30. ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΑΠΑ ΛΕΟΝΤΟΣ ΙΓ' ΓΙΑ ΕΝΩΣΗ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ, ΝΕΟΛΟΓΟΣ φ. 8138 1.7.1896

[Μάκης Αποστολάτος]

Κατά την έρευνα των ψηφιοποιημένων φύλλων της εφημερίδας «ΝΕΟΛΟΓΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΎΠΟΛΗΣ» της Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων, εντόπισα στον Β΄ τόμο του 1896 και στο φύλλο 8138 της Δευτέρας 1/13.7.1896 (2η σελ 2), στη στήλη ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΑ, άρθρο και σχόλια στην εγκύκλιο επιστολή του Πάπα Λέοντος ΙΓ' για την Ένωση των Εκκλησιών. Το άρθρο αυτό, που συντάχθηκε πριν από 129 χρόνια, είναι ιδιαίτερα επίκαιρο μετά την προ ολίγων ημερών πρώτη επίσημη επίσκεψη του πάπα Λέοντος ΙΔ', στην Τουρκία και το Λίβανο. Στην Τουρκία (28/11/2025), τον υποδέχθηκε ο πρόεδρος της Δημοκρατίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και στη συνέχεια επισκέφθηκε αφενός με τον Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο τη Νίκαια, τιμώντας την επέτειο των 1700 χρόνων από την Α' Οικουμενική Σύνοδο, αφετέρου το Φανάρι για 1) τη δοξολογία στον πατριαρχικό ναό του Αγίου Γεωργίου και 2) την υπογραφή κοινής δήλωσης με τον Οικουμενικό Πατριάρχη.

Επισημαίνεται ότι ο Πάπας Λέων ΙΔ', σε επιστολή με τίτλο "In unitate fudel" (Εν τη ενότητα της πίστεως), που δημοσιεύθηκε την 23η Νοεμβρίου 2025, τονίζει την «οικουμενική αξία» της Συνόδου της Νίκαιας και προσκαλεί τους πιστούς «να πορευθούν μαζί για να φθάσουν στην ενότητα και τη συμφιλίωση», αφήνοντας πίσω «θεολογικές διαμάχες» και καλλιεργώντας «έναν οικουμενισμό στραμμένο προς τον μέλλον». «Στην ενότητα της πίστης, η οποία κηρύχθηκε από τις απαρχές της Εκκλησίας, οι χριστιανοί καλούνται να πορευθούν με ομόνοια, διαφυλάττοντας και διαδίδοντας, με αγάπη και χαρά, το μήνυμα του Ιησού Χριστού» υπογραμμίζει.

Ερευνώντας την ιστορική εξέλιξη του θέματος των παπικών εγκυκλίων για την ένωση των Εκκλησιών, διαπίστωσα ότι ο Πάπας Λέων ΙΓ' είχε εκδώσει την από 18/30.9.1880  σχετική εγκύκλιο, το Οικουμενικό Πατριαρχείο εξέδωσε το 1882 τον «Εγκυκλίου Επιστολής Έλεγχο» του Φιλοθέου Βρυεννίου, μητροπολίτου Νικομηδείας, που βρήκα στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου Κρήτης https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/d/0/1/metadata-312-0000214.tkl και αργότερα το Οικουμενικό Πατριαρχείο εξέδωσε το 1895 την «Εγκύκλιο Πατριαρχική και Συνοδική Επιστολή» που βρήκα στην ίδια πηγή https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/6/8/9/metadata-181-0000283.tkl διατυπώνοντας τις απόψεις του για το ίδιο θέμα. Με αφορμή τις φήμες ότι ο Πάπας Λέων ΙΓ' επρόκειτο να εκδώσει και νέα εγκύκλιο για το ίδιο θέμα «μη ανεχόμενος την επισήμως γενομένην αντίρρησιν», με την προαναφερθείσα Εγκύκλιο επιστολή του Οικουμενικού Πατριαρχείου, δημοσιεύθηκε στην περιοδική έκδοση της «Εκκλησιαστικής Αλήθειας» του Οικ. Πατριαρχείου της Παρασκευής 28.6/10.7.1896 το ακόλουθο άρθρο, το οποίο αναδημοσίευσε ο ΝΕΟΛΟΓΟΣ.

