ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ: Η ΓΟΡΓΟΝΑ, Η ΑΔΕΛΦΗ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΕΞΑΝΤΡΟΥ

[Στάθης Δημητρακός]

ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ  «Η Γοργόνα, η αδελφή του Μεγαλέξαντρου»

  Μια από τις διαδεδομένες λαϊκές νεοελληνικές παραδόσεις είναι της « Γοργόνας αδελφής του Μεγαλέξαντρου». Την παράδοση αυτή την έμαθα μικρός σαν παραμύθι, ίσως και στο Σχολείο,  η την άκουσα κάποιες φορές , κείνα τα χρόνια, από [Τριγλιαν-ές /-ούς] ηλικιωμένους.
  Η αδελφή του Μέγα Αλέξανδρου κατά λάθος, ήπιε ή έχυσε το Αθάνατο Νερό που εκείνος είχε βρει με πολύ κόπο, θέλοντας να αποκτήσει την αθανασία του. Συντετριμμένη ζήτησε από τους θεούς να μη δει ποτέ το θάνατο του αδελφού της. Είχε την ελπίδα ότι θα συνεχίσει να ζει και να βασιλεύει  για πάντα. Η επιθυμία της ακούστηκε από τους θεούς και έγινε μισή άνθρωπος από τη μέση και πάνω (γυναίκα) και μισή ψάρι από τη μέση και κάτω, άνθρωπος με ουρά ψαριού, μεταμορφώθηκε σε Γοργόνα  και βούτηξε στα βάθη της θάλασσας ,εκεί ζούσε για πάντα.

Πότε βρισκόταν στη Μαύρη Θάλασσα ,πότε κατέβαινε  κάτω στην Προποντίδα(Θάλασσα Μαρμαρά) ,πέρναγε τον Ελλήσποντο [τα Δαρδανέλια] και έφθανε στο Αιγαίο.
Άμα τύχαινε κάποιο καράβι να περνάει από κοντά της  η Γοργόνα βγαίνει στην επιφάνεια της θάλασσας το αρπάζει από την πλώρη και φωνάζει δυνατά, ρωτώντας τους ναύτες του.
''-Ζει ο βασιλιάς Αλέξανδρος΄΄
Οι ναύτες πρέπει να απαντήσουν.
''-Ζει ...Ζει ...Ζει και βασιλεύει'', ή
-'Ζει ....Ζει και  βασιλεύει και τον κόσμο κυριεύει'' , ή
'-'Ζει...Ζει και βασιλεύει και τον κόσμο ειρηνεύει''.
Αμέσως η Γοργόνα απαντά στους ναύτες με γλυκύτατη φωνή .
-''Ζει...Ζει...Ζει και βασιλεύει και ζωή να έχετε  και σεις''.
Η Γοργόνα πετάει από τη χαρά της, γίνεται πανέμορφή κόρη, παύει όλους τους ανέμους και γίνεται μπουνάτσα, παίζει τη λύρα της και τραγουδάει γλυκοτραγούδα.
Αν ακουστεί κανένα καινούργιο τραγούδι με νεόβγαλτο  σκοπό λένε για  εκείνον που το τραγουδάει πως το άκουσε  από τη Γοργόνα.
Άμα οι ναύτες είναι ανίδεοι, δεν ξέρουν και κάνουν το λάθος και πουν ότι
''ο βασιλιάς Αλέξανδρος τώρααα.... τώρα... πέθανε '' τους '' πήρε  και τους σήκωσε''.
Η Γοργόνα αγριεύει, τα νερά φουρτουνιάζουν φοβερά, δίνει μια και πετάει αψηλά το καράβι, τα καράβι πέφτει και τσακίζεται  ,βουλιάζει και οι ναύτες του πνίγονται όλοι ,  «δεν  γλυτώνει κάνεις». Φεύγει με θρήνους και μοιρολόγια, χάνεται στο βυθό της της θάλασσας.
Ο Μέγας Αλέξανδρος πέθανε, αφού η αδελφή, σύμφωνα με την παράδοση, ήπιε ή έχυσε το Αθάνατο Νερό. Η νεκρική μεγαλοπρεπής  αρμάμαξα  του Μεγάλου Αλεξάνδρου ,ο κινητός τάφος-ναός με τη σορό του μεγάλου βασιλιά που έφτασε κάνεις δεν  γνωρίζει ,ίσως στην Αλεξάνδρεια ,πιθανόν λένε οι ιστορικοί της εποχής του. Ο τάφος του είναι άφαντος μέχρι τώρα και σήμερα  κάνει «πλάκα» σε φιλόδοξους αρχαιολόγους που προτείνουν διάφορες περιοχές π.χ. Αλεξάνδρεια ,όαση Σίβα, Μακεδονία κ.ά.
Οι παραδόσεις για τη Γοργόνα τροφοδότησαν πλούσια την λαϊκή τέχνη.

