ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ ΤΩΝ ΤΡΙΓΛΙΑΝΩΝ

[Στάθης Δημητρακός]

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ ΤΩΝ ΤΡΙΓΛΙΑΝΩΝ

Στοιχειώδης Διάκριση των Επωνύμων

  Τα επώνυμα των Ελλήνων (συνεπώς και των Τριγλιανών), προέρχονται (παράγονται) και διακρίνονται σε τέσσερις μεγάλες κατηγορίες-είδη:

1. Τα πατρωνυμικά ή βαφτιστικά. Τα πατρωνυμικά ή βαφτιστικά επώνυμα προϋποθέτουν ένα βαφτιστικό όνομα του προγόνου.

2. Τα επαγγελματικά. Δηλώνουν το επάγγελμα ή και το αξίωμα που είχαν τα άτομα που διέμεναν στο χωριό την εποχή που βγήκε το επώνυμο ή και πολύ πριν,  από το επάγγελμα του πρόγονου ή πατέρα.

3. Τα εθνικά ή πατριδωνυμικά, Δηλώνουν: τόπο,  πού κατάγεται αυτός που μετοίκησε στο χωριό, πού έφυγε και μετανάστευσε σε κάποιο ξένο τόπο και ξενοδούλεψε ο χωριανός και ξαναγύρισε στο χωριό .Τόπο που επισκέφθηκε προσωρινά (πού ταξίδεψε) ο χωριανός για τον οποίο έλεγε τις εντυπώσεις του μετά την επιστροφή του στο χωριό.

4.Τα παρατσούκλια ή παρωνύμια. Αποτελούν σημαντικό όγκο των επωνύμων. Πολλά παρατσούκλια έβγαιναν κατά την παιδική ηλικία και μερικά έμεναν ως επώνυμο. Είναι χαρακτηρισμοί που βασίζονται σε σωματικά γνωρίσματα, σε ιδιότητες από την ψυχική σφαίρα, σε παρομοιώσεις με φυτά και ζώα, φράσεις που συνήθιζε το άτομο, συγγένεια, ηλικία κ.α.

ΤΑ ΕΠΩΝΥΜΑ ΣΤΗΝ ΤΡΙΓΛΙΑ ΤΗΣ ΠΡΟΠΟΝΤΙΔΑΣ

Από τα επώνυμα των κατοίκων ενός τόπου γίνεται δυνατή η εξαγωγή συμπερασμάτων σε μια δεδομένη χρονική περίοδο, για την κοινωνική συγκρότηση, την οικογενειακή δομή, τις επαγγελματικές δραστηριότητες, τις πληθυσμιακές μετακινήσεις, τον τρόπο σκέψης, τα προτερήματα ή τα ελαττώματα ακόμα και για τη σκωπτική διάθεσή τους. Το επώνυμο οι Τριγλιανοί το έλεγαν και παράνομα. Πότε προσδιορίστηκαν και καταγράφηκαν τα επώνυμα στην Τρίγλια; Την απάντηση μπορούν ίσως να δώσουν τα παρακάτω παραδείγματα:

Επώνυμο Δημητρακός:

Το βαφτιστικό όνομα Δημήτριος ήταν δημοφιλές στην Τρίγλια. Το  πιο συνηθισμένο  υποκοριστικό του Δημήτριος ήταν ο Δημητρός και το Δημητρό. Στη Βιθυνία υπήρχαν επώνυμα υποκοριστικά του Δημήτριος όπως Δημητράκος. Ο προπάππος μου ο Δημητρός,  πατέρας του παππού μου Αρχιμήδη, Δημήτριος στο βαφτιστικό του, ήταν ένας σωματώδης ψηλόσωμος άνδρας, έτσι το υποκοριστικό του βαφτιστικού Δημητρός δεν ταίριαζε, ούτε το Δημητράκος αλλά το Δημητρακός ( τονισμένο στη λήγουσα δηλαδή, αυτός είναι  μεγάλος Δημητρός). Έτσι μου το εξήγησε ο πατέρας μου Χρήστος Αρχιμήδη Δημητρακός. Ο παππούς μου Αρχιμήδης Δημητρακός  του Δημητρίου γεννήθηκε στην Τρίγλια το 1866 και πήρε το επώνυμο από το βαφτιστικό του πατέρα του. Ο θείος μου και πρώτος εξάδελφος του πατέρα μου, μακαρίτης κι αυτός, Φώτης Παναγιώτη Δημητρακός μου είπε στην Ν. Τρίγλια, ότι το Δημητρακός το πήραμε από τον παππού μας και ότι το παλιό επώνυμό μας ήταν Χατζηιορδάνης. 

