ΔΙΗΓΗΣΗ- Ο ΤΕΜΠΕΛΧΑΝΑΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

[Στάθης Δημητρακός]

ΔΙΗΓΗΣΗ - Ο ΤΕΜΠΕΛΧΑΝΑΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

Ο πατέρας μου Χρήστος Αρχ. Δημητρακός (Τρίγλια 1912- Ραφήνα 2002) όταν ήμουν 10-12 χρονών μου διηγήθηκε μια παράδοση ή ένα μύθο ή ένα παραμύθι, όπως μου φαινόταν τότε.
-«Ο Σουλτάνος, ο λεγόμενος και Πατισάχ ,ο τρανός βασιλιάς της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, είχε την ιδέα να κτίσει ένα κτίριο σαν παλάτι, ένα εξαιρετικά όμορφο και μεγαλοπρεπές περίπου σαν το δικό του Σαράι με σκοπό να μαζέψει όλους τους τεμπέληδες της Αυτοκρατορίας να τρώνε, να διασκεδάζουν και να κοιμούνται τζάμπα. Το κτίριο το ονόμασε «Τεμπελχανά».  Έστειλε λοιπόν φιρμάνι σε όλες τις επαρχίες της Αυτοκρατορίας να βγάλουν ντελάληδες σε πόλεις και σε χωριά και να ντελαλήσουν ότι  στην Πόλη άνοιξε Τεμπελχανάς και όποιοι τεμπέληδες θέλουν να πάνε εκεί να μείνουν και θα περνούνε μπέικα».
- «Μπράβο, λέω εγώ, πολύ ωραία. Θα την περνούσαν φίνα».
-« Μαζεύτηκαν εκατοντάδες τεμπέληδες να τεμπελχανέψουν, δεν τους χώραγε πια ο Τεμπελχανάς.
-« Και τι έγινε με τόσο  πολύ κόσμο; » 
- « Μετά από ένα χρόνο διέταξε ο Σουλτάνος να βάλουν φωτιά στο Τεμπελχανά και τον κάψουν, και όποιος έζησε, έζησε».
    Η διήγηση για μένα που ήμουν παιδί δεν πίστευα ότι είναι πραγματικότητα, άλλα νόμιζα  ότι ήταν ένα ανύπαρκτο και φανταστικό γεγονός που αποσκοπούσε στο να με διδάξει την κακή μοίρα των τεμπέληδων. Αλλά και για να το πιστέψω ο πατέρας μου  έμπλεκε το πρόσωπο του Σουλτάνου και έτσι έδινε αίγλη στον μύθο. Αυτό ωστόσο το παραμύθι ήταν κάπως κοντά στην αλήθεια.
    Δεν γνωρίζω αν Τριγλιανοί απόγονοι έμαθαν ένα τέτοιο μύθο από τους μπαμπάδες τους και τους παππούδες τους. Με τα χρόνια άκουγα που και που από τους παλιούς « ο Τεμπελχανάς της Πόλης» και το εξηγούσα ως παροιμιώδη έκφραση για έναν, τον μεγαλύτερο τεμπέλη της Πόλης. 



    ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. " ΤΕΜΠΕΛΧΑΝΑΣ - ΤΕΜΠΕΛΧΑΝΕΙΟ"
Σκωπτικά- απαξιωτικά..
< tembel hane ή miskin hane = σπίτι ή κοινότητα των τεμπέληδων. < τουρκ. han=πανδοχείο
Μια απίστευτη κοινωνική παροχή του σουλτάνου Μαχμούτ Β' (1808 -1839), ο οποίος στα πλαίσιο ενός ιδιότυπου φιλανθρωπικού πνεύματος ίδρυσε χώρους ανάπαυσης & δωρεάν φαγητού για τους φτωχούς, τους ταλαιπωρημένους και τους κάθε είδους γυρολόγους.
Κατά άλλους, τα ιδρύματα αυτά δημιουργήθηκαν για τη φροντίδα των ασθενών της λέπρας, που θέριζε εκείνη την εποχή.
Με τα χρόνια, η λέξη χρησιμοποιήθηκε για να προσδώσει την υπερβολή στον όρο τεμπέλης.

