) Η Ηλεκτρική της Ραφήνας

Κατασκευάστηκε το 1932 και λειτούργησε με την επωνυμία «Ηλεκτρική και Παγοποιητική Εταιρεία Ραφήνας» των αδελφών Χρυσόγελου. Παρήγαγε ηλεκτρικό ρεύμα για τον Συνοικισμό της Ραφήνας και πάγο. Είχε δύο χώρους, στο ένα χώρο βρίσκονταν οι μηχανές (Μηχανοστάσιο) για την παραγωγή ρεύματος και στο άλλο η παραγωγή πάγου (στέρνα, παγολεκάνη, παγοθάλαμος κ.α).
Το εργοστάσιο ήταν μετά το γήπεδο, στη γωνία των οδών Αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης και Γεωργίου Γουναρόπουλου.
Η Ραφήνα ηλεκτροδοτήθηκε από τη ΔΕΗ στις αρχές της δεκαετίας του '60 και μετά από αρκετά χρόνια σταμάτησε και η παραγωγή πάγου.
Το εργοστάσιο έπαψε να λειτουργεί, έχει κατεδαφιστεί και έχει γίνει νέα οικοδομή. Το τοπωνύμιο χάθηκε πια.


6) Το λιμάνι

Το λιμάνι λειτουργούσε ως ιχθυόσκαλα από τις αρχές του αιώνα. Στα χρόνια της Προεδρίας του Δημοσθένη του Καλεμκερή έγιναν σημαντικά έργα στο λιμάνι και αυξήθηκε σημαντικά η εμπορευματική και η επιβατική κίνηση. Αυξήθηκε σημαντικά ο εμπορικός του χαρακτήρας  καθώς άρχισαν να έρχονται γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊόντα από την Νότια και τη Βόρεια  Εύβοια, τη Βόρεια Ελλάδα, το Πήλιο.
Το λιμάνι απέκτησε συγκοινωνιακό χαρακτήρα και ξεκίνησαν τακτικά δρομολόγια με το Μαρμάρι, την Κάρυστο, τα Στύρα, τον Αλμυροπόταμο και το Αλιβέρι. 
Το1930 ιδρύθηκε το Λιμενικό ταμείο.
Στο λιμάνι κατασκευάστηκαν ξύλινες παράγκες που στέγασαν τα παραλαβητήρια «παραλαβαί ιχθυών». Υπήρχε  μικρός λιμενοβραχίονας (μώλος) και μια ξύλινη προβλήτα με ξύλινα δοκάρια μέσα στη θάλασσα που στήριζαν μια βάση με μαδέρια.

Γύρω στο 1932-33 άρχισαν να δρομολογούνται τα πρώτα μικρά βαποράκια για να εξυπηρετούν την συγκοινωνία με την Κάρυστο και την Άνδρο.
Ο Τριγλιανός εφοπλιστής Φίλιππος Καβουνίδης έφερε το πρώτο βαπόρι,  το «Τρίγλια». Σε λίγο διάστημα έφεραν και οι Καρυστινοί εφοπλιστές αδελφοί Τόγια το «Κάρυστος» και μετά από λίγο καιρό ήρθε το βαπόρι «Αετός» του Στριφούλη.
Ο Καβουνίδης υποστηριζόταν από την Ραφήνα και οι Τόγιαδες από την Κάρυστο. Τελικά, ο Καβουνίδης και ο Τόγιας κατόρθωσαν και έμειναν μόνοι, μοίρασαν τα δρομολόγια και εξυπηρέτησαν τις γραμμές μέχρι την έναρξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου. Ο Τόγιας είχε αντικαταστήσει το Κάρυστος με το πλοίο «Κωνσταντίνος» και ο Καβουνίδης το «Τρίγλια» με το «Αυλίς», το οποίο βούλιαξαν τα γερμανικά στούκας το 1940 μέσα στο λιμάνι της Ραφήνας.

