Τα αναπτυξιακά έργα της Εφοροδημογεροντίας της Τρίγλιας.

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Τα αναπτυξιακά έργα της Εφοροδημογεροντίας της Τρίγλιας.

Η δημιουργία εθνικιστικών και επαναστατικών κινήσεων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία τον 19ο αιώνα μεταξύ των οποίων η Ελληνική Επανάσταση του 1821 και ο Κριμαϊκός πόλεμος (1853-56), Σε συνδυασμό με την πίεση των Μεγάλων δυνάμεων, ανάγκασαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία σε μια αναδιοργάνωση και την παροχή περισσότερων ελευθεριών προς τους αλλόθρησκους υπηκόους της. Το 1839 εκδόθηκε το Σουλτανικό έγγραφο Χάτι-Σερίφ (Ιερό Γράμμα), το οποίο υποσχόταν τον «σεβασμό της ασφάλειας, της τιμής και της περιουσίας» στους μη Μωαμεθανούς υπηκόους της. Μερικά χρόνια αργότερα, το 1856 εκδόθηκε και δεύτερο διάταγμα το Χάτι-Χουμαγιούν (Αυτοκρατορική Γραφή), που όριζε ακριβώς τα ίσα δικαιώματα στους αλλόθρησκους ως αναφορά τους φόρους, την είσοδο χωρίς διακρίσεις, στο υπαλληλικό σώμα, σε όλα τα διοικητικά και δικαστικά όργανα και έδινε το δικαίωμα στράτευσης (που αποδείχτηκε καταστροφικό). Τα διατάγματα αυτά έφεραν την άνθιση σε κάθε Χριστιανική πόλη και χωριό. Επιτράπηκε να κτιστούν σχολεία, καινούργιες εκκλησίες, και καμπαναριά στις υπάρχουσες (μέχρι αυτή την εποχή οι εκκλησίες δεν είχαν καμπαναριά). (https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A4%CE%B1%CE%BD%CE%B6%CE%B9%CE%BC%CE%AC%CF%84).

Έτσι, από το τέλος του 19ου αιώνα μέχρι τον πρώτο διωγμό (1915) η Τρίγλια, με σκληρή δουλειά και πολλές φορές με την βοήθεια των ξενιτεμένων της παιδιών-ευεργετών της, μεγαλούργησε. Στις αρχές του 20ου αιώνα, μεγάλη επίδραση στα διοικητικά πεπραγμένα της Τρίγλιας είχε και ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος, αξιώτατο τέκνο του χωριού. Όταν σαν Μητροπολίτης Δράμας εξορίστηκε δύο φορές, διέμεινε στο χωριό, αλλά και σαν Μητροπολίτης Σμύρνης, ερχότανε συχνά στην Τρίγλια και μεριμνούσε για την καλύτερη διαχείριση θεμάτων της κοινότητας, προέτρεπε για οργανωμένη δουλειά και παρακολουθούσε την εξέλιξη της. Τότε, μπήκαν οι κανόνες σωστής διαχείρησης του χωριού (https://www.triglianoi.gr/index.php?topic=1819.0) και χτίστηκαν το Σχολείο και το νέο Νεκροταφείο (https://www.triglianoi.gr/index.php?topic=1812.0).

Όπως μας λέει ο Αναστάσης Τακάς στο «Μονόλογο» του: «Ραγιάδες είμασταν στην παλιά Τρίγλια. Ραγιάδες, που πλήρωναν στο Τούρκικο γκοβέρνο το φόρο της σκλαβιάς τους, ένα είδος κεφαλικού φόρου ήπιας μορφής. Το γκόβερνο αυτό της βαρβαρότητας, του μπαξισιού και της αμάθειας, έπαιρνε τα χρήματα των ραγιάδων, χωρίς να δείχνει έστω και το πιο μικρό ενδιαφέρον για τις τόσες ανάγκες τους. Έτσι ότι λειτουργούσε μέσα στην αγαπημένη μας Τρίγλια- σχολείο, εκκλησίες, αγροφυλακή, νυχτοφύλακες-όλες οι υπηρεσίες πληρώνονταν από μας. Υπήρχαν για τον λόγο αυτό οι «αρμόδιαι επιτροπαί», σχολική, εκκλησιαστική, αγροφυλακής, που προσλάμβανε και πλήρωνε όλους τους υπαλλήλους που χρειαζόταν, δασκάλους, ταχυδρόμους, κηπουρούς στο νεκροταφείο, ντελάληδες, καθαριστές των δρόμων. Το έργο των επιτροπών αυτών το συντόνιζε η Εφοροδημογεροντία ή Δημογεροντία, που ήταν ας πούμε, η κεντρική επιτροπή. Η εξουσία της επιτροπής αυτής ήταν ουσιαστική. Για την καθυστερημένη σε απίστευτο βαθμό Τουρκία της εποχής εκείνης, συνιστούσε ένα πραγματικό «κράτος εν κράτει». Είχε τόσο μεγάλη εξουσία η Εφοροδημογεροντία της Τρίγλιας που την φοβόταν ακόμη και ο μπουντούρης, ο πολιτικός διοικητής της κωμόπολης μας και της γύρω περιοχής.

