19) Συμπεράσματα από τη μελέτη των δύο Κωδίκων Προικοσυμφώνων της Τρίγλιας

[Μάκης Αποστολάτος]

Όπως είναι γνωστό, στα Γενικά Αρχεία του Κράτους φυλάσσονται τέσσερις από τους Κώδικες της Τρίγλιας, οι οποίοι διασώθηκαν κατά το Μεγάλο Διωγμό του Αυγούστου 1922. Οι δύο Κώδικες αφορούν στα Προικοσύμφωνα των περιόδων 1877-1898 (424) και 1903-1922 (425), ένας στις Διαθήκες της περιόδου 1903-1922 (426) και ένας στα Πρακτικά της Εφοροδημογεροντίας της περιόδου 1903-1922 (427).

Από τη μελέτη του Κώδικα Πρακτικών, προέκυψαν σημαντικά στοιχεία για τον τρόπο οργάνωσης της Διοίκησης της Τρίγλιας, της λειτουργίας της Εφοροδημογεροντίας, των Εκκλησιών, των Ιερέων και των Επιτρόπων, των Σωματείων που είχαν ιδρυθεί και λειτουργούσαν, των Αγροφυλάκων, Νυκτοφυλάκων και Πολιτοφυλάκων, των σχεδίων και των έργων του Μητροπολίτη Χρυσόστομου, για την ανάπτυξη της γενέτειράς του και των κατοίκων της, και πολλών άλλων θεμάτων, για τα οποία έγραψα τις αντίστοιχες ιστορίες στο forum www.triglianoi.gr (Ιστορία των Προγόνων μας / Κώδικας Πρακτικών Παλιάς Τρίγλιας-Ιστορίες), που βασίστηκαν στα πραγματικά δεδομένα τα οποία έχουν καταγραφεί στον Κώδικα.

Από το "Μεταφορά εκ του Παλαιού Κώδικος από έτους 1871, Κτηματολόγιον της Ιεράς Σχολής Τριγλίας", που έχει καταχωρηθεί στη σελίδα 355 του Κώδικα Προικοσυμφώνων της περιόδου 1877-1898 (424), προκύπτει ότι η Εφοροδημογεροντία τηρούσε Κώδικες και πριν από το 1877.

Από τη μελέτη των δύο Κωδίκων Προικοσυμφώνων, διαπιστώθηκε ότι περιλαμβάνεται σ' αυτούς πλήθος ατομικών στοιχείων των Χριστιανών κατοίκων της Τρίγλιας, των δύο περιόδων από το 1877 έως το 1922, τα οποία μπορούν να αξιοποιηθούν με πολλούς τρόπους. Έτσι αποφάσισα την πλήρη καταγραφή όλων των διαθέσιμων στοιχείων, που αναγράφονται τόσο στα προικοσύμφωνα όσο και στις διαθήκες, που για διάφορους λόγους έχουν καταχωρηθεί στους δύο αυτούς Κώδικες. Συγκεκριμένα, από τα προικοσύμφωνα καταγράφηκαν σε σε μορφή λογιστικών φύλλων (Excel) 1) η ημερομηνία αρραβώνος (της πρώτης περιόδου 1877-1898, όπου αυτή αναγράφεται) και προικοσυμφώνου, 2) τα ονοματεπώνυμα της νύφης και του γαμπρού, 3) των γονέων τους, 3) το γένος της μητέρας του γαμπρού, 4) το επάγγελμα του πατέρα της νύφης και 5) το επάγγελμα του γαμπρού, στις περιπτώσεις που αυτά αναγράφονται, 6) οι ενορίες της κατοικίας της νύφης και του γαμπρού, 7) το όνομα του κουμπάρου, στις περιπτώσεις που αναγράφεται, 8 ) ο αριθμός γάμου των μελλονύμφων και, γενικά, κάθε χρήσιμο στοιχείο που αναγράφεται και μπορεί να αξιοποιηθεί στην αναζήτηση γενεαλογικών στοιχείων των οικογενειών από τις οποίες προήλθαν οι μελλόνυμφοι, αλλά και εκείνων που δημιουργήθηκαν από τους συγκεκριμένους γάμους. Ήδη, ο Βασίλης Σακελλαρίδης αξιοποίησε δοκιμαστικά το υλικό αυτό και προέκυψαν ικανοποιητικά αποτελέσματα, για τη σύνταξη γενεαλογικών δένδρων.