7)  Πλατεία του συνοικισμού

Δόθηκε μεγάλη σημασία στα χρόνια του Δημοσθένη Καλεμκερή στην τόνωση της εμπορικής αγοράς της πόλης. Οι παλιοί Τριγλιανοί την έλεγαν Αγορά  και Πλατέα. Αμέσως με την εγκατάσταση των προσφύγων στην περιοχή της Πλατείας, δημιουργήθηκε και αγορά. Έγινε το πρώτο παντοπωλείο, καφενείο, φούρνος και μαγειρείο. η  πλατεία ήταν το κέντρο και το πιο χαρακτηριστικό σημείο του συνοικισμού, αργότερα η «ψυχή» της πόλης.

Εδώ βλέπουμε την πλατεία της Ραφήνας στα μέσα της δεκαετίας του '50.
Φωτογραφία από το Αρχείο του Απόστολου Πιστικίδη (Φωτογραφία Χαΐκάλη).



Οι Βίλλες

Η περιοχή από πάνω από το Λιμάνι μέχρι το Μπλε Λιμανάκι μεταξύ της θάλασσας και του προσφυγικού Συνοικισμού, ήταν δύσβατος και βραχώδης.
Είχε φρυγανώδη χαμόκλαδα, σχοίνα, πουρνάρια και γερμένα πεύκα από τους βοριάδες το χειμώνα και τα μελτέμια το καλοκαίρι.
Η περιοχή είχε αφεθεί αρχικά ως τόπος συγκέντρωσης των τοπικών ζώων και βοσκότοπος (πρόβατα, κατσίκια) με μισθωμένο τσοπάνη όπως γινόταν και στην Τρίγλια της Μ. Ασίας.
Το 1931-32, υπάλληλοι του Υπουργείου Γεωργίας ενσωμάτωσαν την περιοχή κατά προέκταση με το υπάρχον σχέδιο πόλης του Συνοικισμού.
Έγινε διανομή μεταξύ υπαλλήλων του Υπουργείου Γεωργίας, προσφύγων και μη.
Αργότερα, τα λίγα αδιάθετα οικόπεδα δόθηκαν σε  Τριγλιανούς και άλλους πρόσφυγες.
Η ανοικοδόμηση της περιοχής άρχισε το 1934-35, πάνω από 40 βίλλες κτίστηκαν μέχρι το 1940. 
Τα σπίτια που οικοδομήθηκαν ήταν μονοκατοικίες παραθεριστικές με ιδιαίτερη αρχιτεκτονική μορφή-βίλλες. 

9) Σανατόριο

Σανατόριο λεγόταν το εξοχικό νοσηλευτικό ίδρυμα (Θεραπευτήριο) όπου νοσηλεύονταν ασθενείς με παθήσεις του θώρακα και κυρίως φυματικοί. H βάση της θεραπείας στα σανατόρια ήταν η αεροθεραπεία, η κατάλληλη δίαιτα (υπερσιτισμός) και ανάπαυση, πριν να ανακαλυφθούν και να χρησιμοποιηθούν τα αντιφυματικά φάρμακα.
Τα σανατόρια άρχισαν να λειτουργούν από την Ελβετία. To σανατόριο της Νταού Πεντέλης Ραφήνας ανοικοδομήθηκε το 1932 για τους Δημοσίους υπαλλήλους.
Το σανατόριο έγινε μέσα στη καταπληκτική δασώδη περιοχή της Νταού Πεντέλης, βόρεια της Διασταύρωσης.
Η όλη έκταση του κτήματος  είναι γύρω στα 460 στρέμματα. Το συγκρότημα  αποτελείτο κυρίως  από ένα τριώροφο κτίριο (θεραπευτήριο), ξενώνες (για γιατρούς,  νοσηλευτικό προσωπικό,  διοικητικό προσωπικό και  των τεχνικών υπηρεσιών),διοικητήριο, μηχανοστάσιο, κτίριο τεχνικών υπηρεσιών κ.α..
Τότε η Πεντέλη είχε η αποκτήσει πολλά σανατόρια. Χιλιάδες άνθρωποι νοσηλεύτηκαν στα σανατόρια της Πεντέλης.
Το κλίμα της Πεντέλης που είναι ιδιαίτερα ξηρό, θεωρούνταν εξαιρετικά υγιεινό και κατάλληλο για τη θεραπεία της φυματίωσης.
Στα ρεμπέτικα τραγούδια αναφέρεται η  πευκόφυτη Πεντέλη ως τόπος διαβίωσης και θεραπείας των φυματικών.

