Η ΠΡΕΦΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΕΦΑΔΟΡΟΙ

[Στάθης Δημητρακός]

  Η ΠΡΕΦΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΕΦΑΔΟΡΟΙ

    Η πρέφα είναι χαρτοπαίγνιο που παίζεται στην Ελλάδα αλλά και άλλες Ευρωπαϊκές χώρες, αντλεί την καταγωγή της και είναι δημοφιλής στη Ρωσία. Είναι παιχνίδι τεχνικής και τύχης, αλλά η εμπειρία παίζει σημαντικό ρόλο. Η Πρέφα ήταν και είναι ιδιαίτερα αγαπητή ανάμεσα σε ηλικιωμένους Μικρασιάτικης καταγωγής στα καφενεία των προσφυγικών συνοικισμών, στα καφενεία των φοιτητών, παίζεται επίσης πολύ στην Ήπειρο και στην Κρήτη. ΟΙ Μικρασιάτες παίχτες και οι φοιτητές κατά την διάρκεια του παιχνιδιού έβγαζαν και βγάζουν υψηλού επιπέδου  χιούμορ ,ακόμη και  αυτοσαρκασμό.

Σκοπός του παιχνιδιού


Το ζητούμενο σε μια παρτίδα πρέφας είναι να κερδίσει κανείς όσο το δυνατόν περισσότερα καπίκια, το παιχνίδι είναι και τζόγος. Στην εποχή μας τα καπίκια  έχουν περισσότερο την έννοια των πόντων και το κέρδος ή το χάσιμο είναι συνήθως τα κεράσματα, γνωστή είναι  και η έκφραση «το πάσο τρώει λουκούμι» που σημαίνει ότι αν παίζει κανείς συντηρητικά θα βγει κερδισμένος.
Το παιχνίδι παίζεται από τρεις παίχτες, μπορεί όμως να υπάρχει και τέταρτος παίχτης. Όταν οι παίχτες είναι τέσσερις, κάθε παίχτης είναι εναλλάξ ο τεμπέλης, ο οποίος δεν παίζει αλλά μοιράζει τα χαρτιά στους υπόλοιπους τρεις. Συνεπώς, όταν παίζουν τέσσερις παίχτες, τότε κάθε παίχτης δεν παίζει εκ περιτροπής μία στις τέσσερις  μοιρασιές. Στην πρέφα μοιράζονται ανά 2 φύλλα 10 στον κάθε παίκτη και τα 2 φύλλα που περισσεύουν είναι τα κάτω (παραμένουν κλειστά στο τραπέζι). Τα κάτω  2 φύλλα πλειοδοτούνται (= αγοράζονται) από τους παίχτη  που έχει ισχυρότερο φύλλο και ισχυρότερο χρώμα λέγοντας πόσες μπάζες θα πάρει όποιος τα αγοράσει και ποιο χρώμα θα είναι τα ατού .
Τα ατού είναι ένα από τα 4 χρώματα που σε κάθε γύρο είναι πιο δυνατό από τα άλλα και κερδίζει ανεξαρτήτως αξίας. Ο αγοραστής ή τζογαδόρος σκοπό έχει να μαζέψει τις συμφωνημένες μπάζες. Οι αμυνόμενοι  ή συνέταιροι σκοπό έχουν κύρια να τον εμποδίσουν να κάνει τις μπάζες που δήλωσε και να μαζέψουν όσες περισσότερες μπάζες μπορούν. Καθώς κάθε παίκτης έχει 10 φύλλα, 10 είναι επομένως και οι συνολικές μπάζες σε κάθε διανομή. Στο τέλος οι παίχτες μετράνε τις μπάζες τους και υπολογίζουν τους πόντους τους.

Γενικά περί πρέφας

Η πρέφα παίζεται με τράπουλα 32 χαρτιών δηλαδή συμμετέχουν τα φύλλα από το 7 έως το 10, οι φιγούρες και συν οι 4 άσοι. Η σειρά αξίας των φύλλων είναι η ιδιά  με τα άλλα παιχνίδια Άσος =A,Ρήγας =K,Ντάμα=Q, Βαλέ=J  10,9 ,8, 7.Απο τα χρώματα των φύλλων ισχυρότερα είναι τα «αχρωμάτιστα», τα «άχροα»,  δηλαδή φύλλα διάφορων χρωμάτων, ύστερα έρχονται κατά σειρά οι κούπες, τα καρά ,τα σπαθιά και τα  μπαστούνια.