Οι Κώδικες συντάσσονταν από τους Γραμματείς της Εφοροδημογεροντίας και κάθε Γραμματέας κατέγραφε τα προικοσύμφωνα με το δικό του γραφικό χαρακτήρα, όπως είναι φυσικό και αναμενόμενο. Παρατηρείται ότι, οι Γραμματείς της περιόδου 1877-1898 (Κώδικας 424) ακολουθούσαν διαφορετικό τύπο καταγραφής των προικοσυμφώνων από εκείνο της επόμενης περιόδου 1903-1922 (Κώδικας 425) και ο γραφικός χαρακτήρας των Γραμματέων της πρώτης περιόδου είναι πιο δυσανάγνωστος από εκείνον της δεύτερης. Επίσης ότι, για τη σύνταξη ενός προικοσυμφώνου των πρώτων χρόνων (1877-1878) της πρώτης περιόδου, καταβαλλόταν  ένα ποσό (13-19 Γρόσια περίπου) υπέρ των Σχολών.

Στον Κώδικα Προικοσυμφώνων της περιόδου 1877-1898 (424) έχουν καταχωρηθεί αφενός μερικά προικοσύμφωνα εκτός χρονικής σειράς, που σημαίνει ότι οι Γραμματείς άφηναν κενές σελίδες και τις συμπλήρωναν μεταγενέστερα με άλλες πράξεις, αφετέρου αρκετές πράξεις που δεν έχουν σχέση με προικοσύμφωνα, όπως πχ διαθήκες, μια δωρεά του Μητροπολίτη Ναθαναήλ, αγωγές, μια πρόσληψη, δηλώσεις, μια διανομή κτηματικής περιουσίας, ένα υποσχετήριο κ.α. Επίσης, ένα προικοσύμφωνο με χρονολογία 2/2/1875 σε περίοδο καταχώρησης προικοσυμφώνων του 1894 (σελ. 204), αν και ο Κώδικας έχει ξεκινήσει από την περίοδο 1877. Αναλυτικά, οι διαφορετικές πράξεις που έχουν καταχωρηθεί είναι οι ακόλουθες:

Διαθήκες: 1) η από 26/7/1890 διαθήκη της Παναγιώτισσας Παντέρκαλη ή Παντέρμαλη (σελ. 45), 2) η από 8/1/1885 διαθήκη του ιερομονάχου Αθανασίου Μπαλασίου (σελ. 99), 3) η από 29/8/1885 διαθήκη της Φωτεινής Ανέστη Χ΄΄Ζαφείρογλου (σελ. 114), 4) η από 10/1/1891 διαθήκη της Μαρίας χήρας Χαραλάμπους Γρηγόρογλου (σελ. 141), 5) η από 29/7/1878 διαθήκη της Βασιλικής Χαραλάμπους Πήτα (σελ. 194), 6) η από 15/1/1893 διαθήκη του Αναστασίου Φλαμπουλή Τυμπανά (σελ. 209), 7) η από 24/1/1895 Γενική Καταγραφή της κινητής και ακίνητης περιουσίας του ιδίου και διανομή στους κληρονόμους (σελ. 220), και 8 ) η από 25/1/1895 διαθήκη Αποστόλου Μπογιατζή (σελ. 235).