Στο άρθρο περιγράφεται η θέση του Πατριαρχείου και των Εκκλησιών της Ανατολής και του Βορρά, που ήταν ότι η συζήτηση για το θέμα της ένωσης θα μπορούσε να γίνει με τον ένα και μοναδικό όρο της αποδοχής της μιάς, αγίας, καθολικής και αποστολικής του Χριστού Εκκλησίας. Και από την περίληψη της τελευταίας παπικής εγκυκλίου που δημοσιεύθηκε στις εφημερίδες, ο συντάκτης του άρθρου ισχυρίζεται ότι η Ρωμαϊκή Εκκλησία αρνιόταν πάντα τη συντέλεση της αληθινής ένωσης, απαιτώντας την υποταγή και την τυφλή υπακοή των άλλων σ΄ αυτήν, προσθέτοντας και το αλάθητο του Πάπα.

Το κείμενο της είδησης παρατίθεται αυτούσιο στην καθαρεύουσα και με την ορθογραφία της εποχής εκείνης.

ΝΕΟΛΟΓΟΣ φύλλο 8138 της Δευτέρας 1/13.7.1896 (2η σελ. 2)

ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΓΕΝΟΥΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗΣ

ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΑ

ΝΕΑ ΠΕΡΙ ΕΝΩΣΕΩΣ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΤΟΥ ΠΑΠΑ ΛΕΟΝΤΟΣ ΤΟΥ ΙΓ'

Η της παρασκευής «Εκκλ. Αλήθεια» γράφει τάδε σχετικώς με την νέαν περί ενώσεως Εκκλησιών Εγκύκλιον του Πάπα:

Προ ικανού χρόνου διεδίδοτο η φήμη, ότι ο πάπας Λέων ο ΙΓ', μη ανεχόμενος την επισήμως γενομένην αντίρρησιν εις την προτέραν αυτού περί ενώσεως των Εκκλησιών εγκύκλιον επιστολήν δια της «Εγκυκλίου Πατριαρχικής και Συνοδικής επιστολής προς τους ιερωτάτους και θεοφιλεστάτους εν Χριστώ αδελφούς Μητροπολίτας και Επισκόπους και τον περί αυτούς ιερόν και ευαγή κλήρον και άπαν το ευσεβές και ορθόδοξον πλήρωμα του αγιωτάτου Αποστολικού και Πατριαρχικού Θρόνου Κωνσταντινουπόλεως1», προυτίθετο δια νέας περί ενώσεως πάλιν των Εκκλησιών εγκυκλίου επιστολής να αναιρέση τα κατά της προτέρας γραφέντα και να συνεχίση το εαυτού έργον. Εν τούτοις οι σοβαρώτερον και εμβριθέστερον  περί των τοιούτων σκεπτόμενοι ηδυνάτουν να πιστεύσωσιν, ότι όντως ο πρωθιεράρχης της Ρωμαϊκής Εκκλησίας, ανήρ διαφημιζόμενος επί εξόχω πολιτική συνέσει και πνεύματι μετριοφροσύνης, θα προέβαινεν αταλαιπώρως εις τοιούτο τολμηρόν αληθώς και παρακεκινδυνευμένον διάβημα, προκαλών ούτω νέας αντιρρήσεις και αντεγκλήσεις και εξεγείρων  και εξάπτων επί μάλλον και μάλλον την πυράν της διχόνοιας και διαστάσεως. Εάν αληθώς εζήτει εν πνεύματι ειρήνης και ανοχής την των Εκκλησιών ένωσιν, πως ήτο δυνατόν, αντιλέγων και εμμένων εις τα πολλαχώς μέχρι τούδε παρά πολλών αναιρεθέντα καινοφανή δόγματα και διδάγματα, να συντελέση εις τον σκοπόν, ον εκουσίως ανέλαβεν; Είναι δε γνωστόν, ότι και επί ζητημάτων και θεμάτων ελάσσονος σημασίας και εις διαφωνίας ιδιωτικάς η εμμονή των διαφωνούντων εις τα αυτοίς δόξαντα ουδέποτε εις αίσιον καταλήγει αποτέλεσμα, εκτός εάν ο έτερος των διαφωνούντων, αναγνωρίσας την εαυτού πλάνην, συμμερισθή των γνώμην του άλλου.