Πηγή https://www.facebook.com/elenimoytafi/posts. Γλωσσικά υποθέματα

2.  [...]Την ιστορία του «κακόφημου Ιμαρέτ» διηγείται κάπως διαφορετικά ο Εγγλέζος Abbott. Το 1900 επισκέφτηκε τις τεράστιες κουζίνες και μπήκε στα δωμάτια των σοφτάδων. Εκεί, μέσα σε ένα σύννεφο καπνού, διέκρινε τέσσερα γενειοφόρα άτομα στο πάτωμα κι ένα πέμπτο στο πατάρι, που έπιναν καφέ, κάπνιζαν τα τσιμπούκια τους και ομφαλοσκοπούσαν. Το πολυσέλιδο κεφάλαιο έχει τον τίτλο «Tembel-haneh» (τεμπελχανείο).
Η φήμη του Ιμαρέτ είχε ξεπεράσει τα όρια της Καβάλας. Στο διήγημα του Παπαδιαμάντη «Τα Χριστούγεννα του τεμπέλη» το Ιμαρέτ αναφέρεται ως ίδρυμα για τη σίτιση των τεμπέληδων! Των πραγματικών όμως και αποδεδειγμένων. Η διάκριση ήταν εύκολη για τον επιστάτη: Ξάπλωνε τους άεργους σε μία ψάθα και της έβαζε φωτιά. Όποιος προτιμούσε να καεί, παρά να σηκωθεί, ήταν σωστός τεμπέλης και είχε δικαίωμα στο πιλάφι. Οι άλλοι έχασαν το προνόμιο της δωρεάν σίτισης![...]
Πηγή:  https//lykourinos-kavala blogspot.com>blog post .Το Ιμαρετ του Μεχμέτ Αλή στην Καβάλα

3.Το Ιμαρέτ

Από την τουρκική λέξη: imaret, προφέρεται: [imaˈɾet]= πτωχοκομείο, είναι ένας από τους όρους που χρησιμοποιήθηκαν για τα δημόσια φτηνά εστιατόρια που χτίστηκαν σε όλη την Οθωμανική Αυτοκρατορία από το 14ο έως το 19ο αιώνα.] Αυτά τα δημόσια εστιατόρια ήταν συχνά μέρος ενός μεγαλύτερου συγκροτήματος που ήταν γνωστό ως βακούφι, το οποίο θα μπορούσε να περιλαμβάνει ξενώνες, τζαμιά, καραβανσεράι και κολέγια. Τα ιμαρέτ παρείχαν δωρεάν τροφή σε συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες ανθρώπων και σε ατυχή άτομα. Τα ιμαρέτ αναπτύχθηκαν ως εξαιρετικά δομημένα κτιριακά συγκροτήματα , τα ιμαρέτ δείχνουν μια εκτίμηση των μουσουλμανικών θρησκευτικών διδασκαλιών για φιλανθρωπία . 

Πηγή:Βικιπαιδεια Ιμαρετ

4.Το Ιμαρέτ της Καβάλας βρίσκεται στη δυτική πλευρά της Χερσονήσου Παναγίας. Οικοδομήθηκε το 1817-1820 βάσει του βακουφικού θεσμού από τον καταγόμενο Μεχμέτ Αλή Πασά, βαλή της Αιγύπτου, ως μουσουλμανικό, θρησκευτικό  και εκπαιδευτικό κέντρο.    Ολοκληρώθηκε μεταξύ 1863-1864. Ανήκει στο Αιγυπτιακό κράτος. Εκτός από την δωρεάν εκπαίδευση στο Ιμαρετ, προσφερόταν συσσίτιο στους σπουδαστές και σε απόρους, ανεξάρτητα από θρησκεία. Οι μεντρεσέδες έπαψαν να λειτουργούν το 1902. Το Ιμαρετ συνέχισε να λειτουργεί και μετά την απελευθέρωση της Καβάλας το 1913. Μετά την Μικρασιατική Καταστροφή στέγασε δεκάδες οικογένειες προσφύγων. Έμεινε αρκετά χρόνια ανεκμετάλλευτο λόγω εκκρεμοτήτων στο ιδιοκτησιακό καθεστώς. Τελικά στις αρχές του αιώνας μας εκμισθώθηκε από το Αιγυπτιακό κράτος για μεγάλο χρονικό διάτημα και μετατράπηκε σε πολυτελές ξενοδοχείο που διατηρεί την ατμόσφαιρα της εποχής του.