Αγωγές: 1) η από 15/1/1885 αγωγή Ιωάννη Αφατζάνη κατά του Χριστοδούλου Ιωακείμ Παπαδόπουλου, επειδή αρνήθηκε να παντρευτεί την κόρη του μετά από μνηστεία 14 ετών (σελ. 110), 2) η από 20/1/1885 αγωγή της Ανθίτσας Νικολάου Σιτίγλου? κατά του Δημητρίου Κλωνάρη, επειδή δεν την παντρεύεται μετά από μνηστεία 6 ετών (σελ. 111), 3) η από 13/1/1888 αγωγή Γεωργίου και Γλυκερίας Πεπόνη κατά του αδελφού τους Αντώνη (σελ. 130), και 4) η από 13/1/1888 αγωγή του Στρατή Χ''Φώτογλου, εξ Απολλωνιάδος, κατά της συζύγου του Σουλτάνας Μήτρου Μυτιληναίου, επειδή δεν τον ακολουθεί στην οικία του (σελ. 131).

Δηλώσεις:  1) η από 8/5/1894 δήλωση των αδελφών Αθανασίου και Θεοφάνη Τυμπανίδη (σελ. 91), για τη γηροκόμηση του πατέρα τους, 2) η από 30/1/1897 δήλωση Αγγέλου Ι. Τρικεριώτη, για τη γηροκόμηση της πεθεράς του Άννας χήρας Βασιλείου Γρηγόρογλου (σελ. 291).

Διανομή: η από 23/1/1895 διανομή κτηματικής περιουσίας του Αριστερή Μπαρμπή (Παρπή), από τους κληρονόμους του

Επιστολή: η από 10/1/1885 ευχαριστήρια και ενημερωτική επιστολή της Εφοροδημογεροντίας (σελ. 108) προς τον Λεωνίδα Ζαρίφη για τη δωρεά του Οίκου Ζαρίφη (η επιστολή έχει περιληφθεί στην ιστορία με τίτλο «Τα παλιά Σχολεία της Τρίγλιας» που έχω ανεβάσει στο forum www.triglianoi.gr ).

Κατάλογος: Κατάλογος των κινητών της Μητροπόλεως και των Σχολείων, που συντάχθηκε το 1885 (σελ. 112).
Υποσχετήριο: το από 28/2/1886 υποσχετήριο του Μιχάλη Νικολάου Σέμκου, για τη γηροκόμηση της πεθεράς του Παρασκευής Χατζόλας συζ. Χ΄΄Αναστασίου (σελ. 118).

Δωρεά: η από 18/1/1893 δωρεά 10 ΛΤ του Μητροπολίτη Ναθαναήλ για την οικοδόμηση και αποπεράτωση δεύτερου Νηπιαγωγείου στην ενορία Αγ. Δημητρίου (σελ. 172).

Πρόσληψη: η από 29/7/1896 πρόσληψη του Αποστόλου Κ. Τακά ως διδασκάλου του Αρρεναγωγείου, με ετήσιο μισθό 20 Οθωμ. Λιρών και δικαιώματα στα αντίγραφα.

Καταγραφή: στη σελίδα 51 έχει καταχωρηθεί η από 24/1/1881 "Σημείωση των Ορφανικών επίπλων των γενόντων εκ της προικός της Μακαριστίσης Χαρικλείας θυγατρός Νικολάου Σουγιόγλου"

Επισκέψεις: στη σελίδα 47 έχει καταχωρηθεί η ακόλουθη σημείωση:
"Έτος 1883, ήλθεν ο Πατριάρχης της Κωνσταντινουπόλεως εις την Τρίγλιαν όπου επήγε και εις την μονήν της Πελεκητής ονόματι Ιωακείμ ο Γ'.
Έτος 1885, ήλθε ο Ναζήμ πασάς της Προύσης.
Έτος 1890, ήλθε ο Μαχμούτ Τζελλαλαδίν πασσάς.
Έτος 1886, ήλθε ο νέος αρχιερεύς ημών κ.κ. Ναθαναήλ"

Κτηματολόγιο: στη σελίδα 355 έχει καταχωρηθεί η "Μεταφορά εκ του Παλαιού Κώδικος από έτους 1871, Κτηματολόγιον της Ιεράς Σχολής Τριγλίας", το οποίο έχω αναρτήσει με σχετικά σχόλια στο forum (https://www.triglianoi.gr/index.php?topic=1863.0 ).