Μερικοί Κανόνες της πρέφας  (Πως παίζεται το παιχνίδι)

Η πρέφα είναι παιχνίδι που παίζεται με μπάζες και ατού. Το πρώτο σημαίνει ότι το παιχνίδι παίζεται σε γύρους. Σε κάθε γύρο όλοι οι παίχτες με την σειρά τους ρίχνουν από ένα φύλλο και ο παίχτης με το καλύτερο φύλλο τα κερδίζει, παίρνει την μπάζα. Το δεύτερο σημαίνει ότι ένα χρώμα ορίζεται ως ατού. Στην πρέφα τα ατού λέγονται και κόζια.
Ο Κάθε παίχτης ξεκινάει με "πόντους" που ονομάζονται κάσα  συνήθως 30 η 50,όπως συμφωνηθεί. Από την κάσα αφαιρεί τις μπάζες που πραγματοποίησε  η προσθέτει εκείνες που έχασε . Το μέτρημα κάθε μπάζας δίνει στα μπαστούνια 2 πόντους, στα σπαθιά 3,στα καρά 4, στις κουπες5 και στα αχρωμάτιστα 6 πόντους. Το παιχνίδι τελειώνει όταν μηδενιστούν οι κάσες όλων των παιχτών (στην πραγματικότητα η κάσα είναι κοινή). Κατά τη διάρκεια του παιχνιδιού οι παίχτες μαζεύουν καπίκια. Στο τέλος του παιχνιδιού κερδίζει ο παίχτης με τα περισσότερα καπίκια. Εάν ένας παίχτης το επιθυμεί στο τραπέζι η παρτίδα μπορεί να εξελιχθεί σε μια  ατέλειωτη διαδικασία που δεν θα τελειώσει ποτέ. Υπάρχει ένα καλαμπούρι που λένε οι πρεφαδόροι για τους μελλοθάνατους που τους ζήτησαν να δηλώσουν την τελευταία τους επιθυμία και απάντησαν<< να παίξουμε μια πρέφα>> .
Η πρέφα θεωρείται παιγνίδι με πολύπλοκους κανόνες με αποτέλεσμα να περάσει η φράση για όποιον δεν μπορεί να καταλάβει κάτι, να λέμε ότι "δεν πήρε πρέφα". Την τέχνη της πρέφας την μαθαίνεις όταν κάθεσαι δίπλα στους «μαστόρους» δεινούς παίχτες η πρεφαδόρους. Για να την μάθεις πρέπει να παρακολουθήσεις ώρες και ώρες ατέλειωτες το παιχνίδι, για να αντιληφθείς τους κανόνες και την τακτική του. Στην πρέφα στήνονται μπλόφες, ενέδρες, τερτίπια, συμφωνίες και στρατηγικές. 

Πρέφα και πρεφαδόροι στα καφενεία της παλιάς Τρίγλιας

Στην παλιά Τρίγλια  υπήρχαν πολλά καφενεία, με ιδιαιτερότητες το καθένα,(διαβάστε υποενότητα Καφενεία του χωριού).  Όπως πληροφορούμαστε από γραφόμενα παλιών Τριγλιανών χαρτοπαιξία έπαιζαν κυρίως στα εξής καφενεία: 1) Στο καφενείο το Αδελφάτο «Κυψέλη». Εκεί σύχναζε η εγγράμματη κοινότητα της Τρίγλιας (δάσκαλοι, γιατροί, φαρμακοποιοί) και η εύπορη τάξη ( έμποροι, κτηματίες κ.α.)
2) Στα καφενεία του Χάσικου και του Βελισσάρη σύχναζαν νοικοκυραίοι ,καλφάδες(= λαϊκοί αρχιτέκτονες), εργολάβοι, μαστόροι και έμποροι από τα γύρω μαγαζιά.
3) Το καφενείο Σαμαρτζήδικο ήταν το καφενείο την νεολαίας και των εργατών γης, «φυτώριο» της χαρτοπαιξίας και του σαματά. Εκεί μάθαιναν και πρέφα με την αλληλοδιδακτική μέθοδο ,που είναι και η καλύτερη.

