3) Ο ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ και το Ηρώο πεσόντων στην Τρίγλια

[Μάκης Αποστολάτος]

Ο ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ και το Ηρώο πεσόντων στην Τρίγλια

(επιμέλεια Μάκη Αποστολάτου, Ιούνιος 2019)

Στους Κώδικες της Τρίγλιας, που φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, κρύβονται μικρές ή μεγάλες ιστορίες που σπάνια έρχονται στην επιφάνεια. Είναι σε όλους γνωστό ότι, ο Χρυσόστομος, Μητροπολίτης Δράμας μέχρι το 1910 και Μητροπολίτης Σμύρνης μέχρι το σφαγιασμό του από τους Τούρκους το 1922, πρωτοστάτησε σε ιδέες, οράματα και κατασκευές στη γενέτειρά του Τρίγλια, μερικά από τα οποία διατηρούνται και σήμερα, όπως το μεγαλοπρεπές κτίριο των νέων Σχολείων και ο αναλημματικός τοίχος του νέου Νεκροταφείο.

Μια από τις ιδέες του, μετά την ήττα της Τουρκίας το 1918, ήταν η ανέγερση, με δαπάνες του, ενός Ηρώου στην Τρίγλια, στη μνήμη των Τριγλιανών πεσόντων στον απελευθερωτικό πόλεμο της Μ. Ασίας. Στον Κώδικα Πρακτικών (427) της Τρίγλιας έχουν καταγραφεί δύο πρακτικά που έχουν σχέση με την επιλογή του χώρου ανέγερσης του Ηρώου και τις σχετικές διαδικασίες που προηγήθηκαν, για την εξαγορά οικοπέδων απέναντι από το χώρο του μνημείου.

Ο χώρος που είχε επιλεγεί για την ανέγερση του μνημείου ήταν μεταξύ της εκκλησίας του Αγ. Γεωργίου κάτω και του Τουρκικού Δοικητηρίου (Hükümet ), στο δυτικό άκρο της σημερινής πλατείας με το άγαλμα του Ατατούρκ (Çocuk Parkı), στον κεντρικό δρόμο της Τρίγλιας (Iskele Cad), κοντά στην παραλία. Επειδή, όμως ο χώρος αυτός ήταν περιορισμένος, απαιτήθηκε η εξαγορά οικοπέδων που βρισκόντουσαν απέναντι, ως περιβόλου.

Στο πρακτικό της συνεδρίασης της Εφοροδημογεροντίας της 10.9.1921 (Κώδικας Πρακτικών, σελ. 373) περιγράφεται η μεταβίβαση του οικοπέδου για το σκοπό αυτό: "Δια του παρόντος εγγράφου δήλον γίνεται ότι, ανεγειρομένου του Ηρώου δια τους εκ Τριγλίας εν τω πολέμω τούτω πεσόντας επί του χώρου μεταξύ της Ι. Εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου και του Διοικητηρίου Τριγλίας, επειδή ο χώρος του οικοπέδου όπου ήτο ποτέ η οικία Χαμσή, ήτο απαραίτητος δια τον περίβολον του μνημείου, ο κληρονόμος του χώρου τούτου Επιφάνης Μαμελεμτζής εζήτησεν εις αντάλλαγμα του οικοπέδου τούτου το οικόπεδον το εν τη ενορία του Αγίου Ιωάννου ανήκον τω συμπολίτη ημών κ. Ηρακλή Μπαμπαρουκτσή γειτνιάζον προς τας οικίας των Γ. Γκέτζου, Χατζή, Άκαλου, Γ. Κεφαλά, Ευλαλίας Μαμελετζή και δρόμον. Ο κ. Ηρακλής χάριν του Ηρώου και της πατρίδος προσηνέχθη προθύμως και παρέδωκε λόγω πωλήσεως το ως άνω οικόπεδόν του ανήκον αυτώ το μεν εκ κληρονομίας πατρογονικής το δε εξ αγοράς παρά του αδελφού του εις τον εν λόγω Επιφάνη Μαμελετζήν, ον και κατέστησε κύριον απόλυτον και ιδιοκτήτην του οικοπέδου του, το δε ως αντάλλαγμα ληφθέν παρ' αυτού οικόπεδον του Επιφάνη Μαμελετζή το εδώρησε φιλογενώς και γεναιοφρόνως χάριν του ως άνω ιερού πατριωτικού σκοπού και έργου. Και ούτως ο μεν ιερός Ναός του Αγίου Γεωργίου και το Ηρώον είνε κύριοι του ποτε οικοπέδου του Μαμελετζή, ο δε Επιφ. Μαμελετζής κύριος του οικοπέδου του κ. Ηρακλέους Μπαμπαρουκτσή. Και εις ένδειξιν εγένετο εν τω παρόντι κώδικι η παρούσα πράξις, υπογραφείσα παρά των ενδιαφερομένων και παρά της Εφοροδημογεροντίας Τριγλίας και επικυρωθείσα και υπό του συμπολίτου ημών Μητροπολίτου Σμύρνης Χρυσοστόμου. Εν Τριγλία τη 10 7βρίου 1921." Ακολουθούν οι υπογραφές αφενός των συμβαλλομένων Ηρακλή Ιω. Παπαροκτσή, Επιφάνη Χ. Μαμελετζή και Ευλαλίας Μαμελετζή αφετέρου των μελών της Εφοροδημογεροντίας Γ. Χ. Βασιλειάδη, Γεωργ. Α. Τακά, Αρμοδίου Στεργίου και Κ. Κονδυλένιου.