Το 1877 καταχωρήθηκαν στον Κώδικα 14 προικοσύμφωνα, το 1878 12, το 1879 9, το 1880 κανένα, το 1881 13, το 1882 11, το 1883 11, το 1884 6, το 1885 2, το 1886 5, το 1887 4, το 1888 1, το 1889 4, το 1890 4, το 1891 15, το 1892 10, το 1893 10, το 1894 17, το 1895 20, το 1896 11, το 1897 33 και το 1898 8.

Συνολικά, στην περίοδο των 21 ετών από το 1878 έως το 1898 καταχωρήθηκαν 220 προικοσύμφωνα, με μέσο όρο τα 10,5 ανά έτος και μέγιστο αριθμό 33 το 1897 και ελάχιστο 0 το 1880.

Στον Κώδικα Προικοσυμφώνων της περιόδου 1903-1922 (425) δεν παρατηρείται το φαινόμενο των κενών σελίδων και της συμπλήρωσής τους εκ των υστέρων, με την καταχώρηση πράξεων εκτός χρονικής σειράς, εκτός δύο προικοσυμφώνων που καταχωρήθηκαν μεταγενέστερα και συγκεκριμένα 1) αυτό της 28.7.1902 που καταχωρήθηκε το 1903 (σελ. 10) και 2) αυτό της 17.1.1893 που καταχωρήθηκε στον Κώδικα την 9.12.1903 (σελ.64). Διαπιστώνεται, όμως και πάλι, η καταχώρηση πράξεων που δεν έχουν σχέση με προικοσύμφωνα, όπως πχ διανομές, πωλητήρια, δωρητήρια, δηλώσεις, υποσχετήρια, , πρακτικά κλπ, αλλά σε μικρότερο αριθμό από εκείνες στον Κώδικα 424. Αναλυτικά, οι διαφορετικές πράξεις που έχουν καταχωρηθεί είναι οι ακόλουθες:

Διανεμητήριο: με το από 16.3.1914 διανεμητήριο έγγραφο (σελ. 558) αποφασίστηκε ότι η προίκα της Ανθής χήρας Βασιλείου Γεράκη, το γένος Βασιλείου Παναγιώτογλου, από το Γιαλιτσιφλίκι, που περιγράφεται στο από 7.10.1911 προικοσύμφωνο (σελ. 408), ανήκει στην ίδια, μετά το θάνατο του συζύγου της.

Πωλητήριο: με το από 17.3.1914 πωλητήριο (σελ. 559) η Ανθή χήρα Βασιλείου Γεράκη επώλησε το ελαιόκτημα στη θέση Αγ. Νικόλαος, αντί 1500 αργυρών γροσίων, στα αδέλφια του θανόντος συζύγου της Ιορδάνη, Προκόπιο και Μιλτιάδη Ευθυμίου Γεράκη.

Δωρητήριο: με το από 9/2/1913 δωρητήριο (σελ. 504) ο Θεόδωρος Αμπατζής δώρισε στο γιο του Γρηγόριο ένα συκαμινεώνα (κτήμα με μουριές) στη θέση Ιτιά, λόγω του γάμου του (προικοσύμφωνο σελ. 502).