Πρέφα και πρεφαδόροι στη Ραφήνα

Στη Ραφήνα μέχρι το τέλος της δεκαετίας του '60 υπήρχαν (6) έξι  παραδοσιακά καφενεία και ο πληθυσμός στην απογραφή του1961 ήταν 2.Ι37και του 1971 ήταν 2.527 κάτοικοι, σ 'όλα τα παλιά καφενεία της Ραφήνας έπαιζαν πρέφα. Στην απογραφή του 2021 ειχε14 600 κάτοικους και(1) ένα καφενείο  Είναι λυπηρό το γεγονός ότι δεν υπάρχει πια στη Ραφήνα το παλαιού τύπου καφενείο, το τελευταίο<<Το παλιό σινεμά >>έκλεισε, έτσι δεν βλέπεις πια το παιχνίδι.
Αλησμόνητοι Ραφηνιώτες πρεφαδόροι, που έβλεπα δίπλα τους το παιχνίδι είναι: Αρβανιτίδης Βασίλης, Βιάδης  Γιώργος ,Βιάδης Θεολόγος, Δημοτιανίδης  Ηλίας, Διστεφάνι Αντώνης, Ζώτος Γεώργιος(γανωτζής),  Κατσίκης Στάμος, Καλεμκερής Στράτος, Κόρακας Τάσος, Κουής Νίκος, Κούτρης Δημήτρης, Κούτρης Τάσος, Κυριακίδης Γιάννης, Παλπατζής Διογένης ,Παπαγεωργίου Αντώνης , Χατζηγεωργίου Νίκος ,Ψάλτης Νίκος.
Και  μερικοί.....ζώντες περιλειπόμενοι  (και μάλλον περίλυποι γιατί δεν έχουν στέκι για πρέφα)

Στη Νέα Τρίγλια
 
Στη Νέα Τρίγλια  Χαλκιδικής, που επισκεπτόμουν συχνά πάνω από μισό αιώνα ,έβλεπα στα καφενεία του χωριού να παίζουν πρέφα, με περίσσεια μαστοριά θα'λεγα.