Λίγους μήνες αργότερα, στο πρακτικό της 23.1.1922 (Κώδικας Πρακτικών, σε. 376) αναγράφεται η παραχώρηση και άλλου οικοπέδου, με την ανταλλαγή ελαιοτοπίου στη θέση Ρυακιά, αλλά και την προσθήκη και άλλου ελαιοκτήματος στη θέση Φαγομόδι. Συγκεκριμένα: "Η Εφοροεπιτροπή Τριγλίας λαβούσα υπ' όψιν το πωλητήριον της Γεσθημανής Αναστασίου Μπαρμπή το επισυνημμένον ώδε, δι ου πωλεί και εκχωρεί το αναλογούν αυτή μερίδιον εκ της πατρογονικής της οικίας του μακαρίτου Διολόγλου, της κειμένης εις την είσοδον της Ι. Εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου και χρησιμοποιηθείσης ... δια τον κήπον του «Ηρώου» εις την Αικατερίνην Γρηγορίου Καραγιαννάκογλου και συνεννοηθείσα μετά της εν λόγω Αικατερίνης, εκχωρεί αυτή αντί του μεριδίου τούτου, το οποίον εχρησιμοποίησε δια το «Ηρώον» εις την εν λόγω Αικατερίνην το εις θέσιν Ρυακιά ελαιοτόπιον με γείτονας Γ. Παπαζωη, Δ, Νανάη, Αντ. Αβραμελά και δρόμον. Εν Τριγλία τη 23 Ιανουαρ. 1922,
Η Εφοροδημογεροντία, Κ. Κονδυλένιος, Αρ. Στέργιος, Γεώργιος Α. Τακάς,
Υ.Γ. Προς τούτοις απέναντι του άνω γεγραμμένου οικοπέδου εκχωρείται και το εις θέσιν «Φαγομόδι» ελαιόκτημα όσον εστί και συνορευόμενον μετά των κτημάτων Δημητρίου Πεπώνη, Χρυσού Γκίτζι και δρόμου.
Εν Τριγλία τη 23/1/1922, Η Εφοροδημογεροντία, Κ. Κονδυλένιος, Γεώργιος Α. Τακάς, Αρ. Στέργιος".

Τα αποκαλυπτήρια του Ηρώου έγιναν την Κυριακή 26 Σεπτεμβρίου 1921, από τον Χρυσόστομο, Μητροπολίτη Σμύρνης, λίγες μέρες μετά τη σύνταξη του πρώτου πρακτικού, και το μνημείο αλλά και όλη η εορτή, η τελετή και τα γεγονότα περιγράφονται αναλυτικά στην με ίδια ημερομηνία σημείωση του Ηρακλή Α. Τσίτερ, που δημοσιεύτηκε στο βιβλίο «ΔΙΑΦΟΡΑ-Σημειώσεις του Ηρ. Τσίτερ», επιμέλεια Εριφύλης Κοντοπούλου, εκδόσεις ΠΑΚΕΘΡΑ, Ξάνθη 2006, σελ. 193-202, και στη σελ. 194 έχει δημοσιευτεί η φωτογραφία του Ηρώου.