Δήλωση: 1) με την από 3.2.1919 δήλωσή της (σελ. 165), η Αικατερίνη Ν. Μαμελετζή δήλωσε ότι αντί του πωληθέντος μεριδίου στη θέση Πλατανιά, από την κληρονομιά του συζύγου της, που προέρχεται από τη διαθήκη της Ελένης Δ. Παντσή (Κώδικας Διαθηκών σελ. 230), δίνει στα τρία παιδιά της Ιορδάνη, Αναστασία και Σταύρο ελαιόκτημα στη θέση Βουνό, 2) με την από 28/9/1919 χειρόγραφη δήλωσή της, που έχει ενσωματωθεί στο προικοσύμφωνο της ιδίας (σελ. 641), η Ελένη Δημ. Κλωνάρη δήλωσε ότι δεν έχει κληρονομικό δικαίωμα σε συγκεκριμένη οικία.

Πρακτικά: 1) στο υπ' αριθμ. 376/15.9.1919 πρακτικό της Εφοροδημογεροντίας (σελ. 634) έχουν καταχωρηθεί οι αποφάσεις της επί των υποθέσεων α) της Θεοδοσίας Κελεπούρη και Αρτέμιδος θετής θυγατρός Αποστόλου Εγγλέζου σε θέμα κληρονομιάς του και β) των κληρονόμων Ζωής Κ. Πιστικού, και 2) στο από 20.9.1919 πρακτικό της Εφοροδημογεροντίας (σελ. 637) ορίζεται ότι η Μαρία Μπογιατζή και ο Παναγιώτης Καλπάκης (νύφη και γαμπρός αντίστοιχα στο προικοσύμφωνο σελ. 636) θα γηροκομήσουν τον πατέρα της νύφης.

Υποσχετικό: στη συνέχεια του από 15.4.1919 προικοσυμφώνου (σελ. 614), μεταξύ της Ευφημίας Δημητρίου Εκρέ και του Χρυσόστομου Αποστόλου Καπάνδρια, συντάχθηκε, ως υστερόγραφο, κείμενο της Μαριγώς Δημητρίου Εγρέ, μητέρας της νύφης (σελ. 615), με το οποίο υποσχέθηκε να παραδώσει στην κόρη της 1) συγκεκριμένα αντικείμενα που επώλησε στην Προύσα για τη διατροφή της και 2) 15 λίρες οθωμανικές τις οποίες έλαβε από την κόρη της.

Το 1902 καταχωρήθηκε στον Κώδικα ένα προικοσύμφωνο, το 1903 48 και ένα άκυρο, το 1904 12, το 1905 14 και 1 άκυρο, το 1906 26, το 1907 40, το 1908 18, το 1909 31, το 1910 34, το 1911 34, το 1912 37 και 1 άκυρο, το 1913 21, το 1914 34, το 1915 2, το 1916-1918 κανένα (περίοδος εξορίας των Τριγλιανών στην Προύσα), το 1919 52 και 2 άκυρα, το 1920 22 και 2 άκυρα, το 1921 18 και 2 άκυρα, και το 1922 16, με το τελευταίο την 23.7.1922, λίγες μέρες πριν από το Μεγάλο διωγμό.

Συνολικά, στην περίοδο των 20 ετών από το 1903 έως το 1922 καταχωρήθηκαν 459 προικοσύμφωνα, με μέσο όρο τα 23 περίπου ανά έτος, συμπεριλαμβανομένων και των ετών 1916-1918 της εξορίας στην Προύσα και 28,5 ανά έτος, εάν εξαιρεθεί η περίοδος 1915-1918, και μέγιστο αριθμό 52 το 1919 και ελάχιστο 12 το 1904, εάν εξαιρεθεί το 1915. Παρατηρείται, όμως, μεγάλος αριθμός προικοσυμφώνων σχεδόν σε όλα τα χρόνια της περιόδου 1903-1914, που σημαίνει ότι είχε αυξηθεί σημαντικά, στην περίοδο αυτή, σε σχέση με την περίοδο 1877-1898, η ανάγκη δημιουργίας νέων οικογενειών, μεταξύ των Χριστιανών κατοίκων της Τρίγλιας.