Σχετικά θέματα συναντιούνται στη ζωγραφική, στην γλυπτική, σε ξυλογλυπτικές παραστάσεις και σε κεντήματά.
Με την γοργόνα στόλιζαν τα ακρόπρωρα των παλιών πλοίων και κοσμούσαν με ζωγραφιές της τους τοίχους των καφενείων όπου συχνάζουν οι ναυτικοί. Οι ναυτικοί κάνουν τατουάζ την γοργόνα στο στήθος και στα μπράτσα τους για γούρι.
Η Γοργόνα ενέπνευσε την λογοτεχνία και την στιχουργική. Σύμφωνα με την παράδοση, ο μύθος της γοργόνας αδελφής του Μεγαλέξανδρου φαίνεται ότι δημιουργήθηκε στην Κρήτη.
1.«Δεν ήταν νησί»  τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι που έχει τραγουδηθεί από αρκετούς  τραγουδιστές.
Τα λόγια του τραγουδιού δεν είναι στίχοι, δεν είναι ποίηση, αλλά πεζό κείμενο το οποίο ο συνθέτης προσάρμοσε από αυτούσιες φράσεις του βιβλίου του Νίκου Καζαντζάκη «Ο Καπετάν Μιχάλης» (γράφηκε το 1953 και αναφέρεται στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη). 

Δεν ήταν νησί,
Ήταν θεριό που κείτουνταν στη θάλασσα
Ήταν η γοργόνα, η αδερφή του Μεγαλέξαντρου
Που θρηνούσε και φουρτούνιαζε το πέλαγο
Άμα λευτερωθεί η Κρήτη
Θα λευτερωθεί και μένα η καρδιά μου.
Άμα λευτερωθεί η Κρήτη, θα γελάσω.


2.Παναγιά η Γοργόνα» (1949),

είναι το τρίτο και τελευταίο μυθιστόρημα που έγραψε ο λογοτέχνης Στρατής Μυριβήλης, με πραγματικό ονοματεπώνυμο: Ευστράτιος Σταματόπουλος, Συκαμινέα Λέσβου,  1890 – Αθήνα, 1969) ήταν  από τους σημαντικότερους πεζογράφους της Γενιάς του '30.
Μαζί με τα δύο προηγούμενα, την Ζωή εν τάφω (1924) και την Δασκάλα με τα χρυσά μάτια (1933), σχηματίζουν τη λεγόμενη «Τριλογία του πολέμου».
Κύριο θέμα του μυθιστορήματος είναι ο αγώνας των Μικρασιατών προσφύγων - που εγκατέλειψαν τα σπίτια τους αμέσως μετά την Μικρασιατική Καταστροφή - να ζήσουν και να ριζώσουν στην καινούργια πατρίδα τους, το μικρό χωριό Σκάλα Συκαμιάς στη Λέσβο.
                         




3.Γοργόνα - Διήγημα του Ανδρέα Καρκαβίτσα
    Από την συλλογή Λόγια τής Πλώρης, Αθήνα, 1899.
Ανδρέας Καρκαβίτσας. (Λεχαινά, 1865-Μαρούσι1922). Πεζογραφία, ταξιδιωτικά. Στρατιωτικός γιατρός.



4.Τραγούδι ΓΟΡΓΟΝΑ Μουσική και στίχοι: Μάνος ΛοΙζος/ Λευτέρης Παπαδόπουλος
Ερμηνεία: Γιάννης Καλαντζής

Στην απά... στην απά... στην απάνω γειτονίτσα.
Στην απάνω γειτονίτσα
Μ' αγαπά... μ' αγαπά μ' αγαπάνε δυο κορίτσια
Στην απάνω γειτονίτσα
Μα εγώ... μα εγώ... μα εγώ πονάω γι' άλλη
Μα εγώ πονάω γι' άλλη
Μια γοργόνα στ' ακρογιάλι
.....................................



Μια «Παναγιά Γοργόνα» ζωγραφισμένη πάνω σε πετρά μου χάρισε ο αείμνηστος φίλος μου Νέο Τριγλιανός Γιώργος .Λ. Παπαδόπουλος(1929-2016).

