31. ΠΥΡΚΑΓΙΑ ΣΤΗΝ ΤΡΙΓΛΙΑ ΤΟ 1895, ΝΕΟΛΟΓΟΣ φ. 8138 1.7.1896

[Μάκης Αποστολάτος]

Κατά την έρευνα των ψηφιοποιημένων φύλλων της εφημερίδας «ΝΕΟΛΟΓΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΎΠΟΛΗΣ» της Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων, εντόπισα στον B΄ τόμο του 1895, στο φύλλο 7832 της Παρασκευής 4/16.8.1895 (1η σελ 147), και στη στήλη ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ, την ανταπόκριση για την καταστροφική πυρκαγιά στην Τρίγλια, από την οποία αποτεφρώθηκαν 100 σπίτια και ένας ναός, αλλά σώθηκε η εικόνα της Παναγίας.

Για το ίδιο συμβάν εντόπισα και την από 2 Αυγούστου ανταπόκριση που δημοσιεύθηκε τρεις μέρες αργότερα στο φύλλο 7842 της Δευτέρας 7/19.8.1895 (1η σελ 159), και στη στήλη ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ, το πρωτογενές κείμενο της οποίας παρατίθεται στη συνέχεια του πρώτου. Στην ανταπόκριση αυτή αναφέρεται ότι δύο ακόμη εκκλησίες υπέστησαν ζημιές από την καταστροφική πυρκαγιά.

Αυτό το συμβάν περιγράφεται και στην «Αυτοβιογραφία» του Αλέξανδρου Μουμτζή [Τριγλιανό Χρονικό (1876-1909), Ανδρέας Χελιώτης, 2018, σελ 18], ως «Άλλο κτήριον άξιον λόγου είχε την υδαταποθήκην, την οποία έκτισαν οι κάτοικοι κατόπιν της πυρκαϊάς. ήτις παρηνάλωσεν 110 οικίας», δηλαδή χωρίς να αναφέρεται το έτος και οι λεπτομέρειες που περιγράφονται στις δύο ανταποκρίσεις.

Αν και στις δύο ανταποκρίσεις δεν αναφέρονται αφενός η εκκλησία που κάηκε αφετέρου οι δύο εκκλησίες που υπέστησαν ζημιές, εύκολα προκύπτει ότι η εκκλησία που κάηκε ήταν εκείνη της Αγίας Επισκέψεως, δεδομένου ότι 1) σ' αυτήν βρισκόταν η εικόνα της Παναγίας που σώθηκε και 2) η εκκλησία αυτή περιγράφεται από τους πληροφορητές του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών (ΚΜΣ) ως : «Η Αγία Επίσκεψις ήταν στη συνοικία του Επάνω Αϊ Γιώργη. Πριν ήταν εκκλησία και λειτουργούσε και κάηκε το 1895. Έμεινε η εικόνα και κάτι άλλα , και κτίσαν ένα παρεκκλήσι πέτρινο και τάβαλαν μέσα». Η εκκλησία αυτή ήταν μικρή και αφιερωμένη στον Άγιο Βασίλειο, αλλά ονομαζόταν της Αγίας Επισκέψεως λόγω της εικόνας της Παναγίας "Η Επίσκεψις", «... εξαλειφθέντος του ονόματος του Αγ. Βασιλείου...», όπως αναφέρει ο Τρύφων Ευαγγελίδης στο βιβλίο «Βρύλλειον-Τριγλεία».