Η ανάπτυξη σε ένα χωριό αρχίζει με έργα υποδομής και υπεύθυνη για όλα αυτά ήταν η Εφοροδημογεροντία. Έχουμε ενδείξεις, από ένα αντίγραφο πρακτικού της του 1871 που έχει διασωθεί, ότι θα είχε συσταθεί σε σώμα πολύ νωρίτερα, μάλλον αμέσως μετά την εφαρμογή του σχετικού διατάγματος του 1854 και άρχισε αμέσως να παράγει έργο. Θα αναφερθούμε σε μερικές από τις πιο σημαντικές κατασκευές κοινωφελούς χαρακτήρα, που διευκόλυναν την καθημερινότητα του χωριού.

Όπως φαίνεται, από τις πρώτες ενέργειες της Εφοροδημογεροντίας, ήταν να χτίσει και να σκεπάσει το τμήμα του χειμάρρου που διέσχιζε το κέντρο του χωριού (η οδός Iskele Cad. σήμερα). Το δρομάκι που βλέπουμε τώρα πίσω από τη βρύση του Τσαου-τσεσμέ, τότε ήταν ο χείμαρρος, ο «Βαθύς Ρύαξ», κατέβαινε από τα βουνά της Αγιά Σωτήρας (εξ ου και το όνομα της, Μονή του Βαθέως Ρύακος), διέσχιζε όλο το χωριό και έφτανε μέχρι τη θάλασσα. Μετά την κάλυψη του, τον αποκαλούσαν απλά, «Ντερέ», που θα πει «χτιστό ρέμα». Κοντά στη βρύση, έκαναν ένα μικρό φράγμα για να κρατούν το νερό το καλοκαίρι. «Ένα πρωτοπόρο και αξιοπρόσεκτο μηχανισμό για την εποχή εκείνη» όπως μας πληροφορεί ο Αναστάσης Τακάς στο βιβλίο του «Μονόλογος». Από κει, μέχρι τη διασταύρωση στο Μεϊντάνι, έκαναν μερικές γέφυρες για την καλύτερη επικοινωνία των δύο πλευρών του δρόμου και σχεδόν από τη Μητρόπολη και κάτω μέχρι τη θάλασσα, το σκέπασαν.

Οι πληροφορητές του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών λέγουν : «Παλιότερα, 60-70 χρόνια πριν (από την έξοδο), δεν είχαν γίνει ακόμα τα μουράγια (κτιστά τοιχώματα) στα πλευρά του ντερέ, ούτε κι η δέση (ο μηχανισμός) επάνω (κοντά στη βρύση), κι επειδή δεν καθάριζε καλά υπήρχε ελονοσία στο χωριό.
Ο ντερές που περνούσε μέσα απ' το χωριό ήταν σκεπασμένος, από τη θάλασσα και πάνω καμιά τριακοσαριά μέτρα, όλο με τραβέρσες, χοντρά ξύλα. Από κει και πάνω είχε καμιά δεκαριά γέφυρες περίπου. Οι δύο ήταν πέτρινες, παλιές γέφυρες, με καμάρες. Οι άλλες ήταν ξύλινες».

Συμπληρώνει δε ο Λάζαρος Βελισσάρης στο βιβλίο του «Πορεία Ζωής»: «Η Κοινότης, στο ρέμα που κυλούσε στη μέση του χωριού, έκτισε τοίχους με ασβέστη και, από πάνω, το σκέπασε με καστανιές χοντρές να περνούν τα κάρα. Το κενό του ντερέ είχε φάρδος 3X3, για να αποφεύγονται οι πλημμύρες. Στο σπίτι μας κοντά έκαναν ένα μηχανισμό (στον Τσαού-τσεσμέ): έκλειναν οι πόρτες και μαζευόταν το νερό, μετά τις ανοίγανε και το νερό που έτρεχε με ορμή καθάριζε τον ντερέ».

