ΚΑΠΕΤΑΝΑΙΟΙ-ΚΑΡΑΒΟΚΥΡΗΔΕΣ-ΙΣΤΙΟΦΟΡΑ

[Στάθης Δημητρακός]

ΚΑΠΕΤΑΝΑΙΟΙ- ΚΑΡΑΒΟΚΥΡΗΔΕΣ


■Η Τρίγλια που ήτο παράλιος κωμόπολις(1), δεν ημπορούσε βέβαια να μην ενδιαφερθεί και για την θάλασσα. Γι' αυτό υπήρχαν και θαλασσινοί που ταξίδευαν. Είχε μια σειρά από καπεταναίους : Ο καπετάν Φίλιππας(2), ο καπετάν Σοφοκλής, ο καπετάν Αποστολάκης Συργκιόγλης κ.α. που είχαν δικά τους πλεούμενα ιστιοφόρα(3). Ταξίδευαν στον Εύξεινο Πόντο (Μαύρη Θάλασσα), στην Ρούμελη (Θράκη)(4) , και μέσα στην θάλασσα της Προποντίδας (του Μαρμαρά). Πήγαιναν τα Τριγλιανά μαξούλια (προϊόντα) όπως ελιές, λάδια κ.λπ. και από εκεί πάλι έφερναν τα δικά τους προϊόντα, ότι είχε ο τόπος τους.
Φέρναν θυμάμαι ωραίους κολιούς του Μαρμαρά, φέρνανε παλαμίδες από την Μαύρη Θάλασσα, τις παλαμίδες εκεί τις πουλούσαν με το ζευγάρι, δεν τις ζύγιζαν. Έπειτα φέρνανε από την Πόλη λακέρτα(5) μέσα σε ξύλινα βαρέλια που ήτο πολύ νοστιμότατη.  Μετά φέρναν από τη Θράκη, από τη Ραιδεστό κρασιά και τσίπουρο, ούζο, ακόμα φέρνανε και ζώα, πρόβατα για το σφαγείο διότι η Θράκη είχε πολύ κτηνοτροφία και καλή.  Από τη Θράκη έφερναν μέσα σε ξύλινα στρογγυλά κουτιά μπουλαμά (θρεψίνη), επειδή η Θράκη είχε πολύ γλυκό σταφύλι.
Ξακουστά της Θράκης  ήσαν και τα σουζούκια (λουκάνικα) που τα έφερναν μέσα σε κάσες και όταν άνοιγαν τις κάσες ευωδίαζε ο τόπος. Επίσης και από γαλακτοπροϊόντα φέρνανε από την Θράκη τυρί φέτα, κασέρι, βούτυρα κ.λπ. διότι από αυτά όλα ήτο η παραγωγή τους. Αυτά τα μέρη ένα γύρω στην Προποντίδα, Θράκη και  Μικρά Ασία ήτο τόπος πλουτοπαραγωγικός, θάλασσα και στεριά. Ήταν μέρη πλουτοπαραγωγικά διότι τα κατείχαν Χριστιανοί. Τώρα όμως δεν πιστεύω ότι τα μέρη αυτά είναι όπως
πρώτα.

Οι καπεταναίοι και τα ταξίδια τους στην παλιά Τρίγλια.
Σταύρος Μαργαρίτης, Νέα Τρίγλια
Δημοσιεύθηκε στα «Τριγλιανά Νέα», Θεσσαλονίκη, Μάιος- Αύγουστος 2007, αρ. φύλλου 118, σελ.6 – από χειρόγραφο κείμενο.

