Χρυσόστομος Καλαφάτης, Δεσπότης Δράμας (1905-1910)

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Χρυσόστομος Καλαφάτης, Δεσπότης Δράμας (1905-1910)

Πλησιάζει η επέτειος του μαρτυρικού θανάτου (27 Αυγούστου 1922) του εθνομάρτυρα Χρυσοστόμου Σμύρνης. Πιστεύω ότι σε όλους μας είναι γνωστή η δράση και το δραματικό του τέλος το 1922 όταν ήταν Μητροπολίτης στη Σμύρνη. Δεν μας είναι όμως τόση γνωστή η δράση του την περίοδο που ήταν Μητροπολίτης Δράμας (1905- 1910).

Διαβάζοντας «Τα μυστικά του Βάλτου» της Πηνελόπης Δέλτα, έπεσα πάνω σε μια σχετική αναφορά για τον «Χρυσόστομο, τον Άγιο Δράμας». Ομολογώ ότι ξαφνιάστηκα γιατί δεν είχα συνειδητοποιήσει ότι την εποχή που ο Χρυσόστομος ήταν Μητροπολίτης Δράμας, ήταν η εποχή του Μακεδονικού αγώνα και είπα να το ψάξω λίγο.

Επικίνδυνο και ευαίσθητο θέμα. Ανεξέλεγκτες ιστοσελίδες κατακλύζουν το διαδίκτυο και πολύ εύκολα μπορούν να σε παρασύρουν με τον εθνικισμό και την προπαγάνδα τους. Το κείμενο που ακολουθεί το έχω πάρει από ιστοσελίδες που, κατά τη γνώμη μου, θα μπορούσα να εμπιστευτώ και έλεγξα ότι τα στοιχεία που θα αναφέρω υπάρχουν και σε άλλες δυο τρεις ανεξάρτητες ιστοσελίδες (που δεν αναπαράγουν δηλαδή η μια την άλλη). Στην κάθε είδους έρευνα, όπως και στα αεροπλάνα, το «cross check» είναι απαραίτητο!

Στην ιστοσελίδα του Ιδρύματος του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα, βρήκα ένα πολύ κατατοπιστικό video που σε 17 λεπτά καταφέρνει να παρουσιάσει με σαφήνεια την ιστορία της Μακεδονίας από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Ένα τμήμα του video αυτού (από το 3ο – 7ο λεπτό) ορίζει το Μακεδονικό ζήτημα και αναφέρεται στη περίοδο του Μακεδονικού Αγώνα που μας ενδιαφέρει και σας το μεταφέρω, με μικρές προσθήκες (http://www.imma.edu.gr/imma/publications/video.html).

Με Σουλτανικό φιρμάνι το 1870 οι Βούλγαροι αποκτούν την δική τους εθνική εκκλησία, την «Εξαρχία». Μέσω αυτής προσπαθούν να προσελκύσουν τους Μακεδόνες χωρικούς στην Βουλγαρική εθνική ιδέα. Ο κλήρος, με την καθοδήγηση του οικουμενικού πατριαρχείου, αγωνίζεται να αποτρέψει τη εξάπλωση της Βουλγαρικής εξαρχίας στη Μακεδονία ενισχύοντας την ελληνική ταυτότητα των κατοίκων με τη εδραίωση της ελληνικής γλώσσας και της ορθόδοξης πίστης. Οι κάτοικοι στις πόλεις και τα χωριά δίνουν σκληρό αγώνα για να σώσουν τα σχολεία και τις εκκλησίες τους που προσπαθούν να αρπάξουν οι οπαδοί της εξαρχίας. Τη περίοδο αυτή στη Μακεδονία η εθνικότητα ταυτίζεται ολοένα και περισσότερο με την εκκλησιαστική επιλογή. «Πατριαρχικός» σημαίνει Έλληνας και «Εξαρχικός» σημαίνει Βούλγαρος. Όμως η προπαγάνδα και οι εκβιασμοί δεν αρκούν. Ένοπλα σώματα εισβάλουν από τη Βουλγαρία και σκοτώνουν όσους δασκάλους, παπάδες, και προεστούς δεν γίνονται «Εξαρχικοί». Το 1903, οι Βούλγαροι νοιώθουν αρκετά ισχυροί. Την άνοιξη αρχίζουν δολιοφθορές μέσα στη Θεσσαλονίκη και την ύπαιθρο και τον Αύγουστο κηρύσσουν ένοπλη εξέγερση. Ο Τούρκικός στρατός επιτίθεται ισοπεδώνοντας και καίγοντας τα πάντα από Βουλγάρικα μέχρι Ελληνικά χωριά.
Τότε o Πατριάρχης Ιωακείμ ο Γ', (http://agioritikesmnimes.blogspot.gr/2012/02/715.html) στέλνει στις μητροπόλεις της Μακεδονίας νέους και τολμηρούς ιεράρχες, πτυχιούχους της σχολής της Χάλκης, όπως τον Γρηγόριο στη Στρωμνίτσα, τον Ιωακείμ στη Πελαγωνία, τον Θεοδώρητο στο Νευροκόπι, τον Χρυσόστομο (μόλις 35 χρονών) στη Δράμα και τον Γερμανό Καραβαγγέλη στη Καστοριά. Οι Μητροπολίτες βρίσκουν τους κατοίκους των πόλεων και των χωριών κατατρομαγμένους και με πεσμένο ηθικό. Ανοίγουν και λειτουργούν τις σφραγισμένες εκκλησίες και εμψυχώνουν το λαό όπως μπορούν.