Για τις άλλες δύο που υπέστησαν ζημιές από την πυρκαγιά, η μια ήταν μάλλον η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, που βρισκόταν στην ίδια περιοχή, ήταν ετοιμόρροπη και δεν λειτουργούσε, όπως αναφέρεται στην ίδια σελίδα 18 του βιβλίου Τριγλιανό Χρονικό ως: «Στις αρχές του 20ου αιώνα λειτουργούσαν εκεί πέντε Ελληνοορθόδοξοι ναοί, "πλην της εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου, τελείως αργούσης"...». Στον Κανονισμό Λειτουργίας των εκκλησιών της Τρίγλιας που συντάχθηκε από τον Χρυσόστομο, μητροπολίτη Δράμας τότε και εγκρίθηκε τον Ιανουάριο 1908, περιγράφεται στο άρθρο 3 η συγκεκριμένη εκκλησία ως: «... και του αγίου Δημητρίου λειτουργούσης μόνον  κατά την ετήσιον μνήμην και πανήγυριν του Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου, κατά την εορτήν της Ζωοδόχου Πηγής, και την εορτήν των Ισαποστόλων Κων/νου και Ελένης». Η μικρή αυτή εκκλησία κατεδαφίστηκε από τους Χριστιανούς κατοίκους το καλοκαίρι 1909, μετά την απόφαση της ΓΣ της 22.6.1909 (βλέπε σχετικό πρακτικό) «... δια την ανέγερσιν της νέας Εκκλησίας εις ήν θέσιν έκειτο άλλοτε ο ναός της Αγίας Επισκέψεως ...», για να ανεγερθεί τελικά στη μείζονα έκταση το Νέο Σχολείο, το οποίο έχει ανακαινισθεί και λειτουργεί σήμερα ως Μουσείο και χώρος εκδηλώσεων. Η άλλη, στην ίδια περιοχή, ήταν η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου Άνω (Κυπαρισσιώτη), για την ανακατασκευή της οποίας είχε εκδοθεί σουλτανική άδεια (φιρμάνι) το 1895 (σχετικό άρθρο μου  https://www.triglianoi.gr/index.php?topic=2431.0 ) και πιθανόν οι ζημιές από την πυρκαγιά να είχαν σχέση με τα πρώτα στάδια ανέγερσης της νέας τότε εκκλησίας που υπάρχει και σήμερα. Από τα στοιχεία αυτά προκύπτει ότι η πυρκαγιά του 1895 κατέστρεψε τα κτίρια που βρισκόντουσαν στην έκταση από την Eski Pazar, όπου είναι η πρόσοψη του Νέου Σχολείου μέχρι τη βόρεια πλευρά της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου Άνω περίπου.

Από τις δύο αυτές ανταποκρίσεις προκύπτει ότι η καταστροφική πυρκαγιά ξεκίνησε τη νύκτα (περί την 6η) της Παρασκευής προς το Σάββατο 20.7/2.8.1895, από ένα φούρνο [δεν ονομάζεται ο ιδιοκτήτης, αλλά γνωρίζουμε ότι οι φούρνοι της Τρίγλιας βρισκόντουσαν στον κεντρικό δρόμο (Ντερές, Iskele Cad), και ίσως υπήρχε/αν και στην Eski Pazar, όπως φαίνεται στη φωτογραφία DSCF1076 σ΄ αυτή την οδό με το νεαρό που κρατάει το ταψί με τα κουλούρια], αποτέφρωσε 100 σπίτια και μια εκκλησία και προκάλεσε σοβαρές ζημιές σε άλλες δύο, που δεν προσδιορίζονται. Τα 95 σπίτια που καταστράφηκαν ανήκαν σε πολύ φτωχές οικογένειες, που όχι μόνο δεν είχαν πλέον σπίτι να μείνουν, αλλά και χρήματα για να ζήσουν. Οι μάνες κλαίγανε και για τις προίκες των κοριτσιών τους που με τόσο κόπο είχαν δημιουργήσει και αυτές κάηκαν. Οι συνολικές ζημιές υπολογίζονταν στις 30.000 λίρες.

Για την κατάσβεση της πυρκαγιάς, στάλθηκαν αντλίες από τους αφενός Louis Larme, εργοστασιάρχη μεταξουργείου αφετέρου την εταιρεία του σιδηροδρόμου Μουδανίων-Προύσης. Επίσης, προσέτρεξαν για βοήθεια και κάτοικοι από τα Μουδανιά, τη Συγή και το Νεοχώρι Μουδανιών. Από τους πρώτους που έφτασαν στον τόπο της καταστροφής ήταν ο καϊμακάμης Μουδανιών, ο αρχιμανδρίτης Κων. Αράβογλου, εκπρόσωπος του μητροπολίτη, ο μουδίρης Ακρήφ Μουσταφά εφέντης, και η δημαρχία και οι πρόκριτοι που έστειλαν στη Μονή Μηδικίου 20 οικογένειες.