Λεξιλόγιο-Σχόλια:
(1) Η Τρίγλια: Παραλιακή πολίχνη της Προποντίδας (Θάλασσας του Μαρμαρά) στα Μικρασιατικά παράλια. Βρίσκεται δεξιά στον εισπλέοντα τον Κιανό κόλπο ή κόλπο της Κίου. Στους παλιούς ναυτικούς χάρτες του Αγγλικού ναυαρχείου  αναγράφεται και ο «όρμος Τριγλείας».  
(2) Φίλιππος Ευστρ. Καβουνίδης( Τρίγλια 1875-Ραφήνα 1940):  Εφοπλιστής, Ευεργέτης των Τριγλιανών, μεγάλος πατριώτης. Το πρώτο σκάφος που αγόρασε ήταν το ιστιοφόρο «Ορθοδοξία»για την εξυπηρέτηση των εμπορικών του επιχειρήσεων.
Πατέρας του ήταν  ο Καπετάν Στρατής  που πέθανε νέος, την ώρα που προσπαθούσε να κρατήσει μόνος  του στη θέση του το, τραβηγμένο έξω στη στεριά, καΐκι του που έγερνε  επικίνδυνα από τον δυνατό αέρα.
(3)βλπ. Κείμενο Ιστιοφόρα.
(4)Ρούμελη= Μετά την εξάπλωση των Τούρκων ονόμαζαν Ρούμελη όλες τις χώρες που κατείχε η Οθωμανική Αυτοκρατορία στη Βαλκανική, εκτός από τις  παραδουνάβιες, τη Βοσνία και τα νησιά. Η λέξη προέρχεται από την τουρκική λέξη Rumili=χώρα των Ρώμ. Ρωμανία έλεγαν το βυζαντινό  κράτος, από εκεί προέρχεται και η λέξη Ρωμιός, όπως αποκαλούσαν τους Έλληνες. Έτσι και τη Θράκη την ονόμαζαν Ρούμελη. Στους νεότερους χρόνους, η ονομασία αυτή περιορίστηκε για την Στερεά Ελλάδα.
(5) λακέρτα= η λακέρδα, κομμάτια παλαμίδας αλατισμένα και διατηρημένα με λάδι.

■...Τέτοια τρικάταρτα καράβια είχαν δικά τους αρκετοί Τριγλιανοί καραβοκύρηδες, όπως ο Καπετάν Γιακείμης, ο Καπετάν Θάνος,ο  Κοτσίφιος κ.α. Με χιλιάδες τόνους μετριέται η εξαγώγιμη αυτή ελιά και τα λάδια της εξαιρετικής ποιότητας και νοστιμιάς. Τα τρικάρτατα αυτά καράβια, πηγαίνοντας, τις Τριγλιανές ελιές στη Ρουμανία και τη Ρωσία, φόρτωναν και έφερναν από εκεί ξυλεία όχι μόνο για την Τρίγλια, αλλά και για την Πόλη, την Κίο, τα Μουδανιά και όργωναν κι αυτό ακόμη το Αιγαίο, φθάνοντας ως τα νησιά και τον Πειραιά.[...]

Θανάση Πιστικίδη, «Τρίγλια Βιθυνίας», Ραφήνα Οκτώβρης 1983
Τι ήταν η Τρίγλια (σελ.136)


■ Η Άννα Γκικάδη-Καφόγλου στα «Τριγλιανά Νέα», φύλλο 12, σελ.3-4, Θεσσαλονίκη 19 Οκτωβρίου 1977,  στις «Αναμνήσεις των Τριγλιανών»- «Ιστορική καταγωγή του Βασιλείου Ευθυμ.Γκικάδη» γράφει και για άλλους Τριγλιανούς καπεταναίους:
- Ο καπετάν Γιώργης Κάρατσης, σύζυγος της Μαριόγκας Γκικάδη,
-Ο καπετάν Σοφοκλής, εκ πατρός καταγωμένου από την Κεφαλληνία. Η μοναχοκόρη του Αδαμαντία ήταν σύζυγος του Β.Ε Γκικάδη.
-Ο καπετάν Κωνσταντίνος, πατέρας της Ιφιγένειας Βελισσάρη.
-Ο καπετάν Δημητρός, πατέρας της Ασυκίας Στεργίου.
Ο καπετάν Σοφοκλής, ο καπετάν Κωνσταντίνος και ο καπετάν Δημητρός αναφέρονται ως καραβοκύρηδες. Αναφέρει επίσης τον καπετάν Σωτήρη.          