Η Πηνελόπη Δέλτα αναφέρει ότι έρχεται μια πληροφορία στον Άγρα, ότι «Κομιτατζήδες πήγαν, σταλμένοι από το κέντρο της Σόφιας, να δολοφονήσουν τον Χρυσόστομο, τον Άγιο Δράμας. Το είχαν καλά οργανώσει και θα τον σκότωναν. Μα έτυχε να φύγει ο Δεσπότης σε περιοδεία. Και απογοητευμένοι, αγριεμένοι, εκδικήθηκαν τον άοπλο πληθυσμό της Κλεπούσνας όπου κατέφυγαν. ...(Ακολουθεί περιγραφή βιαιοτήτων που δεν θέλω να επαναλάβω).... Μεγάλο κακό έκαναν στη Κλεπούσνα! Και τι τους έφταιγε το χωριό; Όλη τους η λύσσα ήταν πως δε βρήκαν και δε σκότωσαν τον Άγιο Δράμας».

Το έργο του Χρυσόστομου την εποχή που ήταν Μητροπολίτης στη Δράμα περιγράφεται με αρκετές λεπτομέρειες εδώ:
http://www.proinos-typos.gr/gr/2011-12-01-09-02-13/3233-2012-08-28-06-53-48.html
και http://yaunatakabara.blogspot.gr/2012/08/blog-post_30.html
Όπως βλέπουμε στη Δράμα, όπως έκανε αργότερα στη Τρίγλια και στη Σμύρνη, ίδρυσε σειρά από ευαγή ιδρύματα και σχολεία για την ανάπτυξη των Ελληνικών γραμμάτων. Περιόδευε στα χωριά και εμψύχωνε τους ολιγόψυχους.

Στο βιβλίο «Διάφορα», Σημειώσεις του Ηρακλή Τσίτερ, της Εριφύλης Κοντοπούλου (http://www.triglianoi.gr/index.php?topic=1047.0) υπάρχει ολόκληρο κεφάλαιο (από τη σελίδα 149-216) που αναφέρεται αυτή τη περίοδο της ζωής του Μητροπολίτη. Μέσα από μια σειρά από γράμματα σκιαγραφείτε όλο το χρονικό της απέλασης του από τη Δράμα.

Το 1907, οι Τούρκικες αρχές κατάσχεσαν διάφορα έγγραφα και κυρίως την αλληλογραφία του Δεσπότη. Με τη βοήθεια της Αγγλικής διπλωματίας και χωρίς να παρουσιάσουν τα γράμματα πουθενά τον κατηγορούν για το έγκλημα της εσχάτης προδοσίας. Του δίνουν δε προθεσμία 20 ωρών για να εγκαταλείψει τη Μητρόπολη και να μεταβεί στη Θεσσαλονίκη.
Συνταρακτικό είναι το γράμμα με το τίτλο: «Δικαιοσύνη ζητώ, είμαι αθώος», που γράφει, μερικούς μήνες αργότερα, ο Χρυσόστομος στο Πατριάρχη και τον παρακαλεί να δικαστεί και να δοθεί επιτέλους το ενοχοποιητικό γράμμα στη δημοσιότητα για να αποδεδειχθεί ότι ήταν αθώος.
Στο βιβλίο υπάρχει και το πολυσυζητημένο «ενοχοποιητικό» γράμμα που χρησιμοποίησαν οι Τούρκικες αρχές για να «θεμελιώσουν» την κατηγορία της «εσχάτης προδοσίας».
Είναι ένα μακροσκελές γράμμα, εννέα σελίδων, που είχε γράψει ο Χρυσόστομος στον Αρχιεπίσκοπο Καντεβουρίας (Canterbury) της Αγγλίας. Τον παρακαλεί να υλοποιήσει τις αποφάσεις της Συνόδου της Λαμβηθού (Lambeth) που έγινε πριν μια δεκαετία στο Λονδίνο. (http://www.lambethconference.org/resolutions/downloads/1897.pdf)
Ο Μητροπολίτης αρχικά αναφέρεται στα ψηφίσματα 34, 35, 36 και 40 της συνόδου, τα οποία εκφράζουν την επιθυμία προσέγγισης, αλληλοκατανόησης και αλληλοβοήθειας της Αγγλικανικής εκκλησίας με τις Ορθόδοξες εκκλησίες της Ανατολής και δεν έχουν τεθεί σε εφαρμογή τα χρόνια που περάσανε. Παρατηρεί ότι αρκετές ευκαιρίες παρουσιάστηκαν στις Ανατολικές εκκλησίες και τις άφησατε να περάσουν απαρατήρητες. «Προτείνω πρώτος την δεξιάν και ικευτεύω εν ονόματι του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού να μην απωθήσετε αυτήν, όσον και αν ήνε δεξιά ταπεινού και αφανούς επισκόπου. Αιτούμαι να δοθή και εξ Υμών τοιαύτη, ής τα μέγιστα χρήζομεν οι ανατολικοί επίσκοποι και ιδίως οι εν τοις δεινώς τεταραγμένοις τούτοις Μακεδονικοίς οικούντες τόποις». Και αργότερα ζητάει να βοηθήσουν «τις μυριάδες των αδελφών χριστιανών που δεινοπαθούν στα Μακεδονικά μέρη» και να ενεργήσουν ώστε «να τεθή φραγμός εις την αλληλοκτονίαν αδελφών και να αποδοθή ειρήνη και αγάπη και ομοφροσύνη ανά μέσον των αλληλοσπαρασσομένων τέκνων μιας κοινής μητρός».