"Την Κυριακήν 26 7/βρίου 1921  η κωμόπολις ημών ήγε εορτήν πρωτοφανή εις τα χρονικά αυτής, ετελούντο αποκαλυπτήρια του Ηρώου του ανεγερθέντος δαπάναις της Αυτού Σεβασμιότητος παρά το προαύλιον του Ναού του Αγίου Γεωργίου κάτω. Η απλότης, η χάρις του και η κομψότης του μνημείου ενέχουσι τι το απαράμιλλον και ιδεώδες. Επί βάσεως αποτελουμένης εξ αρχαίου σαρκοφάγου ενεπιγράφου μετά εικόνων και παραστάσεων, μαρμαρίνης, μετακομισθείσης εκ Δασκελίου (αρχαίον Δασκύλιον), εναπετέθη μαρμαρίνη πλαξ, εφ ης παρίστανται, ωσεί ήσαν φυσικαί, δύο ανεωγμέναι βίβλοι, επί μιάς των οποίων η επιγραφή: Δίπτυχα Αθανασίας και αναγράφονται χρυσοίς γράμμασι τα ονόματα των υπέρ ελευθερίας των εκ Τριγλίας ορμωμένων κατά τον απελευθερωτικόν πόλεμον της Μ. Ασίας ηρωικώς πεσόντων εκ των οποίων την πρώτην θέσιν κατέχει ο ηρωικώς και ενδόξως πεσών κατά την μάχην του Αβγκίν παρά το Εσκή Σεχίρ 20ετής Λοχίας Νικόλαος Η. Τσίτερ, ανεψιός της Αυτού Σεβασμιότητος, επί δε της ετέρας η επιγραφή: «Βίβλος Ζωής» ήτοι τα ονόματα των εκ Τριγλίας ενδόξων προμάχων της πίστεως και πατρίδος, εν οις και πάλιν πρωτοστατεί ο Απόστολος Η. Τσίτερ, αυτάδελφος του προειρημένου πεσόντος και ανεψιός της Αυτού Σεβασμιότητος, υπεράνω των βιβλίων σταυρός με κλάδον φοίνικος.

Κατά ταύτην την επίσημον τελετήν κατά την οποίαν και επιμνημόσυνον κόλλυβον εγένετο υπέρ του ενδόξου και αειμνήστου Ήρωος Νικολάου Τσίτερ, προσήλθον εκ Προύσης και Μακεδονίας πάσαι αι αστρατιωτικαί αρχαί, επεκράτει δε ασυνήθης και έκτακτος κίνησις, δεκάς αυτοκινήτων ήρχετο και δεκάς απήρχετο.

Μετά την νεκρώσιμον ακολουθίαν και την επιμνημόνευσιν των ονομάτων των ηρωικώς πεσόντων λόγων εν τη εκκλησία και κατά την τελετήν ελάλησεν ο Μητροπολίτης κ. Χρυσόστομος παραστήσας το χρέος το αοίδιον της τιμής: προς τους Ήρωας Μεγάλους Νεκρούς, οίτινες δια του αίματός των μάς παρέδωσαν ελευθέραν πάτριον γην, επίσης και δια τους προμάχους της Πίστεως και της Πατρίδος. Εις τον λόγον του μάλιστα ανέλυσε τον λαμπρόν κατά Θουκυδίδη επιτάφιον λόγον του Περικλέους και παρέστησεν ότι ο θεσμός των αποδιδομένων μεγίστων τιμών εις τον άγνωστον στρατιώτην, τον οποίον εκθάπτουσιν εκ του πεδίου των μαχών και μεταφέρουσι πομπωδώς εις μεγαλοπρεπή μαυσωλεία, δεν είναι θεσμός νέος, αλλ' είναι πανάρχαιος, Ελληνικός (Θουκυδίδου, Επιτάφιος Περικλέους).