ΙΣΤΙΟΦΟΡΑ
Ιστιοφόρα πλοία  είναι τα σκάφη που κινούνται αποκλειστικά με τη δύναμη του ανέμου. Ως γενικός όρος με τον οποίον χαρακτηρίζονται τα σκάφη που πλέουν χρησιμοποιώντας ιστία (πανιά). Ο τύπος του ιστιοφόρου καθορίζεται από την «αρματωσιά» που είναι βασικός παράγοντας των πλευστικών ικανοτήτων του σκάφους. Η αρματωσιά περιλαμβάνει τα κατάρτια ή άρμπουρα (ιστοί), τις κεραίες (αντενοκάταρτα), τα πανιά (ιστία), τα κρεμάμενα και τα συρμάμενα ξάρτια.  
Τα κατάρτια είναι μακριά κοντάρια, όπου στηρίζονται τα πανιά του πλοίου (ιστοί).Αναλόγως με πόσα κατάρτια είχαν τα ιστιοφόρα ονομάζονται:
1)Μονάρμπουρα, με ένα κατάρτι
2)Δικάταρτα, με δύο κατάρτια
3)Τρικάρτατα, με τρία κατάρτια    
4) Πολυάμπουρα, με πάνω από τέσσερα κατάρτια (τα μεγάλα ποντοπόρα ιστιοφόρα)
Κεραία ή αντένα (αντενοκάταρτα) : γενική ονομασία των οριζόντιων ξύλων, από τα οποία κρέμονται τα πανιά ενός ιστιοφόρου πλοίου.
Ιστία λέγονται τα πανιά ή άρμενα του σκάφους  που τοποθετούνται στο πλοίο για να κινούνται με τη δύναμη του αέρα. Τα ιστία δένονται τεντωμένα πάνω στα κατάρτια και σπρώχνουν το πλοίο να κινείται τόσο γρήγορα, όση ταχύτητα έχει ο αέρας. Τα πανιά έχουν διάφορα σχήματα: τετραγωνικά ή σταυρωτά, τραπεζοειδή ή σακολέβα, τριγωνικά ή λατίνια. Στα παλιά χρόνια ήταν από ψάθες ή υφαντό πανί  και στις μέρες μας είναι από καννάβι, ναϋλον κα. Τα πανιά είναι άσπρα και πανέμορφα. Παρόλη την ομορφιά τους είχαν το μειονέκτημα να εκθέτουν το πλήρωμά τους, καθώς σταματούσαν το σκάφος μεσοπέλαγα στις καυτερές μπουνάτσες του καλοκαιριού,  που δεν φυσούσε ο αέρας. Τα πανιά ή άρμενα είχαν διάφορες ονομασίες ανάλογα με το σχήμα τους και με τη θέση τους στο σκάφος και αυτά με τη σειρά τους έδιναν στα ιστιοφόρα διάφορα ονόματα.
Ξάρτια: Το σύνολο από τα μεταλλικά ή φυτικής προέλευσης σχοινιά που έχουν ως σκοπό τη ρύθμιση της θέσης των ιστίων στην καταλληλότερη απ' όλες, ανάλογα με την διεύθυνση του ανέμου.      
Αναφέρουμε  μερικές ονομασίες ιστιοφόρων από τα παραδοσιακά ξύλινα σκάφη: 1)Με 3 ιστούς (τρικάταρτα)
-ο δρόμων, η φρεγάδα ή φεργάδα ή φεργάτα
-ο μυοδρόμων ,  το μπάρκο
-ο δρόμων ημιολικός , το  μπαρκομπέστια
2) Με δύο ιστούς (δικάταρτα)
-ο πάρων,  το μπρίκι
- η ημιόλια , η γολέτα, η σκούνα (με υψηλά κατάρτια).
-ο μυοπάρων, το μπριγιαντίνο.
- η γαυλίς, η μπρατσέρα ή βρατσέρα (με δύο πανιά σε σχήμα τραπεζίου).
3) Με ένα ιστίο (μονοκάταρτο) η σακκολέβα ή σακολέβα, η  σακκολαίφη.( Έτσι λέγανε και τα τραπεζοειδή πανιά).      
Το πλήρωμα των μεγάλων ιστιοφόρων ήταν συνήθως ο καπετάνιος και τέσσερις γεμιτζήδες (ναύτες) και ένα- δυο τζόβενα (ναυτόπουλα). Το φαΐ  στο σκάφος ήταν όσπρια, ελιές, τυρί, ψάρια παστά ή φρέσκα και 3-4 φορές το μήνα κρέας.