Υποθέτω ότι και σεις θα βγάλετε το συμπέρασμα ότι το γράμμα αυτό δεν θεμελιώνει καμιά προδοσία. Αντίθετα, δείχνει κάποιον που απελπισμένα ζητά βοήθεια από παντού για να σταματήσει την «αλληλοκτονίαν» Χριστιανών αδελφών. Όπως φαίνεται η συμβολή του Χρυσόστομου στον Μακεδονικό αγώνα ήταν η αιτία που τον οδήγησε στην βίαιη απέλαση και τη εξορία του τον Αύγουστο του 1907 από τη Δράμα.


Υ.Γ.
Ψάχνοντας βρήκα την πιο κάτω μεταπτυχιακή εργασία. Την θεώρησα ενδιαφέρουσα και την αναφέρω: «Ο ρόλος του Πατριαρχείου και των τοπικών Εκκλησιών στην κοινωνική και πολιτική ζωή των χριστιανών ορθοδόξων κατά το δεύτερο μισό του 19ου αι. στην Κωνσταντινούπολη και στην Κύπρο».  http://pandemos.panteion.gr:8080/fedora/objects/iid:5570/datastreams/PDF1/content

[Βασίλης Σακελλαρίδης]

Αγαπητή Ευγενία, συγχαρητήρια για την αναφορά σου στον Χρυσόστομο ως Δεσπότη Δράμας. Το κείμενό σου είναι εξαιρετικό και οι αναφορές που κάνεις τόσο στα κείμενα του κ. Χιώλου όσο και στη σχετική διδακτορική εργασία δίνουν τη δυνατότητα στους φιλίστορες Τριγλιανούς να ερευνήσουν περαιτέρω σχετικά με τη ζωή και το έργο του Αγίου Χρυσοστόμου.

Το 2011 ο Σύλλογος Απανταχού Τριγλιανών και το Παράρτημα της Ν.Τρίγλιας οργανώσαμε εκδρομή στη Δράμα, στο Δοξάτο και σε άλλα μέρη που έδρασε ο Άγιος Χρυσόστομος. Ξεναγός μας ο εξαίρετος ιατρός και συγγραφέας Ευάγγελος Βασιλείου.

Στην πρώτη φωτογραφία φαίνονται τα εκπαιδευτήρια Δοξάτου Δράμας κατά την ανέγερσή τους ενώ στην επόμενη όπως είναι σήμερα. Τα εκπαιδευτήρια αυτά όπως και πολλά άλλα στο νομό Δράμας, ανήγειρε ο Χρυσόστομος Δράμας.

Στην τρίτη φωτογραφία διακρίνεται το εντυπωσιακό ξυλόγλυπτο τέμπλο στην εκκλησία των Εισοδίων της Θεοτόκου στην Χωριστή (Τσατάλτζα) Δράμας την οποία ανήγειρε ο Χρυσόστομος Δράμας. Η τέταρτη φωτογραφία είναι συτή που τράβηξα με τους εκδρομείς του Συλλόγου μας στο προαύλιο της ανωτέρω εκκλησιάς. Στο κέντρο της φωτογραφίας μπροστά στον ανδριάντα του Χρυσοστόμου Δράμας διακρίνεται με τα γυαλιά ο οικοδεσπότης μας κ. Ευάγγελος Βασίλείου.

Εκπαιδευτήρια στο Δοξάτο Δράμας

Εκαπιδευτήρια στο Δοξάτο Δράμας

Ξυλόγλυπτο τέμπλο στον Ι.Ν. Εισοδίων Θεοτόκου Χωριστής

Εκδρομείς του Συλλόγου μας στο προάυλιο της εκκλησίας

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Ο Αρχιερατικός σάκος του Αρχιεπισκόπου Σμύρνης και η σχολή της Χάλκης

Όπως είδα στην ιστοσελίδα της Ένωσης Σμυρναίων (http://www.enosismyrneon.gr/images/pdfs/St-Chrysostomos-Archieratikos-Sakos.pdf) ο χρυσοκέντητος αρχιερατικός σάκος του Χρυσοστόμου Σμύρνης φυλάσσεται στην Αγία Τριάδα της Θεολογικής Σχολής της Ξάθνης.