10)  Παραθεριστικός χαρακτήρας

Η Ραφήνα αρχίζει να αποκτά παραθεριστικό χαρακτήρα από τα χρόνια του Δημοσθένη Καλεμκερή.
Οι παραθεριστές θα αποτελέσουν αναπόσπαστο κομμάτι της πόλης.
Οι παραθεριστές έμεναν σε δωμάτια του σπιτιού που τους παραχωρούσαν οι Ραφηνιώτες έναντι κάποιoυ ενοικίου.
Ήταν πολύ σημαντικός πόρος για το ισχνό εισόδημα των προσφύγων εκείνα τα χρόνια.

Η παραλία της Ραφήνας

Αμμουδιά λέγεται η παραλία που είναι γεμάτη άμμο, ένας αμμότοπος. Στα αρχικά στάδια  της οικοδόμησης του Συνοικισμού γινόταν αμμοληψία, η οποία στα μετέπειτα σταμάτησε και απαγορεύθηκε.
Οι κάτοικοι την έλεγαν «Πλαζ», όρος που προέρχεται από τη γαλλική λέξη plage.
Η Αμμουδιά της Ραφήνας έχει ψιλή άμμο και βοτσαλάκια εκεί που «σκάει» το κύμα. Ένα θείο-δώρο για την περιοχή.
Είναι  δίπλα στο κέντρο και στο Λιμάνι και έχει μήκος 700-800 μέτρα περίπου
Εκείνα τα χρόνια είχε μεγάλη αίγλη,  την οποία έχασε προοδευτικά καθώς μεγάλωνε το Λιμάνι.
Παλιότερα μάζευε χιλιάδες επισκέπτες που χαίρονταν τη θάλασσα όλο το καλοκαίρι.

«Βίρα κρόκο» 
Στην αμμουδιά της Ραφήνας οι πεζότρατες έριχναν το δίχτυ και 4-5 ψαράδες, τρατάρηδες από κάθε πάντα τραβούσαν «κρόκο», τη σακούλα, το πίσω μέρος του διχτιού της τράτας γεμάτη κάθε λογιών ψάρια. Στην αμμουδιά είχε μια πηγή με γλυκό νερό δίπλα στη θάλασσα.
Από τότε που βγήκαν οι μηχανότρατες χάθηκε ο γραφικός ήχος  «βίρα κρόκο»  από την αμμουδιά της Ραφήνας.

11)Τα αμπέλια, η ρητινοσυλλογή, η «Ρετσίνα»