Την απομακρυσμένη παραλία, κάτω από τη Βαϊνού, διάλεξε η εφοροδημογεροντία για να κατασκευάσει δύο μικρότερα μεν, αλλά πολύ σημαντικά για την υγιεινή και την ασφαλή λειτουργεία του χωριού, έργα. Εκεί κτίστηκε ο σαλαχανάς (σφαγείο) και λίγο πιο πέρα ο γκασχανάς (αποθήκη πετρελαίου) όπου, με ασφάλεια, μακριά από τα σπίτια του χωριού, οι έμποροι αποθήκευαν τα πετρέλαια τους και σφαγιάζονταν όλα τα ζώα του χωριού χωρίς να ρυπαίνουν.

Ο Λ. Βελισσάρης (Τριγλιανά Νέα 77, 1992) μας πληροφορεί ότι «Προχωρώντας στην αμμουδιά από τη σκάλα, 500 μέτρα δεξιά, έβλεπες τον «Γκασχανά», μια αποθήκη πετρελαίου. Όποιος έπαιρνε πετρέλαια τα αποθήκευε εκεί. Ο «Γκασχανάς» ήταν πέτρινος, με πλάκα τσιμεντένια και πόρτα από σίδερο. Παρακάτω ήταν ο «σαλαχανάς» το σφαγείο, επίσης πέτρινο. Από πάνω ήταν η Βαϊνού»

Κάτω από το βράχο της Βαϊνούς, είναι το σφαγείο και η αποθήκη πετρελαίου. Μπροστά, πλέει μια σαντάλα, τύπου μπουγιαντέ ( με τρία ζεύγη κουπιών), χαρακτηριστικό πλεούμενο της θάλασσας του Μαρμαρά.

Μετά, τη μεγάλη πυρκαγιά του 1896, που έκαψε 110 σπίτια, η εφοροδημογεροντία μερίμνησε να κτιστεί μια μεγάλη δεξαμενή (χαζενές) νερού, στο κέντρο του χωριού, ώστε να μπορέσει να γίνει έγκαιρη κατάσβεση σε περίπτωση άλλης πυρκαγιάς. Τον χαζενέ, που ήταν σημείο αναφοράς του χωριού, μας τον περιγράφουν διάφοροι πατριώτες. Από πληροφορία του Μάκη Αποστολάτου, η βρύση αυτή έχει χαρακτηρισθεί "διατηρητέα" με το Χωροταξικό του 1989 και με την περιγραφή "Cesme Iskele Caddesi, Carsi" (Βρύση στην Iskele Caddesi, στο Παζάρι) Παρατήρηση: ακόμα γίνεται λαϊκή αγορά εκεί μπροστά.

Ο Αλέξανδρος Μουμτζής στην αυτοβιογραφία του (Α. Χελιώτης «Τριγλιανό Χρονικό» σελ. 18) περιγράφει τα σημαντικά κτήρια της Τρίγλιας, αναφέρει ότι: «άλλο κτήριον άξιον λόγου είχε (η Τρίγλια) την υδαταποθήκην, την οποίαν έκτισαν οι κάτοικοι κατόπιν της πυρκαγιάς, ήτις παρηνάλωσε110 οικίας, και Πετρελαποθήκην, όπου οι έμποροι εκράτουν τα πετρέλαια των...»

Ο Λ. Βελισσάρης "Πορεία Ζωής"σελ. 17, λέει "...Λίγο πιο κάτω από το καφενείο η Κυψέλη, στη μέση της πλατείας ήταν δυο μεγάλα πλατάνια, πιο πέρα ήταν ο χαζενές: μια μεγἀλη στέρνα σκεπαστή με μια διπλή βρύση και λεκάνη για να πίνουν τα ζώα και γύρω γύρω άλλα μαγαζιά.

Ο Ασθενίδης, περιγράφει τον Αλή το Τούρκο (Τριγλ Νέα, 76, 1992) «... ξεκινούσε από τον Τουρκομαχαλά, έκανε μια στάση στον Χαζενέ (αποθήκη) νερού έμπαινε κάτω από τη βρύση και έπλενε πολύ ώρα το κεφάλι και τα πόδια του».

Ο «Χαζενές» όπως είναι σήμερα. Στα δεξιά του (δε φαίνεται στη φωτογραφία ) είναι η «Κυψέλη» και απέναντι λίγο πιο κάτω είναι το σημερινό Δημαρχείο. Στο βάθος αριστερά φαίνεται το χαρακτηριστικό σπίτι του Μουμτζή.