Πηγή : Εφημερίδα το ΒΗΜΑ,΄Μαθητικές Εφημερίδες, ένθετο το Βήμα της Καβάλας, συλλογική εργασία, Κυριακή 7/11/21, Ξενάγηση στην Παλιά Πόλη της Καβάλας
 
5. Ο Βασίλης Σακελλαρίδης ο  οποίος εχει βιωματική σχέση με την Καβάλα μου μίλησε για το Ιμαρέτ  που στέγασε την προσφυγιά  του '22 και που σήμερα είναι ένα καταπληκτικό, υπερπολυτελές ξενοδοχείο  πέντε αστέρων.

6. Τὰ Χριστούγεννα τοῦ τεμπέλη (1896) / τοῦ ᾿Αλεξάνδρου Παπαδιαμάντη (Απόσπασμα)

Ὁ μαστρο-Παῦλος ἀφέθη εἰς τὰς φαντασίας του. Σάββατον σήμερον, μεθαύριον παραμονή, τὴν ἄλλην Χριστούγεννα. Νὰ εἶχε τουλάχιστον λεπτὰ διὰ νὰ ἀγοράσῃ ἕνα γαλόπουλο, νὰ κάμῃ κι αὐτὸς Χριστούγεννα στὸ σπίτι του, καθὼς ὅλοι. Μετενόει τώρα πικρῶς, διότι δὲν ἐπῆγε τὰς τελευταίας ἡμέρας εἰς τὰ βυρσοδεψεῖα νὰ δουλέψῃ, νὰ βγάλῃ ὀλίγα λεπτά, διὰ νὰ περάσῃ πτωχικὰ τὰς ἑορτάς. «Ὑγρασία μεγάλη, χαμηλὸ τὸ μέρος, ἡ δουλειὰ βαριά. Κόπιασε νὰ ἀργάζῃς τομάρια! Τὸ δικό μας τὸ τομάρι θέλει ἄργασμα.»
Εἶχεν ἀκούσει τὸν λαϊκὸν μῦθον διὰ τὸν τεμπέλην, ὁποὺ ἐπήγαιναν νὰ τὸν κρεμάσουν, καὶ ὅστις συγκατένευε νὰ ζήσῃ ὑπὸ τὸν ὅρον νὰ εἶναι «βρεμένο τὸ παξιμάδι». Ἐγνώριζε καὶ τὴν ἄλλην διήγησιν διὰ τὸ τεμπελχανειό, τὸ ὁποῖον ἵδρυσε, λέγουν, ὁ Μεχμεταλὴς εἰς τὴν πατρίδα του Καβάλαν. Ἐκεῖ, ἐπειδὴ τὸ κακὸν εἶχε παραγίνει, ὁ ἐπιστάτης ἐσοφίσθη νὰ στρώνῃ μίαν ψάθαν, ἐπὶ τῆς ὁποίας ἠνάγκαζε τοὺς ἀέργους νὰ ἐξαπλώνωνται. Εἶτα ἔβαλλε φωτιὰν εἰς τὴν ψάθαν. Ὅποιος ἐπροτίμα νὰ καῇ, παρὰ νὰ σηκωθῇ ἀπὸ τὴν θέσιν του, ἦτο σωστὸς τεμπέλης κ᾽ ἐδικαιοῦτο νὰ φάγῃ δωρεὰν τὸ πιλάφι. Ὅποιος ἐσηκώνετο κ᾽ ἔφευγε τὸ πῦρ, δὲν ἦτον σωστὸς τεμπέλης κ᾽ ἔχανε τὰ δικαιώματα. Τόσοι Βαλλιᾶνοι, τόσοι Ἀβέρωφ καὶ Συγγροί, ἐσκέπτετο ὁ μαστρο-Παῦλος, καὶ κανεὶς ἐξ αὐτῶν νὰ μὴν ἱδρύσῃ παραπλήσιόν τι εἰς τὰς Ἀθήνας!