Στα Ραφήνα τα περισσότερα αμπέλια παρήγαγαν σταφύλια σαββατιανά. Η ποικιλία αυτή των σταφυλιών της πεδιάδας των Μεσογείων και της Ραφήνας  έκανε την χιλιοτραγουδισμένη ρετσίνα. Μέχρι το 1923 τα αμπέλια εκτείνονταν από την παραλία μέχρι την Βελανιδιά, γύρω από το Μεγάλο Ρέμα, στη μικρή και επιμήκη πεδιάδα.  Τα αμπέλια ονομάζονταν ανάλογα με τα κλήματα και το είδος των σταφυλιών που παρήγαγαν. Τα πιο κοντά στη θάλασσα ήταν σταφίδες, μετά τα μαύρα και τέλος τα σαββατιανά. Τα μαύρα ήταν προς την πλευρά του δάσους. Στα «Μαύρα αμπέλια» είχε κλήματα που παρήγαγαν μαύρα σταφύλια. Οι Τριγλιανοί πρόσφυγες γνώριζαν από αμπέλια και συνέχισαν την παράδοση των Μεσογείων. Άρχισαν να φυτεύουν αμπέλια σαββατιανά.
Το σαββατιανό κάνει διαφανές ανοιχτοκίτρινο κρασί, αρωματικό με ισορροπημένη γεύση. Είναι το οινικό χρυσάφι της Αττικής γης.
Εκτός από τα σαββατιανά στη Ραφήνα οι Τριγλιανοί πρόσφυγες έβαλαν και κλήματα αμπελιού που έκαναν τα επιτραπέζια ροδίτες, σταφίδα, κέρινα, μαύρα και αυγουλάτα.
Στα μαύρα σταφύλια έκαναν μούστο που το ανακάτευαν με το μούστο των σαββατιανών και γινόταν το «κοκκινέλι".
Στις αρχές του 20ου αιώνα, όλη σχεδόν η επιφάνεια της Ραφήνας ήταν σκεπασμένη από πεύκα. Ακόμα, υπάρχουν πεύκα στον περιαστικό  και αστικό ιστό της πόλης. Προϊόν του πεύκου από τον κορμό του είναι το ρετσίνι που χρησιμοποιείται για το παραδοσιακό κρασί των Μεσογείων.
Από τα πεύκα η συλλογή της  ρητίνης γινόταν με πελέκηση και αποφλοίωση ,η οποία άρχιζε συνήθως από τη βάση του πεύκου και προς τα πάνω στον κορμό όσο μπορούσε  να φθάσει ο ρετσινιάρης, το ρετσίνι έτρεχε σε μεταλλικά δοχεία στερεωμένα βάση του η ρητίνευση στη Ραφήνα διαρκούσε από την άνοιξη μέχρι το τέλος του φθινόπωρου.
Η συλλογή της ρητίνης γινόταν με πλειοδοτική δημοπρασία από την Κοινότητα. Πλειοδοτούσαν συνήθως ρητινοσυλλέκτες Σπαταναίοι.
Η ρητινοσυλλογή από τα πεύκα της Ραφήνας σταμάτησε γύρω στα 1960.

Στην Ραφήνα υπάρχει οδός αφιερωμένη στον Δημοσθένη τον Καλεμκερή.

Στάθης Δημητρακός

Πηγές:
1) Θανάσης Πιστικίδης, «Ραφήνα, Ριζώματα, Βιώματα, Παθήματα, Αληθινές Ιστορίες», Ραφήνα 1985.
2) Γεώργιος Κουζάς, φιλόλογος, Υποψ. Δρ. Λαογραφίας, «Όψεις της καθημερινής ζωής στη Ραφήνα του Μεσοπολέμου μέσα από τα πρακτικά του Συμβουλίου της Κοινότητας.
3) Γεωργία Χειρχαντέρη, Αρχιτέκτων- Μηχανικός ΑΠΘ, Υποψ. Δρ. ΕΜΠ «Το εργοστάσιο ηλεκτρικής ενέργειας και πάγου στη Ραφήνα (1932)» 22/6/2013, www.triglianoi.gr
4) Στάθης Δημητρακός,  «Τα Τοπωνύμια της Ραφήνας»- Παρουσίαση- Ομιλία 19/2/21014 Δημοτική βιβλιοθήκη Ραφήνας Πικερμίου.
5) Οργανισμός Λιμένος Ραφήνας, "Τα πλοία και οι Άνθρωποι- Ιστορία, Αναμνήσεις, Χρονικά, Ραφήνα", Ιούνιος 2015.