Με διαταγή του νομάρχη Μουνίρ πασά, που παραθέριζε στα Μουδανιά, στάλθηκαν 800 οκάδες άρτου, με την εντολή να διανεμηθούν από τη δημαρχία επί 8 ημέρες στις άπορες οικογένειες. Επίσης, οι φιλάνθρωποι αδελφοί Τσοπάνογλου από τη Συγή απέστειλαν δωρεάν 100 οκ. άρτου και άλλοι διάφορα βοηθήματα.

Είναι αξιοσημείωτο ότι ο ανώνυμος συντάκτης των ανταποκρίσεων παροτρύνει με τα κείμενά του τον μητροπολίτη, τους κατοίκους των γειτονικών πόλεων και χωριών, αλλά και την κυβέρνηση να βοηθήσουν οικονομικά τους αναξιοπαθούντες Τριγλιανούς.

Τα κείμενα των ανταποκρίσεων παρατίθενται αυτούσια στην καθαρεύουσα και με την ορθογραφία της εποχής εκείνης.

ΝΕΟΛΟΓΟΣ φύλλο 7839 της Παρασκευής 4/16.8.1895 (1η σελ. 147)

ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΓΕΝΟΥΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗΣ

ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ

Η εν Τριγλία πυρκαϊά

Εκ Τριγλίας επιστέλλονται ημίν και τα εξής πληρέστερα περί της εκεί επισυμβάσης καταστρεπτικής πυρκαϊάς:

Την νύκτα της παρασκευής προς σάββατον, 29 λήγοντος, περί την 6ην ώραν πυρκαϊά εκραγείσα εν τω κέντρω της ημ. κωμοπόλεως εντός 8 ωρών απετέφρωσε περί τας 100 οικοδομάς, εν αίς και έναν ναόν, εξ ού μόνο η ιστορική εικών της Θεομήτορος εσώθη.

Έντρομοι οι πάντες αφυπνισθέντες έδραμον εις τον τόπον της καταστροφής, ίνα εργασθώσι κατά του πυρός. Το πυρ εξεράγη εκ τινος αρτοποιείου, μεταδοθέν δε εν ακαρεί εις τας παρακειμένας ξυλίνας οικίας, περιέζωσε δια ουρανομήκων φλογών ολοκλήρους συνοικίας, και ταύτα εν εποχή καθ' ήν ένεκα της από τριετίας επικρατούσης ακαρπίας, περιήλθεν αύτη εις ένδειαν λίαν επαυξηθείσαν και δια της φοβεράς ταύτης μάστιγος, καθόσον αι 95 των υπό της πυρκαϊάς καταστραφεισών οικογενειών διατελούσι πτωχόταται και μόλις δια της εργασίας αυτών αποζώσαι, μη δυνάμεναι επομένως εις το εξής ουχί εστίας προς κατοικίαν, αλλά τον επιούσιον άρτον να εξοικονομήσωσιν. Αι ζημίαι υπολογίζονται εις 30 χιλ. λιρών. Εκ Μουδανίων και Συγής περί το λυκόφως αφίκοντο αι πρώται βοήθειαι, σπεύσασαι εις τον τόπον της καταστροφής μετά αντλιών και παντός συντελέσαντος εις την παντελή κατάσβεσιν του πυρός, όπερ άνευ των ειρημένων βοηθειών θα ελάμβανε φρικωδεστέρας διαστάσεις και θα ηρήμου την κωμόπολιν ημών.

