ΛΑΘΡΕΜΠΟΡΙΟ ΚΑΠΝΟΥ- ΚΑΤΣΑΚΤΣΗΔΕΣ-ΚΟΛΤΖΗΔΕΣ

[Στάθης Δημητρακός]

ΛΑΘΡΕΜΠΟΡΙΟ ΚΑΠΝΟΥ-ΚΑΤΣΑΚΤΣΗΔΕΣ-ΚΟΛΤΖΗΔΕΣ


Ο καπνός ήταν από τα σπουδαιότερα προϊόντα της Μ.Ασίας.
Προς στα τέλη του 19ου αιώνα τα καπνά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας υπάγονταν στο μονοπώλιο της  Γαλλικής εταιρείας Regie des  Tabacs (ΡΕΖΙ). Το μονοπώλιο καθιερώθηκε από το 1883. Άρχισε όμως η παράνομη και φτηνή πώληση καπνού.

■Στην παλιά πατρίδα μας Τρίγλια και γενικά να πούμε στην Τουρκία το προνόμιο του καπνού το είχε μια εταιρεία Γαλλική την οποία την έλεγαν  Ρεζί. Λοιπόν, αυτή η εταιρεία είχε όλα τα καπνά της Τουρκίας και τα επεξεργαζότανε δηλαδή τα έκανε πακέτα τσιγάρα. Οι Τούρκοι παραγωγοί (1) βέβαια κοιτάζανε και αυτοί το συμφέρον τους όταν έκανε λ.χ. ένας παραγωγός 1000 (χίλιες) οκάδες καπνό δήλωνε μόνο 500 οκάδες τις δε υπόλοιπες 500 τις πουλούσαν κρυφά στους κατσακτσήδες –λαθρεμπόρους(2). Η εταιρεία πάλι είχε τους ανθρώπους της που κυνηγούσαν τους κατσακτσήδες, είχε τους λεγόμενους κολτσήδες(3) δηλαδή ένα είδος αστυνομικούς όπως εδώ σ'εμάς λόγου χάριν στην Αθήνα έχει το δικαίωμα ένας εργοστασιάρχης να έχει στο εργοστάσιο του έναν αστυφύλακα με την στολή, όπως φορούν όλοι οι αστυφύλακες με την διαφορά όμως ότι στα ορθογώνια του λαιμού δεν έχει αριθμούς όπως οι κρατικοί παρά έχει ένα Α.Π. που σημαίνει αστυφύλαξ πρόσθετος.
Λοιπόν, αυτούς τους κολτσήδες (αστυνομικούς) η εταιρεία τους είχε οπλισμένους με πιστόλια τα οποία τα λέγανε λιβόρβορα και με μεγάλες καραμπίνες. Επίσης δε αυτοί που κάνανε τον κατσακτσή (λαθρέμπορα) κα αυτοί πάλι ήσαν εξοπλισμένοι και όταν συναντιόντουσαν γινόνταν μάχες φοβερές. Το τουρκικό κράτος δεν ενδιαφερόταν γι' αυτά τα ζητήματα ήταν αμέτοχο(4) μπορεί να πήγαιναν οι κολτσήδες στο χοκιμάτι (αστυνομία) να άφηναν και τα όπλα τους εκεί, αλλά στις δουλείες τους δεν λάβαινε καμία θέση. Έπειτα οι λαθρέμποροι ήσαν Τούρκοι και με Χριστιανούς ανάμικτοι.
Τότε βέβαια δεν υπήρχαν αυτοκίνητα γι' αυτό και τα λαθραία τα κουβαλούσαν με άλογα με δυο κόφες πλατιές που βολεύανε στην φόρτωση των ζώων. Οι λαθρέμποροι είχαν και τα κρησφύγετα τους. Παίρνανε λ.χ. το καπνό από τους παραγωγούς ακατέργαστο και το πήγαιναν στο κρησφύγετο τους. Εκεί ήσαν οι χαβαντζήδες δηλαδή αυτοί που είχαν τα εργαλεία, τα μαχαίρια, τα λεγόμενα χαβάνια που έκοβαν τον καπνό. Όταν έκοβαν τον καπνό τον έκαναν πακέτα με χαρτί μπλε μία οκά και μισή οκά το κάθε πακέτο. Έπειτα τα φόρτωναν στα ζώα και τα πήγαιναν μετά στην κατανάλωση. Θα πήγαινε να πούμε ένα κατσακτσής σ' ένα χωριό που είχε ένα φίλο έμπιστο και θα ξεφόρτωνε το λαθραίο εμπόρευμα, αυτός θα αναλάμβανε πάλι με τη σειρά του να το διανέμει στον κόσμο λιανικώς(5).
Οι κολτσήδες πάλι βλέποντας τους κατσακτσήδες που βγάζανε πολλά χρήματα όταν τελείωνε η σύμβαση που είχαν με την εταιρεία παρατούσαν από χωροφύλακες που ήσαν και πήγαιναν και γινόντουσαν λαθρέμποροι. Όπως βλέπετε, καταλαβαίνετε το τι γινότανε, του «Κουτρούλη ο Γάμος» που λέει και η λαϊκή παροιμία.