Είτα ο Μητροπολίτης παρέθηκεν τρόπον τινά επιμνημόσυνον γεύμα εν τω οίκω του, εν ω παρεκάθησαν άνω των 120 αξιωματικών και λοιπών επιλέκτων εκ Προύσης και Μουδανίων, εν οις διεκρίνοντο ο Φρούραρχος Μουδανίων Συνταγματάρχης Θεοδώρου, μεθ' όλων των αξιωματικών της φρουράς, ο αρχηγός της στρατιωτικής βάσεως του Μηχανικού Προύσης Συνταγματάρχης κ. Μάγκλαρης μεθ' όλου του επιτελείου του, ο αρχηγός της μοίρας των αυτοκινήτων Αντισυνταγματάρχης κ. Φραγκούδης, ο Λοχαγός κ. Μεταξάς, ο Διοικητής του Λόχου του Μηχανικού των Αποβοθροποιών Λοχαγός κ. Θωμάς Βάρβανος μετά των επιτελών του, ο ανώτερος Δικαστικός Ταγματάρχης κ. Παπαδάκης, ο Λοχαγός κ. Βάρθης μετά της συζύγου του, ο αρχηγός της Ναυτικής Βάσεως Πλοίαρχος κ. Χαλκιόπουλος μετά της συζύγου του, ο Λιμενάρχης Μουδανίων κ. Λούβης, ο αρχηγός των ναυτικών αγημάτων Αντιπλοίαρχος κ. Φωκάς και άλλοι ανώτεροι και κατώτεροι αξιωματικοί.

Ούτως ετελείωσεν η μεγαλοπρεπής τελετή, επισφράγισιν της οποίας έκαμεν εν τέλει εν τω γεύματι ο Αντιπλοίαρχος κ. Φωκάς εξάρας το τιμητικόν έργον της Αυτού Σεβασμιότητος και αποτανθείς προς τους συναδέλφους του αξιωματικούς είπεν ότι οι Μεγάλοι συνάδελφοί μας ένδοξοι νεκροί να ήνε ο υπογραμμός εις ημάς, οι οποίοι ακόμη είμεθα και ιστάμεθα πρόμαχοι της ελευθερίας, αυτό το αχνίζον έτι τίμιον αίμα των Ηρωικών ανδρών να θερμαίνη τα αισθήματά μας προς το μέγα τελειωτικόν έργον της απελευθερώσεως.

26 7/βρίου 1921, Ηρακλής Α. Τσίτερ

Την 5ην 7/βρίου 1921 ήλθεν προ μεσημβρίας εκ Σμύρνης η Αυτού Σεβασμιότης ο Άγιος Σμύρνης κ. Χρυσόστομος, την αυτήν ημέρα μετά μεσημβρίαν μάς επεσκέφθη και ο Βασιλεύς Κωνσταντίνος μετά του Διαδόχου Γεωργίου και του αδελφού του Πρίγκηπος Νικολάου, του Υπουργού των Στρατιωτικών κ. Θεοτόκη και του επιτελείου των δι' αυτοκινήτου, κατευθυνθείς απ' ευθείας εις τον πανάρχαιον Ναόν Ευαγγελιστρίας (Τζαμί), εν ω συνιστήθη μετά του Αγίου Σμύρνης, επιθεωρήσας επί μιαν ώραν τον ναόν, ο λαός εξερράγη εις ζητωκραυγάς".

Αλλά και ο Τρ. Ευαγγελίδης κάνει αναφορά στο βιβλίο του «Βρύλλειον-Τριγλεία» (σελ. 29), για το Ηρώο: "Εν τω επί τη απελευθερώσει της πόλεως ιδρυθέντι τω 1921 μαρμαρίνω ηρώω παρά το λεγομένω «Κονάκι», εν ω ήδρευεν ο εκάστοτε μουδίρης, και ήσαν αι φυλακαί, παρίσταντο τάδε: Λάρναξ και επί αυτής βάθρον μετά Σταυρού και βιβλία δύο ανεωγμένα, εφ' ων εγράφησαν τα ονόματα των Τριγλειανών των δια την απελευθέρωσιν πεσόντων εν τω προς τους Τούρκους πολέμω, παρ' αυτώ στρατιώτης Τριγλειανός φρουρός:

Ηρώον

Τοις εκ Τριγλείας ενδόξοις προμάχοις της πίστεως και πατρίδος ο δήμος Τριγλείας
Αιώνιον το κλέος των εν πολέμω υπέρ της ελευθερίας πεσόντων
ο Σμύρνης Χρυσόστομος
Ελλάς – Τριγλεία
Βίβλος αθανασίας – βίβλος ζωής