H γειτονική μας Κίος καταλήφθηκε από τους Οθωμανούς το 1339.Κτίστηκαν εκεί πολεμικά ναυπηγεία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τα οποία σώζονταν ως τον 19ο αιώνα. Τα ξύλα για την ναυπήγηση των πλοίων τα έκοβαν από τον Βιθυνικό Όλυμπο.  Έτσι πολλοί Έλληνες τα Κίου και της Κυζικηνής Χερσονήσου βρήκαν δουλειά και έγιναν έμπειροι ναυπηγοί.    
Στους ταρσανάδες του Μαρμαρά, της Κούταλης και της Γαλλιμής κατασκευάζονταν ιστιοφόρα ποικίλης χωρητικότητας.
Τα ιστιοφόρα της Τρίγλιας φόρτωναν τα κύρια εξαγώγιμα προϊόντα της Τρίγλιας, την ελιά και το λάδι. Φαίνεται ότι οι καραβοκύρηδες δεν εκτελούσαν απλούς ναύλους αλλά  έκαναν συχνά οι ίδιοι εμπόριο και αναπτύσσανε έντονη εμποροναυτική δραστηριότητα  
Η εξέλιξη των ιστιοφόρων έφθασε στο αποκορύφωμά της μέχρι τον 19ο αιώνα, αλλά στον 20ο δεν άντεξε τον ανταγωνισμό με τα ατμόπλοια. Σήμερα τα ιστιοφόρα  χρησιμοποιούνται  κυρίως ως σκάφη αναψυχής και για τους ιστιοπλοϊκούς αγώνες

Επιμέλεια: Στάθης Δημητρακός.

Πηγές: 1.«Τρίγλια Βιθυνίας», Θανάση Πιστικίδη, Ραφήνα Οκτώβρης 1983.
2.«Τριγλιανά Νέα», Εφημερίδα των Απανταχού Τριγλιανών, Θεσσαλονίκη.
3.«Γεωγραφία της Μ.Ασίας» Παντ. Κοντογιάννης, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφελίμων Βιβλίων, Αθήναι 1921.  
4. Προκόννησος-Παλάτια-Νέα Παλάτια», Θεόδωρος Ευστρ. Ηλιάδης, Κοινότητα Νέων Παλατίων 2001
5.Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, ΑΠΘ, ΙΝΣ (Ίδρυμα Μανόλη  
Τριανταφυλλίδη).
6.«Ελληνικό λεξικό»  Τεγόπουλος – Φυτράκης, Ελευθεροτυπία 1993
7.Λεξικό των Ξένων Λέξεων στην Ελληνική γλώσσα, Ηλία Ι. Κωνσταντίνου, Εκδόσεις Επικαιρότητα 1992.  
8.Εγκυκλοπαίδεια «Υδρία»
9.Εγκυκλοπαίδεια «Δομή»
10.«Νέον Επίτομον Εγκυκλοπαιδικό Λεξικόν-Μικρή εγκυκλοπαίδεια»- Ελευθερουδάκη.

[Στάθης Δημητρακός]

                                               Η ανάσταση των Ιστιοφόρων

Διαβάζω άρθρο ατην εφημερίδα "ΤΑ ΝΕΑ"  (25/6/23)με τίτλο "Τα πλοία ξαναβάζουν κατάρτια και πανιά" και συνοπτικά σας μεταφέρω τα εξής:  Επιστροφή στην αξιοποίηση του ανέμου και για την μείωση των εκπομπών του διοξειδίου του άνθρακα είναι μια από τις λύσεις που εξετάζονται σε διεθνές  επίπεδο από ερευνητικές ομάδες και βιομηχανίες.  Σχεδιάζουν και κατασκευάζουν συστήματα θαλάσσιας πρόωσης  με την χρήση της αιολικής ενέργειας για μεγάλα πλοία μεταφοράς χύδην φορτίου και δεξαμενόπλοια.
Το σύστημα Seawing μπορεί να μειώσει την κατανάλωση καυσίμων (εξοικονόμηση) και των εκπομπών  αερίων του θερμοκηπίου στην περιοχή κατά μέσο όρο 20%.