Πηγή: aganargyroi.gr

7.Τεμπέλ χανέ: Πρόκειται για μία απίστευτη κοινωνική παροχή του σουλτάνου Μαχμούτ του Β' (1808 -1839),  ο οποίος προσπάθησε με μία σειρά μεταρρυθμίσεων να αλλάξει την όψη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ίδρυσε υπουργεία κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα, κατάργησε το σώμα των γενιτσάρων, έφτιαξε κοσμικά σχολεία και εκκλησιαστικές σχολές. Ωστόσο, μακροπρόθεσμα αυτές οι αλλαγές δεν απέτρεψαν την οριστική παρακμή και εν τέλει την κατάρρευση του "μεγάλου ασθενούς". Εδώ μνημονεύουμε τον Μαχμούτ Β' για την ίδρυση των tembel hane ή miskin hane, δηλαδή χώρων που ήταν αφιερωμένοι στους φτωχούς, τους ταλαιπωρημένους και τους κάθε λογής γυρολόγους. Εκεί υπήρχε χώρος ανάπαυσης και δωρεάν φαγητό, στα πλαίσια ενός ιδιότυπου φιλανθρωπικού ιδρύματος. Κατ'άλλους, τα ιδρύματα αυτά δημιουργήθηκαν για τη φροντίδα των ασθενών της λέπρας, που θέριζε εκείνη την εποχή.
Κατηγορίες ότι το "δικό μας" Ιμαρέτ της Καβάλας είχε καταλήξει σε τεμπέλ χανέ διαβάζουμε και σε ιστορικές μελέτες σχετικά με την περιοχή.
Σε κάθε περίπτωση, εντυπωσιάζει το γεγονός ότι το δικαίωμα στην τεμπελιά, το οποίο στιγματίζεται από οποιαδήποτε διακυβέρνηση στην ιστορία του ανθρώπου, αναγνωρίστηκε έστω και πρόσκαιρα από κάποια αρχή.
Ακόμη και σήμερα κυκλοφορεί στον τουρκικό λαό μία ανέκδοτη ιστορία ότι σε κάποια φάση, είχε συγκεντρωθεί υπερβολικός αριθμός ανθρώπων στον τεμπέλ χανέ, και οι υπεύθυνοι προσπαθούσαν να σκαρφιστούν τρόπους για την αποσυμφόρησή του. Έτσι, έβαλαν μία φωτιά ακριβώς δίπλα από τον τόπο στον οποίο άραζαν οι κάθε λογής "τεμπέληδες" έτσι ώστε να διαπιστώσουν ποιοι ήταν οι πραγματικοί. Τη στιγμή λοιπόν που "έπαιρνε η γούνα τους φωτιά" και οι περισσότεροι έτρεχαν να σώσουν τον εαυτό τους, μία οικογένεια έδειχνε στους άλλους το δρόμο με ύφος "άντε, κουνηθείτε, δε βλέπετε ότι καιγόμαστε;", δίχως ωστόσο να κουνηθούν από τη θέση τους οι ίδιοι. Είχαν κερδίσει τη θέση τους εκεί δικαιωματικά.
Η φράση τεμπέλ χανέ, που θα τη μεταφράζαμε ως σπίτι των τεμπέληδων ή κοινότητα των τεμπέληδων, έχει επηρεάσει την νεοελληνική γλώσσα έντονα. Αποδίδεται συχνά με το πιο λόγιο "τεμπελχανείο". Ακόμη συχνότερο χρησιμοποιείται το επίθετο "τεμπελχανάς", με σκωπτικό ή μειωτικό τόνο.