Μικρό Λεξιλόγιο της πρέφας

Αγορά, αγοράζω - Η αγορά είναιη πλειοδοσία που κάνει ο  παίχτης (αγοραστής η τζογαδόρος) για τουλάχιστον 6 μπάζες.
Ανεβαίνω, ανέβασμα - α. Παίζω ένα φύλλο μεγαλύτερης αξίας. β. Δηλώνω μεγαλύτερη αγορά. (νέβαινε λέγανε οι Τριγλιανοί απ' έξω στον παίχτη που παρακολουθούσαν το παιχνίδι του)
Ατού (γαλλ. atout)– το χρώμα, που δηλώνεται ως αυτό που υπερισχύει, που συμβατικά νικάει τα                                                      υπόλοιπα χρώματα. Το χαρτί που κερδίζει, το κόζι, τα κοζια.
Αχρωμάτιστα, άχροα - Η δήλωση αγοράς χωρίς ατού, με όλες τις φυλές ίσες.( Ένας πρεφαδόρος στη Ραφήνα τα έλεγε <<Άχραντα Μυστήρια>>)
Βγάζω μάτι - Παίζω κάτι που αναγκάζει τον επόμενο να φανερώσει κάτι για τα φύλλα του, εξαιτίας της θέσης του.
Γλύφω - Αφαιρώ καπίκια υπέρ της κάσας μου από τον παίκτη με την μεγαλύτερη κάσα.
Δεύτερα - Τα σπαθιά. Χαρτιά με τρίφυλλα μαύρα σήματα
Δυνατό - Φύλλο πάνω από το Βαλέ, το Φάντη
Καπίκι -η μονάδα με την οποία υπολογίζεται η αξία του κάθε πόντου που αντιστοιχεί σε συμφωνημένο ποσό, π.χ. το καπίκι 10 λεπτά.
Το καπίκι είναι υποδιαίρεση της νομισματικής μονάδας της Ρωσίας=με το1/100 του ρουβλιού
Κάσα - α. Τα χρήματα που βάζει ο παίκτης στην αρχή και είναι το σύνολο των καπικιών. Πόση κάσα θα βάλουμε β. Το σύνολο των καπικιών που έχει σε κάθε δεδομένη στιγμή κάποιος και αντιστοιχούν στο σύνολο των χρημάτων του.
Κόβω - α. Αποτρέπω έναν παίκτη, συνήθως τον αγοραστή, να παίξει όπως τον εξυπηρετεί μια αλληλουχία φύλλων. β. Τσακίζω η τσάκα
Κιτάπι - Το φύλλο αγώνα της πρέφας στο οποίο καταγράφονται οι δοσοληψίες των παικτών με την κάσα και μεταξύ τους. Από το τουρκ.kitap=το βιβλίο, τα κιτάπια λένε τα κατάστιχα, τα βιβλία (συνήθως εμπορικά),οι σημειώσεις, τα χειρόγραφα.
Κόζι, κόζια - Βλέπε ατού. Τα ισχυρά φύλλα
που νικάνε τα υπόλοιπα
Κούπες-Τα τέταρτα, με διακριτικό γνώρισμα κόκκινη καρδιά
Λιμό , Λιμά- Φύλλο η τα φύλλα της τράπουλας κάτω του 10.
Μέσα, μπαίνω μέσα - Αποτυγχάνω να πάρω τις μπάζες που δήλωσα.
Μίλημα - α. Η φάση της δημοπρασίας, με την αλληλουχία των δηλώσεων και η τελική φάση της δημοπρασίας. Για παράδειγμα, στο μίλημα ο Α είπε 6 πρώτα, ο Β 6 δεύτερα, ο Γ πάσο, ο Α 6 τρίτα, ο Β 6 τέταρτα, ο Α πάσο, η αγορά είναι στα 6 τέταρτα.
Μοιρασιά - Το σύνολο των 10 χεριών. 2 φύλλα Χ10=30+2κατω
Μπάζα - Τα 3 χαρτιά που παίζονται σε κάθε χέρι .Tα χαρτιά που κερδήθηκαν  μια φορά «έκανε μπάζα» από το ιταλ.bazza.
Οι Άσοι=. Οι 4 άσοι                                         
Αν ο παίκτης που έχει κερδίσει την αγορά (αγοραστής) κρατάει και τους 4 άσους, τότε δηλώνοντας την αγορά του μπορεί να δηλώσει «και οι άσοι», π.χ. «6 σπαθιά και οι άσοι». Σ' αυτή την περίπτωση και εφόσον βγάλει την αγορά του, πληρώνεται επιπλέον 25 καπίκια από τους υπόλοιπους παίκτες, συμπεριλαμβανομένου και του τεμπέλη εφόσον υπάρχει. Αν η αγορά είναι 7 μπάζες και πάνω, οι άσοι πληρώνονται 50 καπίκια από τον κάθε παίκτη. Αν, όμως, ο αγοραστής δεν βγάλει την αγορά, στα 6 πληρώνει σε όλους από 25 καπίκια και στα 7 και πάνω από 50 καπίκια.
Παίζω δυνατά - α. Παίζω το μεγαλύτερο φύλλο για να πάρω την μπάζα β. Παίζω μεγάλο φύλλο για να αναγκάσω τον επόμενο να ανεβεί αν θέλει να πάρει την μπάζα.
Παίζω λιμό - Παίζω μικρό φύλλο για να αναγκάσω των επόμενο να ανεβεί, ή για να μην χαραμίσω τα μεγαλύτερα φύλλα μου.
Πάσο -. Παραιτούμαι από τη συμμετοχή,. Πάω πάσο=δεν παίζω.<< Πάσο ,πάσο >>και ο τρίτος βρίσκει άσο.
Πλακώνω - Βάζω μεγαλύτερο φύλλο στο προηγούμενο.
Πρεφαδόρος - Ο παίκτης της πρέφας (συνήθως λέγεται για πολύ καλό παίχτη, τον δεινό παίχτη).
Πρώτα - Τα μπαστούνια. Μια από τις σειρές των φύλλων της  τράπουλας με διακριτικό γνώρισμα  μαύρη αιχμή ακοντίου.
Η φράση τα βρήκε μπαστούνια =..συνάντησε δυσκολίες.
Σανζς ατού (sans atout) - Όταν έχουν παιχτεί όλα τα ατού .Χωρίς ατού. Τέλος τα ατού
Σόλο, σόλο μέσα, σολαρια - Κάνω δύο λιγότερες μπάζες από αυτές που έπρεπε να κάνει, μπαίνει σόλο μέσα.
Τα βλέπω - Δήλωση αγοράς αν δεν αγοράσει άλλος (υποδηλώνει τα 1α και 2α).
Τα γράφω - Δήλωση αγοράς αν δεν αγοράσει άλλος (υποδηλώνει τα 3α και 4α).
Τα κάτω - Τα δύο φύλλα που είναι έξω στη φάση των δηλώσεων.
Τα παίρνω - Δήλωση αγοράς αν δεν αγοράσει άλλος.
Τα σκάρτα - Τα δύο φύλλα που αφήνει ο αγοραστής έξω (Βγάζει 2 άχρηστα φύλλα, ξεσκαρτάρει).
Τεμπέλης - Ο τέταρτος παίκτης που δεν παίζει στη μοιρασιά.
                                                    Τα καπίκια του τεμπέλη
Αν ο αγοραστής μπει μέσα και υπάρχει τεμπέλης, πληρώνει και στον τεμπέλη 25 καπίκια. Αν μπει δύο μπάζες μέσα, δηλαδή σόλο, πληρώνει στον τεμπέλη 50 καπίκια. Τα καπίκια που πληρώνει ο αγοραστής στον τεμπέλη, όταν μπαίνει μέσα η αγορά, ονομάζονται «τεμπελιάτικα». Τόσο η αμοιβή των άσων, όσο και τα τεμπελιάτικα, δεν σχετίζονται με το μέγεθος της κάσας, αλλά τα ποσά είναι 25 καπίκια στις απλές αγορές και 50 καπίκια σε αγορές από 7 μπάζες και πάνω.
Τέταρτα - Οι κούπες. Χαρτιά με διακριτικό γνώρισμα κόκκινη καρδιά
Τρίτα - Τα καρά. Χαρτικά διακριτικό γνώρισμα κόκκινο ρόμβο .Τα άπλα καρά τα λένε καροτσάκια, τα καρά του φουκαρά
Τσάκα, τσάκισμα - Παίρνω την μπάζα με κόζι.
Χαρίζω - Έχω μεγαλύτερο φύλλο να πάρω την μπάζα, αλλά παίζω μικρότερο.