Εν δε τω μεγάλω τούτω χριστιανικώ και εκκλησιαστικώ ζητήματι απ' αιώνων ήδη κατεδείχθη, ότι αι Εκκλησίαι της Ανατολής και του Βορρά, αι δικαίως και μετά λόγου αντιποιούμεναι της αδόλου Ορθοδοξίας, επί ενί και μόνω όρω εννοούσι την συνεννόησιν και την ένωσιν, επί τω όρω της αποπτύσεως πάσης εν τοις δόγμασι και τω διοικητικώ της Εκκλησίας συστήματι καινοτομίας, της διαφαινούσης προς την αγνήν και άμωμον διδασκαλίαν της μιάς, αγίας, καθολικής και αποστολικής του Χριστού Εκκλησίας. Είναι δε πρόθυμοι και εάν παρ' αυταίς τοιούτο κακόν παρεισέφρεισε, ν' αποκηρύξωσιν αυτό και δημοσία το εαυτών ν' ανομολογήσωσι σφάλμα, καίτοι άλλως ακράδαντον έχουσι πεποίθησιν, ότι πιστώς διετήρησαν την διδασκαλίαν της μιάς, αγίας, καθολικής και αποστολικής Εκκλησίας. Εν τούτοις η Ρωμαϊκή Εκκλησία πάντοτε τας τοιαύτας διαθέσεις και το μόνον συντελεστικόν προς αληθή ένωσιν τοιούτο φρόνημα απηρνήθη, και πάντοτε την ένωσιν προβάλλουσα, προβάλλει την τελείαν των άλλων εις εαυτήν καθυπόταξιν και την τυφλήν υπακοήν εις το απορροφητικόν αυτής πνεύμα. Τούτων δε ούτως εχόντων, τίνα άρα γε σοβαρόν λόγον δύναται να έχη απάντησις και αντίρρησις του πάπα εις τα κατά της προτέρας αυτού περί ενώσεως των Εκκλησιών εγκυκλίου επιστολής επισήμως ή ιδιωτικώς γραφέντα; Άρα γε θα μετέπειθον ταύτα σοβαρούς ανθρώπους, εκ των προτέρων γνωστού όντως ότι ουδεμία αλλοίωσις θα επήρχετο εις τα φρονήματα του Ρωμαίου ποντίφηκος και μάλιστα των περί αυτόν; Ίσως το έγγραφον τούτο, αποκρούον τας αντιρρήσεις, θα συνετήρει το γόητρον του αλάθητου παρά τοις αφελεστέροις. Αλλ' άρα γε δεν υποβιβάζει αληθώς τούτο το πραγματικόν γόητρον του ανωτάτου αρχηγού της Ρωμαϊκής Εκκλησίας και δεν παρέχει αφορμάς εις νέας αντιρρήσεις και νέους ελέγχους; Ούτως εσκέπτοντο πολλοί μετά λόγου. Και όμως οι ούτω σκεπτόμενοι εψεύσθησαν των ελπίδων, και ιδού ο πάπας Λέων ο ΙΓ' εν τη κονίστρα αγώνος δι' αυτόν μάλιστα και τους περί αυτόν δυσχερεστάτου. Διότι, εάν και πολλαχού άλλοθι αληθεύη το πάλαι ειρημένον, «Έστι και σιγάς ακίνδυνον γέρας», ιδία όμως και κατ' εξοχήν εφαρμόζεται εις την περίστασιν ταύτην, καθώς και οσάκις άλλοτε ο λόγος έτι μάλλον κατάδηλον ποιεί το άδικον, εν ω η σιγή αποκρύπτει πως αυτό.