Εκ των πρώτων σπευσάντων εις τον τόπον της καταστροφής ήτο η Α. Ενδοξ. ο καϊμακάμης Μουδανίων, πολλοί εκ των τα πρώτα φερόντων κατοίκων αυτής και έτεροι, ως εκ της Συγής, οίτινες σπουδαίως συνετέλεσαν εις την κατάσβεσιν του παμφάγου πυρός. Αξιέπαινος ουχ ήττον απέβη η προθυμία, ήν έδειξε και η Α. πανοσιολ. ο αρχιμανδρίτης κ. Κωνσταντ. Αράβογλους, ο επαξίως αντιπροσωπεύων τον ημέτερον ιεράρχην, όστις δε παραμένων ενταύθα ένεκα των εξετάσεων, σπεύσας αυθωρεί εις τον τόπον της καταστροφής, παρώτρυνε τους πάντας, αυτός δίδων πρώτος το παράδειγμα εν τη υδροφορία. Και ο μουδίρης ημών Ακρήφ Μουσταφά εφέντης και η δημαρχία μετά των προκρίτων της κοινότητος ημών έσπευσαν να επιτελέσωσι το εαυτόν καθήκον, αποστείλαντος εις την ενταύθα Μονήν των πατέρων Μηδικείου υπέρ τας 20 οικογενείας.

Κατά διαταγήν  του νομάρχου ημών Μουνίρ πασσά, παραθερίζοντος εν Μουδανίοις, διανεμήθησαν 800 οκ. άρτου επί δύο ημέρας, διετάχθη δε η ενταύθα δημαρχία να διανέμη κατά συνέχειαν επί οκτώ ημέρας εις τας απόρους οικογενείας.
Ελπίζομεν ότι και η Α. Σ. ο προσφιλής ημών μητροπολίτης, ο επί τοις φιλανθρώποις διακρινόμενος αισθήμασι, θα σπεύση να ενσταλάξη ακεσώδυνον βάλσαμον παραμυθίας δια μικράς συνδρομής επερχόμενος επίκουρος εις τους αναξιοπαθούντας Τριγλιανούς, και ούτω δια του ευαγγελικού Αυτού παραδείγματος θα κεντηθή, πεποίθαμεν, και η χορδή των γειτόνων ημών κατοίκων Μουδανίων, Συγής και Προύσης, ών οι πολίται προθυμοποιηθήσονται όπως ανοίξωσι τα βαλλάντια αυτών και καταπαύσωσι τα δάκρυα των δυστυχών αυτών γειτόνων.

Και η Σ. Α. Κυβέρνησις, ής τρανά δείγματα αγαθοεργίας πολλάκις ελάβομεν, θα ευδοκήση όπως και αύθις επέλθη επίκουρος καλύπτουσα την γυμνότητα των πιστών αυτής υπηκόων δι' αυτοπροαιρέτου συνδρομής και επουλόνουσα τα τραύματα των απεγνωσμένων συμπολιτών ημών, ούς δεινώς απειλεί να θερίση το πεπρωμένον και ο θάνατος.

ΝΕΟΛΟΓΟΣ φύλλο 7842 της Δευτέρας 7/19.8.1895 (1η σελ. 159)

ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΓΕΝΟΥΣ ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗΣ

ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ

Η εν Τριγλία πυρκαϊά

Από 2 αυγούστου επιστέλλονται ημίν και τάδε εκ Τριγλίας συμπληρωματικά των προηγουμένων γραφέντων:

Μητέρες λυσίκομοι εθρήνουν ομού μετά των πυρποληθεισών οικιών αυτών και την απώλειαν της προικός των εν Κων/πόλει ευρισκομένων θυγατέρων των, αίτινες δι΄εντίμου υπηρεσίας κατώρθωσαν να σχηματήσωσιν αυτήν. Προς τη αποτεφρωθείση δε και δύο έτεραι εκκλησίαι υπέστησαν ουκ ολίγας ζημίας. Αι αποτεφρωθείσαι οικοδομαί εξακολουθούσι να υποκαίωσι. Δια τα δυστυχή της πυρκαϊάς θύματα εκ διαφόρων μερών αποστέλλονται βοηθήματα, οι εκ της Συγής φιλάνθρωποι ομογενείς αδελφοί Τσοπάνογλου απέστειλαν δωρεάν 100 οκ. άρτου, εν τη προηγουμένη μου ελησμόνησα να αναφέρω μεταξύ των σπευσάντων εις τον τόπον της καταστροφής ότι αυθόρμητοι προσήλθον και οι κάτοικοι του Νεοχωρίου, του παρά τοις Μουδανίοις. Προς άπαντας τούτους η κοινότης ημών εκφράζει τας εγκαρδίους ευχαριστίας της. Επίσης εκφράζομεν τας ευχαριστίας μας και προς τον κ. Louis Larme, εργοστασιάρχην μεταξουργείου και προς την αξιότιμον διεύθυνσιν της εταιρείας του σιδηροδρόμου Μουδανίων-Προύσης, οίτινες αυθόρμητοι μας απέστειλαν τας αντλίας των.