Επώνυμο Ευαγγελίδης

Eυαγγελίδης Τρύφων (1863-1941):  Tριγλιανός ιστορικός συγγραφέας, φιλόλογος, καθηγητής Μέσης εκπαίδευσης, Γυμνασιάρχης.  Γιος του Ευάγγελου, του οποίου το επώνυμο ήταν άλλο, αλλά ο δάσκαλος στο σχολείο στην Τρίγλια ρώτησε τον μικρό Τρύφωνα  «ποιο είναι το όνομα του πατέρα σου;» «Ευάγγελος» απάντησε ο Τρύφωνας. Αμέσως ο δάσκαλος του είπε: «Το επώνυμο σου από τώρα θα είναι Ευαγγελίδης». (Πληροφορία, πριν μερικά χρόνια, από τον  εγγονό του, Τρύφωνα Ευαγγελίδη, δικηγόρο Αθηνών, ο οποίος δεν μπόρεσε να μάθει το προηγούμενο επώνυμο). Αυτό θα έγινε γύρω στα 1870.

Από τα παραδείγματα αυτά φαίνεται ότι τα επώνυμα καταχωρήθηκαν και καταγράφηκαν πριν το 1870. Μάλλον  κατά την επίσημη λειτουργία των Εφοροδημογεροντιών και των Ελληνικών σχολείων. Ίσως κατά την εποχή του Τανζιμάτ. Ο όρος Τανζιμάτ σημαίνει για τους Οθωμανούς αναδιοργάνωση, ενώ για τους δυτικούς ερμηνεύτηκε ως εκσυγχρονισμός. Περιγράφει μια σειρά μεταρρυθμίσεων με στόχο την αναδιοργάνωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στην διοίκηση, στην οικονομία και στις σχέσεις της με τους υπηκόους της. Βασικά διατάγματα (φιρμάνια)ήταν το Γκιουλχανέ Χατ-ι Σερίφ(1839) και το Χαττ-ι Χουμαγιούν (1856). Η Τρίγλια, όπως γράφει  ο Τριγλιανός Τρύφων Ευαγγελίδης, ο οποίος έχε γράψει και  το μνημειώδες έργο «Τα ελληνικά σχολεία από της αλώσεως(1453) μέχρι το 1837» (Αθήναι 1933) αναφέρει ότι ανέκαθεν είχε στα κελιά των μοναστηριών σχολεία. Η πρώτη κοινή συστηματική σχολή ιδρύθηκε στο τέλος του ΙΗ' και αρχές του ΙΘ' αιώνα. Σχόλασε κατά την Επανάσταση και επανιδρύθηκε το 1830. Στα 1839 χτίστηκε διώροφο σχολείο. Πότε καταχωρήθηκαν τα επώνυμα είναι άγνωστο. Υπολογίζουμε ότι τα  επώνυμα πιθανώς καταχωρήθηκαν επίσημα στα χαρτιά  γύρω στο 1856. Στη χρονολογία αυτή ίσως ανήκουν και τα επώνυμα που πήραν οι Τριγλιανοί.

ΤΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ ΣΤΗΝ ΤΡΙΓΛΙΑ

Δηλώνουν το επάγγελμα ή και το αξίωμα που είχαν τα άτομα που διέμεναν στο χωριό και διευκόλυναν την διάκριση μεταξύ των άλλων ατόμων  την εποχή που βγήκε το επώνυμο ή και πριν, γιατί συχνά κληρονομιόταν το επάγγελμα από πατέρα σε παιδί. Tα επαγγελματικά επώνυμα έχουν γλωσσικό ενδιαφέρον και μας δίνουν σημαντικές ιστορικές πληροφορίες.  Εκφέρονταν κανονικά στην ονομαστική (π.χ. Αμπατζάς, Γούναρης )  και σπανιότερα  που αναφέρονται  στο επάγγελμα του πατέρα ή του προγόνου α)  στη γενική του επαγγέλματος  ( π.χ Γιατρού, Οικονόμου)  β) στο επάγγελμα με την κατάληξη –ίδης [απόγονος](π.χ Σακελλαρίδης, Τσακμακίδης)γ) στο επάγγελμα με την κατάληξη –πουλος [γιος] (π.χ Παπαδόπουλος, Ραφτόπουλος) δ) στο επάγγελμα με την κατάληξη –ογλού [γιός] (π.χ Γιατζιτζόγλου, Δεβετζόγλου).