Είναι φανερό ότι η βρύση, όπως είναι σήμερα (με το κίτρινο κύκλο στη φωτογραφία του Yandex maps) δεν ανταποκρίνεται στις περιγραφές για «άξιον λόγου κτήριον» ή για «μεγάλη στέρνα σκεπαστή με μια διπλή βρύση και λεκάνη για να πίνουν τα ζώα»

Παρατηρούμε, ότι κατ΄αρχήν δεν υπάρχει πια η δεξαμενή και μετά, η υπάρχουσα βρύση, είναι σχεδόν σε επαφή με το τοίχο του διπλανού καταστήματος. Ας θυμηθούμε ότι, όλες οι βρύσες στη Τρίγλια είναι ελεύθερες γύρω-γύρω, «πανταχόθεν ελεύθερες» που θα λέγαμε τώρα, για να έχουν εύκολη πρόσβαση σε ανθρώπους και ζώα, πολύ δε περισσότερο όταν την προόριζαν για να σβήσουν μια πυρκαγιά.

Είναι λοιπόν εύλογο να υποθέσουμε ότι ο χαζενές, η μεγάλη δεξαμενή, βρισκότανε κάπου προς τη μέση του κενού χώρου που υπάρχει τώρα, στα αριστερά της σημερινής βρύσης. Ίσως, όταν σκέπαζαν τον Ντερέ, γκρέμισαν την μεγάλη δεξαμενή (που τους ήταν άχρηστη πια) και μετέφεραν την βρύση στην άκρη, για να ελευθερώσουν χώρο.

Το μεγάλο ερώτημα είναι, πως τα κατάφερε η εφοροδημογεροντία και έκανε τόσα έργα στην Τουρκοκρατούμενη Τρίγλια. Με την έντιμη και τη σκληρή δουλειά των μελών της, με διαφάνεια και σωστή διαχείριση των εσόδων.

Τα έσοδα ήταν από τα ενοίκια των καταστημάτων της κοινοτικής ιδιοκτησίας (όπως το καφενείο η «Κυψέλη»). Επίσης νοίκιαζε τα κτήματα όλων των Μονών, νοίκιαζε ακόμα και την πλάστιγγα της αγοράς. Έβαζε δημοτικούς φόρους και έκανε νόμιμα εράνους. Πολλές πληροφορίες θα βρείτε στους κώδικες της Τρίγλιας που έχει δημοσιεύσει ο Μάκης Αποστολάτος (https://www.triglianoi.gr/index.php?board=74.0).

[Μάκης Αποστολάτος]

Στην εξαιρετική αυτή εργασία που αναδεικνύει, για άλλη μια φορά, την αυτοδιοικητική οργάνωση των Χριστιανών Τριγλιανών στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, προσθέτω τη φωτογραφία, από τη συλλογή του Βασίλη Σακελλαρίδη, άγνωστης φωτοληψίας, στην οποία φαίνεται η θέση της δεξαμενής που τροφοδοτούσε με νερό τη δίδυμη βρύση (Χαζενές) στο πλάτωμα απέναντι από το σημερινό Δημαρχείο.

Διακρίνεται, επίσης, το παράθυρο του ισογείου του κτιρίου που υπήρχε τότε πίσω από τη δεξαμενή, γεγονός που αποδεικνύει ότι η δεξαμενή και η δίδυμη βρύση είχαν τοποθετηθεί σε κάποια απόσταση από το κτίριο, ενώ σήμερα η δίδυμη βρύση χωρίς τη δεξαμενή ακουμπούν στην αντίστοιχη πλευρά του νέου κτιρίου στην ίδια θέση.

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Πρόσφατα έπεσαν στη αντίληψη του κ. Σακελλαρίδη μερικά φύλλα της Εφημερίδας «Κωνσταντινούπολις».
Στο φύλλο στις 3 Μαΐου 1902 και στην τακτική της στήλη «Ανά τας Ἑπαρχίας» δημοσιεύει ανταποκρίσεις που όπως αναφέρει της «αποστέλλουσιν ημίν εκ Τριγλίας».
Εκεί αναφέρεται ότι από τις πρώτες του ενέργειες του νέου υποδιοικητή του Καζά Μουδανίων, του ένδοξου Βαχά βέη ήταν να αναλάβει τη συνέχιση του έργου για την στέγαση του ρύακος (Δερέ).
Το έργο είχε ήδη αρχίσει και όταν επίσκεφτηκε την πόλη τον Μάϊο, πήγε προς επιθεώρηση της κατασκευαζομένης αμαξωτής οδού και παρώτρυνε όλους προς την ταχυτέραν αποπεράτωση του έργου.