Η νέα εγκύκλιος επιστολή του πάπα Λέοντος του ΙΓ' εξεδόθη τη 30 Ιουνίου κατά το γρηγοριανόν ημερολόγιον, ήτοι κατά την αυτήν ημέραν της μνήμης των αγ. Αποστόλων. Όντως η ημέρα της εκδόσεως ήτο καταλληλοτάτη, και ίσως, εάν μετά μείζονος απαθείας ανεπολείτο ο βίος και το έργον ενός εκάστου των Αποστόλων, οι συντάκται της παπικής εγκυκλίου μεγαλειτέραν θα εδείκνυον προσοχήν περί την έξαρσιν ενός και μόνου εκ των Αποστόλων ως κορυφής και αρχηγού των άλλων υπερόχου και ανεξελέγκτου. Αλλ' ως εκ της βραχείας περιλήψεως της εγκυκλίου ταύτης, ην εν εφημερίσιν αναγινώσκομεν, καταφαίνεται, το κακόν μάλλον ηύξησεν ή εμειώθη. Διότι κατά την περίληψιν ταύτην ο ρωμαίος πρωθιεράρχης ρητώς και σαφώς λέγει, ότι «της Εκκλησίας ούσης μιάς και μόνης, ο θεμελιωτής αυτής Ιησούς Χριστός προς αποφυγήν της παρερμηνείας και διαστροφής της διδασκαλίας αυτού εξελέξατο τους Αποστόλους μεθ' ενός αρχηγού αναμφισβητήτου  και διηνεκούς. Ο Κύριος, λέγει, ώρισε την ενότητα της διευθύνσεως της Εκκλησίας προς πλήρη ένωσιν της κοινωνίας των πιστών, ενεπιστεύθη δε την διεύθυνσιν ταύτην εις τον Απόστολον Πέτρον και τους διαδόχους αυτού. Εις αυτούς, λέγει, έδωκε την ανωτάτην αυθεντίαν μετά του προνομίου του αλαθήτου εν τη πίστει. Ουδείς δύναται ν' ανυψώση θρόνον τινά κατέναντι του του ρωμαϊκού θρόνου, ούτινος η αυθεντία δεν είναι μόνον τιμητική, αλλά και πλήρους δικαιοδοσίας». Καταλήγει δε η εγκύκλιος αύτη εις προτροπήν πάντων των πιστευόντων εις τον Ιησούν Χριστόν ως Υιόν του Θεού και Σωτήρα να προσκολληθώσιν εις την Εκκλησίαν αυτού, οίαν ούτος συνέστησεν αυτήν. Απευθύνεται δε εις πάντας τους επισκόπους της καθολικής Εκκλησίας και περιέχει 112 χωρία της αγίας Γραφής και των πατέρων της Εκκλησίας, εφ ων, ως νομίζει ο Ρωμαίος ποντίφηξ, θεμελιούται το οικοδόμημα αυτού.  Και όμως, εάν εκ της περιλήψεως ταύτης δυνάμεθα ασφαλές τι να εικάσωμεν, και η εγκύκλιος αύτη θεμελιούται επί της αυτής άμμου, εφ' ης και η προτέρα και τοσαύτα άλλα έργα δυτικών τινων θεολόγων, στενώς εχομένων του πρωτείου, της υπεροχής και του αλαθήτου του πάπα, επ' ουδενί δε λόγω εννοούντων να καταλίπωσιν εξουσίαν, ην εις χρόνους αγνοίας προσεπόρισαν αυτοίς εκκλησιαστικαί και πολιτικαί ανωμαλίαι. 'Όπως δήποτε όμως μεθ' ικανού ενδιαφέροντος αναμένομεν το γνήσιον κείμενον αυτή, ίνα ακριβώς γνωρίσαντες το περιεχόμενον απαντήσωμεν τα πρέποντα, και διαφωτίσωμεν το χριστεπώνυμον πλήρωμα της μιάς, αγίας, καθολικής και αποστολικής Εκκλησίας.

(1) Εξεδόθη εν Κωνσταντινουπόλει κατά Αύγουστον του ͵αωϟεʹ (1895) εις πολλάς χιλιάδας αντιτύπων και ταχέως μετεφράσθη εις πολλάς γλώσσας, και ιδία εν τη Ορθοδόξω Ρωσία, όπου πολλαί και εις πολλά αντίτυπα εγένοντο ρωσικαί μεταφράσεις.