Πηγή: http://dorieas.com/nweb/index.php/xristomatheia3/6036-tourkikes-fraseis-stin-neoelliniki-glossa


    Λεξιλόγιο

Η τούρκικη λέξη τεμπελχανάς είναι συνθέτη από το τεμπελ-χαν που θα πει σπίτι τεμπέληδων [τεμπεχανειο ], τεμπελχανάς= ο πολύ οκνηρός
Υπάρχει τούρκικη λέξη το ραχάτ και ραχάτι (ραχατλήκι) που θα πει ανάπαυση και είναι διαφορετική λέξη από τον τεμπελχανά. «Σου χαλάσαμε το ραχατλήκι» λέμε όταν ενοχλούμε κάποιον που έχει ξαπλώσει μακάρια σε δυο – τρεις καρέκλες.
Πηγή: Τάκης Νατσούλης,  Το λεξικό της λαϊκής σοφίας, Εκδόσεις Σμυρνιωτάκης, προσφορά Ελεύθερος Τύπος.
Ο «τεμπελχανάς της Πόλης» αναφέρεται στην Ενότητα παροιμίες και παροιμιώδεις εκφράσεις στο βιβλίο «Δημ.Χρ. Σέττα «Εύβοια- Λαϊκός Πολιτισμός»  Εκδόσεις Σπανού, Αθήναι 1976.  Γράφει ότι στην Πόλη υπήρχε Τεμπελχανείο όπως και στην Καβάλα. Τεμπελχανάς λέγεται στην περίπτωση του μεγάλου τεμπέλη.

Τεμπελχανάς= [τουρκ.  tembel hane ] απο περσ.  (tanbal-xāna)=το σπίτι του τεμπέλη
τεμπελχανάς αρσενικό (θηλυκό: τεμπελχανού)=  ο πολύ τεμπέλης, ο τεμπέλαρος                                                                                 

Συγγενικές λέξεις[τεμπελχανείο παράγεται από τις  λέξεις τεμπέλης και χάνι
τεμπελχανείο = τεμπελχαν(άς) + -είο
τεμπελχανείο ουδέτερο
1.(σκωπτικό) τόπος, μέρος με πολλούς τεμπέληδες
2.παρέα ανθρώπων που τεμπελιάζουν
3.τεμπελιά
4.ίδρυμα όπου τεμπέληδες ζουν από φιλανθρωπίες. Ως τέτοιο θεωρήθηκε από πολλούς το Ιμαρέτ της Καβάλας

Σοφτάδες=μαθητές των ισλαμικών ιεροδιδασκαλείων

Τζαμί= μουσουλανικό τέμενος

Βακούφi [τουρκ.vakif] = α) κτήμα αφιερωμένο σε ιερό ίδρυμα, εκκλησία ή μοναστήρι β) η ακίνητη περιουσία μοναστηριού ή εκκλησίας
γ) το μοναστήρι ή η εκκλησία.

Καραβαν σαράι ή καραβαν σεράι[τουρκ.karavan saray] = α) κατάλυμα για τους ταξιδιώτες και τα υποζύγια των καραβανιών, χάνι όπου ξενυχτά το καραβάνι.
β)κτίριο αχανές και ακαλαίσθητο (σκωπτικά).

άργασμα[το]=κατεργασία δέρματος

Μεντρεσές [τουρκ medrese]= μουσουλμανικό ιεροδιδασκαλείο.

Βαλής [τουρκVali]=νομάρχης περιφερειάρχης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας

Βαλλιάνοι, Αβέρωφ, Συγγροί = αναφέρονται  Εθνικοί Ευεργέτες
       

[Βασίλης Σακελλαρίδης]

Εντυπωσιακές πληροφορίες για τα τεμπελχανεία. Ένα σπάνιο αντικείμενο έρευνας, άγνωστο για μένα, και το οποίο, ο αγαπητός Στάθης Δημητρακός, το τεκμηρίωσε άριστα. Τα συγχαρητήριά μου στον συγγραφέα.

[Ηρακλής Ψάλτης]

Πολύ ενδιαφέρον το κείμενο του Στάθη!