Το λαθρεμπόριο του καπνού στη παλιά Τρίγλια της Μικρά Ασίας
Σταύρος Δ. Μαργαρίτης (1912-1995),  Νέα Τρίγλια Χαλκιδικής
(από χειρόγραφο μη δημοσιευμένο κείμενο)


Λεξιλόγιο-σχόλια:

(1) Οι καπνοπαραγωγοί ανάμεσα στα καλά φύλλα καπνού έβαζαν και άχρηστα για να συμπληρώσουν το απαιτούμενο ποσό των οκάδων σύμφωνα με την άδεια καλλιέργειας που τους είχε χορηγηθεί.

(2)Κατσακτσής(τούρκικη λέξη)  =λαθρέμπορος, κατσάκικος καπνός σημαίνει λαθραίος καπνός. 
Λαθρέμπορος=λαθραίος+έμπορος, αυτός που κάνει λαθρεμπόριο
Λαθρεμπόριο= το παράνομο εμπόριο χωρίς την καταβολή των νομίμων δασμών  ή εμπόριο όταν υπάρχει απαγόρευση.

(3)Η γαλλική εταιρεία, προκειμένου να αναχαιτίσει τη δράση των λαθρεμπόρων και να περιορίσει τα διαφυγόντα κέρδη της,  συγκρότησε ένα ένοπλο σώμα φυλάκων «τους κολτζήδες». Στρατολογούσε κυρίως νέους και μάλιστα η αμοιβή τους ήταν ικανοποιητική.
Η λέξη κολτζής προέρχεται από το τούρκικο kolcu που σημαίνει  φύλακας  και  η λέξη kol, karakol σημαίνει περίπολος, φρουρά.
Οι κολτζήδες ήταν όργανα ελέγχου και δίωξης του παράνομου καπνού.

(4 )Η στάση των Οθωμανικών αρχών απέναντι στη δράση των κατσακσήδων (λαθρεμπόρων) ήταν σχετικά ελαστική μετά την συγκρότηση των κολτζήδων.

(5)Όλοι σχεδόν οι καπνιστές καπνίζανε «κατσάκικο» καπνό. Ο «κατσάκικος» καπνός ήταν σε ημιπαρανομία. Συσκευαζόταν σε μεγάλα πακέτα της μιας ή μισής οκάς και τον καπνό αυτό για τα μεγάλα πακέτα τον συσκευάζανε σε μικρά για λιανική πώληση και τον πωλούσαν στα καφενεία και στους δρόμους κλπ. Τα τσιγαρόχαρτα για το στρίψιμο του τσιγάρου ήταν άφθονα, δεν υπάγονταν σε κανένα έλεγχο, πουλιόνταν ελεύθερα στα μαγαζιά και έφεραν την μάρκα του εργοστασίου κατασκευής. Οι καπνιστές που χρησιμοποιούσαν καπνό χύμα, το βάζανε σε ταμπακιέρες (καπνοθήκες) μαζί με τα τσιγαρόχαρτα.       

Επιμέλεια: Στάθης Δημητρακός.

Πηγές:
1.«Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής», ΑΠΘ, ΙΝΣ (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), Θεσσαλονίκη 1998.
2.Σταύρος Δ. Μαργαρίτης, Νέα Τρίγλια Χαλκιδικής
« Το λαθρεμπόριο του καπνού στη παλιά Τρίγλια της Μικρά Ασίας»
(από χειρόγραφο μη δημοσιευμένο κείμενο) 
3. Δικαίος Βαγιακάκος, «Καταγωγή Ονομάτων και Τοπωνυμίων»    Ιστορία Εικονογραφημένη, τεύχος 183, Σεπτέμβριος 1983.
4. «Κίος η αλησμόνητη», Βασίλη Κουλίγκα, Εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα- Γιάννενα 1995.
5.«Συντεχνίες & Επαγγέλματα στη Θράκη (1685-1920)», Κ.Παπαθανάση-Μουσιοπούλου, Εκδόσεις Πιτσιλός, Αθήνα 1985.
6.«Γεωγραφία της Μικράς Ασίας», Παντ. Μ. Κοντογιάννη, Σύλλογος προς Διάδοσιν Ωφέλιμων Βιβλίων, Αθήνα 1921.
7.Μενέλαου Δημητριάδου, «Λεξικόν Ελληνο-Τουρκικόν, Τουρκο-Ελληνικόν», Εκδόσεις Κακουλίδη 2001.