Μεταφορικές φράσεις από την πρέφα

Αλλάξανε τα κόζια - Αλλάξανε οι καταστάσεις, οι συνθήκες.
Εμείς οι τρεις στον καφενέ, τσιγάρο πρέφα και καφέ (και δεν βαριέσαι αδελφέ) – Στίχοι Σώτια Τσώτου, τραγούδι Κώστας  Χατζής. Αναφέρεται για κάποιον που δεν του καίγεται καρφί, ή και είναι τεμπέλης.
Κόβω τα κόζια - Εκτιμώ την κατάσταση.
Παίρνει πρέφα - Καταλαβαίνει τι γίνεται, αντιλαμβάνεται.
Δεν παίρνει πρέφα- δεν του κόβει ,δεν παίρνει χαμπάρι
Τα βρίσκω μπαστούνια - Δυσκολεύομαι πολύ (δεδομένου ότι αν κάποιος έχει δηλώσει μεγαλύτερη αγορά και βρει από κάτω μπαστούνια, θα δυσκολευτεί να βγάλει ή μπορεί και να αποτύχει να βγάλει την αγορά).
Τα κάναμε από κούπες, ενώ οι κούπες είναι ισχυρό χαρτί, αποτύχαμε και μπήκαμε μέσα, τα θαλασσώσαμε.

Οι Τριγλιανοί Μεγάλη Πέμπτη και τη Μεγάλη Παρασκευή δεν έπαιζαν πρέφα, αμαρτία<<κρεμάστηκε ο Φάντης>> έλεγαν.

Πηγές 1. Μεγάλη  Γενική Εγκυκλοπαίδεια ΥΔΡΙΑ, Ελληνική και Παγκόσμια, Εταιρεία Ελληνικών Εκδόσεων Α.Ε.
2. Βικιπαίδεια, «Πρέφα»
3. Βλέπετε φόρουμ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ  ΣΤΗΝ ΠΑΛΑ ΤΡΙΓΛΙΑ, ΥΠΟΠΙΝΑΚΑΣ:  Τα καφενεία του χωριού, αναφορά στα καφενεία του χωριού και στα διαδραματιζόμενα εκεί.
Triglianoi.gr , Στάθης Χ. Δημητρακός

Επιμέλεια: Στάθης Χ. Δημητρακός