[Βασίλης Σακελλαρίδης]

Η μελέτη του κώδικα των προικοσυμφώνων της Τρίγλιας και η αποτύπωσή τους σε "διαχειρίσιμη" μορφή, που ολοκληρώθηκαν από τον Τριγλιανό κ. Μάκη Αποστολάτο είναι μεγάλης σημασίας έργο. Πιστεύω οτι η αξία των πληροφοριών που βρίσκονται στα προικοσύμφωνα της Τρίγλιας, θα αναδειχθεί τα επόμενα χρόνια και θα δώσει πιο "καθαρή" εικόνα για την κοινωνία της Τρίγλιας την περίοδο από το τέλος του 19ου αιώνα μέχρι και τις αρχές του 20ου αιώνα. Επίσης -όπως δηλώνει και ο ερευνητής- περιλαμβάνεται στα προικοσύμφωνα πλήθος ατομικών στοιχείων των Χριστιανών κατοίκων της Τρίγλιας. Τα τελευταία θα είναι πάντα περιζήτητα -σε προσωπικό επίπεδο- ανάμεσα στους απογόνους οι οποίοι θα αναζητούν τις ρίζες τους. Τέλος, οι διαπιστώσεις και τα συμπεράσματα που εξάγει ο κ. Αποστολάτος από την μεθοδική και επιστημονική προσέγγιση των στοιχείων, παρουσιάζουν εξαιρετικό ενδιαφέρον. Η συνεισφορά του κ. Αποστολάτου είναι μεγίστη γιατί ανοίγει νέες διόδους στην έρευνα και την ανάδειξη της ιστορίας και του πολιτισμού της Τρίγλιας. Συγχαρητήρια !

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Το να καταφέρεις να διαβάσεις, κακές φωτογραφίες από  χειρόγραφα κείμενα 100 χρόνων, θέλει πολύ καλό μάτι, απέραντη υπομονή και επιμονή. Ένα μεγάλο μπράβο, σου ανήκει και μόνο γι αυτή την προσπάθεια. Το αποτέλεσμα όμως είναι πολύ πιο σημαντικό για όλους μας να βρούμε τις ρίζες μας. Θα δημοσιεύσεις κάποια στιγμή το exel?

Αυτό που βρίσκω εγώ πολύ ενδιαφέρον στα προικοσύμφωνα, εκτός από την λεπτομερή περιγραφή της προίκας όπως για παράδειγμα, δύο μαντηλάκια από  το τάδε ύφασμα, το ένα κεντημένο στην άκρη... είναι και δυο ουσιαστικά γεγονότα. Τα κορίτσια, ακόμα και στην πρώτη περίοδο , από το 1877 αλλά κυρίως μετά το 1900, ξέρουν γράμματα, υπογράφουν  με ωραία στρογγυλά γράμματα (ίσως, καλό θα ήταν να γίνει μια στατιστική και σ αυτό το θέμα) και το δεύτερο,σχεδόν όλα τα κορίτσια έπαιρναν προίκα 40 ελιές (μοιάζει να είναι σταθερός αριθμός!), αλλά και ο γαμπρός έδινε προίκα!! Τα κορίτσια δεν παίρνανε συνήθως σπίτι (μάλλον το έπαιρναν τα αγόρια), μπορεί όμως να παίρνανε, μισό ή ακόμα και 1/4 του σπιτιού (γι αυτό μερικά σπίτια είναι πολύ στενά). Σε πολλές περιπτώσεις, ο γαμπρός, της έκανε δώρο, το άλλο μισό (το αγόραζε από τα αδέλφια της). Αυτό, είχε κάνει και ο παππούς Βασίλης Πιστικίδης. Ο αδελφός της γιαγιάς (Βασίλης Κολυβίδης) είχε πάρει σπίτι από τη δική του γυναίκα, Σμαρώ Ασημού Βογιατζή.

Ένα μεγάλο Μπράβο και πάλι.