Τα έθιμα των Φώτων στη Παλιά Τρίγλια και τη Ραφήνα

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Τα έθιμα των Φώτων στη Παλιά Τρίγλια και τη Ραφήνα

Πάει και η Πρωτοχρονιά. Μας μένουν τα Θεοφάνεια και μετά ξαναπιάνουμε τη ρουτίνα...

Από μικρή που πήγαινα στη Ραφήνα θυμάμαι μερικά έθιμα που έχουν σχέση με την εορτή των Φώτων: Τα κάλαντα, τις λαμπάδες με τα πορτοκάλια και τα καλικατζάρια.
Για να τα αναπολήσουμε ...

Τα κάλαντα των Φώτων,
«...Εν αρχή που έκαμεν ο Θεός
Έκαμε την γη και τον ουρανό.»...
στη συνέχεια περιγράφουν την δημιουργία του κόσμου σε επτά ημέρες
«...Σήμερα τα Φώτα και ο φωτισμός
Και του Ιησού μας ο βαφτισμός»...
και στη συνέχεια περιγράφει τα γεγονότα της βάφτισης

Όλο τα κάλαντα θα τα βρείτε:
Θανάσης Πιστικίδης: «Τρίγλια Βιθυνίας», 1983, σελ. 219 και στη σχετική ενότητα αυτού του ιστότοπου: http://www.triglianoi.gr/index.php?topic=357.0

Τις λαμπάδες των Φώτων, μου τις θύμισε η Σοφία Χρ. Γιαρένη στο βιβλίο της: «Η ιστορία μου», Αθήνα 1984 (Εκδόσεις Δρυμός) σελ. 15:

«Την παραμονή το βράδυ η νονά μας έφερνε ένα κερί μεγάλο άσπρο, μπηγμένο μέσα σε ένα πορτοκάλι που ήταν περασμένο με χαλκάδες κουφέτα. Αυτό το βάζαμε στο εικονοστάσι και το πρωί το παίρναμε και πηγαίναμε μαζί με τους γονείς μας στην εκκλησία».
Επειδή εγώ δεν είχα νονά Τριγλιανή, αναλάμβανε η γιαγιά και ο θείος μου τον ρόλο αυτό και έτσι όταν ανεβαίναμε με τον αδελφό μου στη Ραφήνα τα Φώτα, μας περίμενε από μια λαμπάδα με ένα πολύ μεγάλο στρογγυλό πορτοκάλι, πολύ μεγαλύτερο από τα συνηθισμένα που ήξερα. Πρέπει να ήταν «Μέρλιν», που τότε είχαν μάλλον πρωτοβγεί στην αγορά (όπως είδα, άρχισε δοκιμαστικά η καλλιέργεια τους στην Ελλάδα το 1925). Όπως λοιπόν το κράταγα, μου φαινότανε πάρα πολύ μεγάλο-όλα είναι σχετικά, όπως έχουμε πει. Στο πάνω μέρος του είχε ένα πολύχρωμο «φουστανάκι φουρό», που ήταν και της μόδας τότε, από πολύχρωμες καραμέλες με όμορφα χρυσόχαρτα. Για να είναι όμως σίγουρη η γιαγιά ότι θα φτάσει σώα η λαμπάδα την άλλη μέρα στην εκκλησία, μας έδινε πάντα και μερικές καραμέλες χύμα...

Το άλλο έθιμο, είναι πιο διαδεδομένο στην Ελλάδα και έχει να κάνει με τα καλικατζαράκια που βγαίνουν το Δωδεκαήμερο.
Ας δούμε τι γράφει ο Θανάσης Πιστικίδης στο άρθρο του «Χριστουγεννιάτικα Τριγλιανά έθιμα», στα «Τριγλιανά Νέα», Φύλλο 29, 1980 σελ. 2
http://www.triglianoi.gr/trigliana%20nea%20pdf/%d4%e5%fd%f7%ef%f2%20%cd=29-20-12-80.pdf
που αργότερα αναδημοσιεύτηκε στο βιβλίο του: «Τρίγλια Βιθυνίας», 1983, σελ. 229