Επώνυμα των Τριγλιανών που προέρχονται από επάγγελμα ή και αξίωμα:

      Αμπατζάς,  Ασβεστάρης και Καμίνης, Βαμβακάς, Βογιατζής (ή Μπογιατζής),  Βουτσάς, Γαζιζής,   Γιατζιτζόγλης (ή Γιατζιτζόγλου), Γιατρού, Δεβετζής (ή Ντεβετζής) και Δεβετζόγλου, Δουμάνης (ή Ντουμάνης)   
     Ζαρζαβατζής, Καβούνης- Καβουνίδης και Πεπόνης, Καρπούζας, Κρομμύδας (ή Κρόμας),  Καλάης, Καλαφάτης, Καλεμκερής, Καλπάκης, Κάλφας και Καλφόγλου, Κασάπης και Κοκκαλάς,  Κατρανάς, Κεχαγιάς, Καλλιοτζής,  Κολλυβίδης, Κόκκοτας, Κουραπάς, Κουραπίδης, Κουγιουμτζής (ή Κογιουμτζής ή Κιουμιτζής ή Κιμιτζής), Λογοθέτης, Λύρατζης, Μακασίκης, Μαλακόζης, Μισοκοίλης, Μουμτζής και Μουτζόγλης (ή Μουμτζόγλης ή Κηρόπουλος)   Μουτάφης, Μπαμπαροξής, Μπαρούτης Μπαχάρογλου, Οικονόμου και Μεγαλοοικονόμου, Μεχτάρης ή Μουχτάρογλου, Ντουβαρτζάκης, Παλπατζής, Παπαδόπουλος, Παπάζης,  Πενιρτζής, Πισσινής  Πιστικός και Πιστικίδης, Πιρπιρής, Πόπος(ή Πόππος) Πριονάς, Ραφτόπουλος (ή Ραυτόπουλος), Σαγμάνης, Σακελλαρίδης,  Σεπετζής,  Σκιτζής, Συρκιόγλου, Σουκατζίδης, Τζιβιτζής, Τρούψης, Τσακμάκης και Τσακμακίδης,  Τσάπαρης(ή Σάπαρης), Τσέμπος,  Τσεσμετζής, Τσιπουράς, Τσιρακμάνης, Φούντας, Χάμψης, Ψαθάς, Ψάλτης   κ.α.

Σύνθετα Επαγγελματικά

Μαστρο-: [ μάστορας + βαφτιστικό] Μαστραλέξης, Μαστρανέστης Μαστραντώνης, Μαστρογιάννης, Μαστροφώτης

Παπά-: [ιερέας +βαφτιστικό, με την ευρεία έννοια είναι επαγγελματικό]  Παπαλεξανδρής,  Παπανικολάου, Παπανικόλας,
Παπαχουρμούζης, Παπαχρυσάνθου

Κωσταμπάρης: Κώστας + αμπάρης.

  Οι πιο συνηθισμένες καταλήξεις των επαγγελματικών επωνύμων:
-άρης π.χ: Ασβεστάρης
-ας, π.χ : Βαμβακάς
-τζης, π.χ: Δεβετζής
-της,   π.χ: Ψάλτης 


Τα παραπάνω επώνυμα των Τριγλιανών είναι σημαντική πηγή για την καταγραφή των επαγγελμάτων στην Παλιά Τρίγλια. Καθρεφτίζεται τμήμα της επαγγελματικής ζωής της παλιάς μας πατρίδας, τουλάχιστον από τη μέση του 19ου αιώνα ή ακόμη πιο νωρίς. Η ανάλυσή τους θα συμπληρώσει  όλα τα επαγγέλματα από διαφορετικές πηγές.

Επιμέλεια: Στάθης Δημητρακός