(Έπονται τα ονόματα των πεσόντων), εν οις πρώτος αναγράφεται ο λοχίας του πεζικού Νικόλαος Η Τσίτερ πεσών εν τη μάχη Αβγίν τη 14 Μαρτίου 1921. Ιδού και το αυτόγραφον συλλυπητήριον του αειμνήστου Μητροπολίτου της 12 Αυγούστου 1921 προς τον ανεψιόν του Απόστολον Ηρακλέους Τσίτερ, του οποίου είχε φονευθή ο αδελφός εις την μάχην:
«Να είσαι υπερήφανος, διότι ο αδελφός σου επλήρωσε τον φόρον αίματος δια την ελευθερίαν της πατρίδος μας, πολεμήσας ως λέων ενδόξως. Όλοι τον εθρηνήσαμεν τον γενναίον μας ήρωα. Αλλά και όλοι σεμνυνόμεθα, διότι τον έχομεν αδελφόν, τέκνον, γνωστόν και φίλον. Όλοι τον έκλαυσαν μαζί μας, τον γενναίον Νίκον μας. Ας είνε ευπρόσδεκτος η θυσία του εις τον θρόνον του Θεού. Σου στέλνω και άλλας 100 δραχμάς, Σε φιλώ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΣ»".

Τη δική του άποψη, για το Ηρώο, μας περιγράφει ο λαογράφος Σταύρος Μαργαρίτης σε ένα χειρόγραφο και αδημοσίευτο κείμενο, που έγραψε το 1978, με τίτλο «Το μνημείον των Ηρώων στον Αηγιώργη της παλιάς Τρίγλιας», με αφορμή τη φωτογραφία του Διοικητηρίου (Χοκιμάτι) που είδε στο φύλλο 13/15.12.1977 των Τριγλιανών Νέων:

"Στις 15 Δεκεμβρίου 1977 στο υπ' αριθμό 13 φύλλο της εφημερίδας Τριγλιανά Νέα είδα στην τρίτη σελίδα τη φωτογραφία από το παλιό χοκιμάτι (αστυνομία)  της παλιάς Τρίγλιας, που βρίσκεται στο κέντρο τα παζαριού (αγοράς) και προς τη θάλασσα, στην ίδια σειρά, γειτονεύει με την εκκλησία του Άη Γιώργη, που διακρίνεται ένα μέρος από το προαύλιο με τα κάγκελα. Σ' αυτό το προαύλιο ήτο μια επιμήκης λεκάνη μαρμάρινη μήκους κάπου 2 μέτρων και ύψους 1 μέτρου. Αυτή τη λεκάνη τη φέραν από πολύ μακριά από την Τρίγλια, δεν γνωρίζω ακριβώς από πού, πάντως ήτο ένα εύρημα από ανασκαφές αρχαίων. Αυτή η μαρμάρινη λεκάνη για να φθάσει στην Τρίγλια δέθηκε με αλυσίδες και σχοινιά και σύρθηκε με ανθρώπινα χέρια, που πρώτος και καλλίτερος έπιασε ο αείμνηστος Δεσπότης με τα δυο του χέρια, και στη συνέχεια τον μιμήθηκαν όλοι οι πατριώτες διότι, όπως θα γνωρίζετε οι παλαιότεροι, κατά την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν μέσα μεταφοράς. Και στήθηκε υπό τύπον μνημείου ηρώων και επάνω σ' αυτή την λεκάνη τοποθετήθηκε ένα μαρμάρινο βιβλίο όπου από τη μια πλευρά ήσαν γραμμένα, με κεφαλαία χρυσά γράμματα, για όσους πήγαιναν εθελονταί σον Ελληνικό στρατό το 1922 και από την άλλη πλευρά ήσαν γραμμένα με μαύρα γράμματα για όσους λιποτακτούσαν. Αυτές οι λίγες γράφονται για να γνωρίζουν οι νεώτεροι το τι υπήρχε στην παλιά Τρίγλια".

Δυστυχώς, ο Ιερός Ναός του Αγίου Γεωργίου κάτω και το Ηρώο ήταν από τα πρώτα που κατεδαφίστηκαν, από τους Τούρκους, μετά τον Αύγουστο του 1922.