«Δεν ξέρω, ούτε θυμάμαι από την Τρίγλια, αν οι Τριγλιανοί είχαν σχέση ή πίστευαν στην κωμική δεισιδαιμονία των καλικατζάρων, θυμάμαι όμως τα πρώτα χρόνια στην Ραφήνα, ύστερ΄ απ΄ τον αγιασμό των υδάτων τα Θεοφάνεια, ή μάλλον την παραμονή των Θεοφανείων το βράδυ αρκετές παλιές Τριγλιανές νοικοκυρές (όχι όμως η μητέρα μου) σκορπούσαν γύρω-γύρω στο σπίτι και σ΄ όλα τα κτίσματα του σπιτιού, στάχτη και το πρωί των Θεοφανείων έβγαιναν και κοίταζαν τη στάχτη.
Τη νύχτα ασφαλώς κάποια γάτα ή κάποιος σκύλος θα πατούσαν τη στάχτη ίσως και καμιά αδέσποτη κατσίκα, και τότε επιβεβαιώνονταν η φευγάλα του τρισκατάρατου καλικάτζαρου, γιατί αν δεν είχε φύγει μόνος του θα τον σκότωνε την άλλη μέρα ο παπάς με την αγιαστούρα του που γύριζε ν' αγιάσει τα σπίτια.
Θυμάμαι που ρώτησα μια γειτόνισσα, από τις τελευταίες της γενιάς της, που δεν άφησε το έθιμο μέχρι που πέθανε.
-Γιατί κυρά Πολυξένη, τη ρώτησα, κάθε χρόνο βάζεις τη στάχτη γύρω-γύρω στο σπίτι; Ήταν ημέρα Θεοφανείων θυμάμαι, και η κυρά Πολυξένη μου απαντάει:
-Έλα δω βρε αχρόνιαστε, εσείς η νεολαία (τότε ήμουν και εγώ νεολαία) που δεν πιστεύετε τίποτα, έλα δω να δεις, και μου δείχνει πάνω στη στάχτη μερικά πατήματα από γάτες και σκύλους. Τα βλέπεις βρε; Γιομάτο ήταν το σπίτι, φύγανε τώρα και πάνε στον αγύριστο.
-Κυρά Πολυξένη, της λέω, αυτά είναι πατήματα από γάτες και μην ξεχνάς ότι είναι Γενάρης και για τις γάτες τώρα είναι καιρός ξέρεις γιατί...
-Άντε βρε άπιστε Θωμά, αυτά τα ξέρουμε και τα κάνουμε από τη Τρίγλια, τα πήραμε από τις μάνες μας.
-Ε, κυρά Πολυξένη, και στην Τρίγλια και παντού οι γάτες τον Γενάρη το ίδιο πανηγύρι έχουνε.
-Άντε, άντε σεις οι νεολαίοι θα μας χαλάσετε τον κόσμο. Αυτοί βρε οι καλικάτζαροι δεν είναι όλοι ένα σόι, αυτοί είναι γατοπόδαροι και σκυλοπόδαροι και κατσικοπόδαροι. Οι καλικάντζαροι είναι λογιών ντολογιών και δεν είναι όλοι κακοί, έχει και καλούς καλικάτζαρους.»

Πίστευω ότι το έθιμο αυτό προέρχεται κατ' ευθείαν από την αρχαιότητα. Έριξα μια ματιά στη έγκυρη (κατά τη γνώμη μου) ηλεκτρονική εγκυκλοπαίδεια «Wikipedia»: http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%B1%CE%BB%CE%B9%CE%BA%CE%AC%CE%BD%CF%84%CE%B6%CE%B1%CF%81%CE%BF%CE%B9
και είδα ότι υπάρχουν, ούτε λίγο ούτε πολύ, έξη διαφορετικές εκδοχές της προέλευσης αυτού του εθίμου που οι περισσότερες είναι συνδεδεμένες με την αρχαιότητα.
Πάντως, αν πιστέψεις ή καταγράψεις μόνο την εκδοχή της κυρά Πολυξένης, με τους κατσικοπόδαρους κλπ... σίγουρα θα βγάλεις το συμπέρασμα για την κατ' ευθείαν προέλευση του εθίμου από τους Σάτυρους και τον Πάνα!

Καλή μας Χρονιά

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Τώρα είδα ότι υπάρχει και ένα άλλο άρθρο με έθιμα της Παλιάς Τρίγλιας, που φυσικά εξακολουθεί και στις μέρες μας στη Ραφήνα και σε όλη την Ελλάδα. Το κολύμπι στα παγωμένα νερά για να πιάσεις το Σταυρό.

http://www.triglianoi.gr/index.php?topic=822.0