Ο Γιώργος Παπαδόπουλος έζησε μια εποχή [Δικτατορία] σε «κατ'οικον περιορισμόν»,άρχισε τότε στο σπίτι του να ζωγραφίζει ερασιτεχνικά. Ζωγράφιζε σε κοχύλια, σε πίνες κ.α. θαλασσινά ,αλλά περισσότερο πάνω σε πέτρες, που γνώριζε και την ονομασία του κάθε πετρώματος. Τα θέματά του συνήθως ήταν: Θαλασσογραφίες (γοργόνες, καΐκια, φάροι κ.α.), ρητά από το Ευαγγέλιο με περιεχόμενο ειρηνικό και αντιπολεμικό, συνοδευόμενο με περιστέρια. Κάθε φορά που επισκεπτόμουν την Νέα Τρίγλια μου έκανε ένα- δυο δώρα με διάφορα θέματα. Η κόρη του Ελένη Παπαδοπούλου γλωσσολόγος μου είπε: «Ζωγράφιζε για συντροφιά στην μοναξιά του». Για μένα έγινε ένας Λαϊκός ζωγράφος, «τα απλά και τα μικρά είναι τέχνη και ζωή». 


                      Λεξιλόγιο - Σημειώσεις

1.    Γοργόνα =μυθικό πλάσμα της θάλασσας, το οποίο έχει μορφή γυναίκας (με γλυκύτατη ανθρώπινη μιλιά ,κορμό [αισθησιακό, λάγνο σώμα] χέρια και κεφάλι, από τη μέση και πάνω) και ψαριού (με λέπια και ουρά, από τη μέση και κάτω)
2.στο ακρόπρωρο [ακρό+πρωρα] η ακρόπλωρο ιστιοφόρου ,γλυπτή παράσταση στην πλώρη με τη μορφή της Γοργόνας, φιγούρα των παλιών πλοίων ,το ακροστόλι, θεωρούνταν ότι προστάτευε το πλοίο από τους κινδύνους
3.γοργόνα στην αργκό =όμορφη καλλίγραμμη κοπέλα, ή νεαρή κυρία
↪ γοργόνα μου εσύ (πειραχτικό)
4. γοργόνες και μάγκες: τίτλος ελληνικής ταινίας του 1968 της Φίνος Φιλμ. Σκηνοθέτης και σενάριο  Γιάννης Δαλιανίδης, η μουσική του Μίμη Πλέσσα. Πρωταγωνιστές Φαίδων Γεωργίτσης, Μαίρη Χρονοπούλου, Μάρθα Καραγιάννη, Βαγγέλης Σειληνός, Νόρα Βαλσάμη, Γιάννης Βογιατζής, Χρόνης Εξαρχάκος, Λάκης Κομνηνός. Τραγούδι: Μαρινέλλα, Γιάννης Πουλόπουλος, Δάκης.
5.Στα νεοελληνικά υπάρχει το επίθετο ο μεγάλος, ,η μεγάλη, το μεγάλο . Μερικές φορές ωστόσο χρησιμοποιείται  το λογίας προέλευσης επίθετο ο μέγας του μεγάλου ,τον μέγα. 
Λέμε συχνά ο Μέγας Αλέξανδρος, ο Μέγας Κωνσταντίνος, ο Μέγας Βασίλειος Μέγας Ναπολέων, ο Μέγας Αρχιερέας, ο Μέγας Ανατολικος.κλπ. Δεν λέμε του Μέγα  Κωνσταντίνου ,του Μέγα Ναπολέοντα, του Μέγα Βασιλείου, του Μέγα Αρχιερέα.. Λέμε η μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, οι νίκες του Μεγάλου Ναπολέοντα  κ.ά.
Υπάρχει ειδική περίπτωση- εξαίρεση που θα μπορούσε να πει κάποιος του Μέγαλέξαντρου, «η Γοργόνα η αδελφή του Μεγαλέξαντρου», ως εναλλακτικός τύπος της γενικής «του Μεγάλου Αλεξάνδρου». Λαογραφικά, λογοτεχνικά, ποιητικά ο τύπος Μεγαλέξαντρος έχει «γράψει» με αποτέλεσμα να εξηγείται η κλήση, ο Μεγαλέξαντρος, του Μεγαλέξαντρου, τον Μεγαλέξαντρο. Το τεράστιο βάρος που έχει ο  Μέγας Αλέξανδρος δικαιολογεί αυτή την εξαίρεση.                                                                                               


Επιμέλεια: Στάθης Δημητρακός