[Μάκης Αποστολάτος]

Μετά την ανάρτηση του παραπάνω άρθρου, η Ευγενία Μυτιληναίου μου θύμισε ότι στο δεύτερο κείμενο που συνέταξα  την 18/6/2021 (https://www.triglianoi.gr/index.php?topic=1949.0 ) από τη μεταφορά σε επεξεργάσιμη ψηφιακή μορφή του υλικού για την Τρίγλια της ενότητας "Προφορική Παράδοση" του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών (ΚΜΣ), περιλαμβάνεται και η μαρτυρία του Απόστολου Κοκκαλά που δόθηκε την 19/9/1960 στο συνεργάτη του ΚΜΣ Μπάμπη Νικηφορίδη, κατά την επίσκεψή του στη Νέα Τρίγλια.


Η ΠΥΡΚΑΪΑ ΤΟΥ 1896 (σελ. 177-178)
Απόστολος Κοκκαλάς (Ν. Τρίγλια)

Πυρκαϊά μεγάλη γίνηκε στην Τρίγλια στα 1896 κι έκαψε πολλά σπίτια. Έχει κι ένα τραγούδι γι' αυτήν-εκεί με το παραμικρό βγάζαν τραγούδια, χώρια τα παρατσούκλια. Και λέει το τραγούδι:

Στα χίλια οκτακόσια κι ενενήντα έξη
Ο Βασιλάκης του Τακά (από απροσεξία του βγήκε η πυρκαϊά) έκαψε φούρνους έξη
Ο Δεμερλής (γείτονας του Τακά) εφώναζε: «Πάρτε και τη γριά μου»
Κι ο Λεωφώνης (γείτονας του Τακά) σκώθηκε απ' τον πολύ τον ύπνο
Πρίστηκαν τα ματάκια του θαρρής και είχε τύφο
«ανάθεμά σε μπρε Τακά, Τακά ξυλοπινάκα
Πούκαψες το σεντούκι μου και ούλη μου τη φιάκα»
Πολλά αργαστήρια (μπακάλικα, εξηγούν οι πληροφορητές) κάηκαν και σπίτια μπαραμπάρι (μαζί)
κάηκε κι ένας γάϊδαρος με το παλιό σαμάρι
Ουδέ σκοινιά του έμειναν, ουδέ τα κόκκαλά του
Μον' έμειναν τα πέταλα μέσα στην κοπριά του.

Όπως είναι προφανές, αφενός το πραγματικό έτος είναι το 1895, αφετέρου η αιτία ήταν "ένας φούρνος", σύμφωνα με τις δύο ανταποκρίσεις του ΝΕΟΛΟΓΟΥ και φαίνεται ότι το "έξη" του 1896 παρέσυρε και το δημιουργό του τραγουδιού/ποιήματος να γράψει ότι ήταν έξι οι φούρνοι που προκάλεσαν την πυρκαγιά.

Ή σημαντική πληροφορία από τη μαρτυρία του Απόστολου Κοκκαλά είναι ότι ο φούρνος που προκάλεσε την πυρκαγιά ήταν του Βασίλη Τακά, αλλά δεν γνωρίζουμε που βρισκόταν.

Πληροφοριακά, σημειώνω ότι στις ζημιές που προκλήθηκαν από την πλημμύρα της 24/5/1907 και περιγράφονται λεπτομερώς στις επιστολές του Χριστόφορου Μουμτζή προς τον γιο του Αλέξανδρο (Τριγλιανό Χρονικό, Ανδρέας Χελιώτης) σχεδόν σε όλα τα κτίσματα που βρισκόντουσαν στον κεντρικό δρόμο της Τρίγλιας (Ντερές, Iskele Cad) δεν αναφέρεται φούρνος του Βασίλη Τακά.