Το έργο του Χρυσοστόμου Δράμας Σμύρνης κατα την εξορία του στην Τρίγλια-μέρος Α!

[Βασίλης Σακελλαρίδης]

Το κείμενο που ακολουθεί είναι τμήμα της εργασίας του Ανδρέα Χελιώτη με τίτλο "Τριγλιανό χρονικό 1878-1909" που δημοσιεύθηκε στον τρίτο τόμο του Δελτίου της Εταιρείας Μελέτης της καθ΄ημάς Ανατολής το 2011. Η εργασία το Ανδρέα Χελιώτη βασίζεται στο αρχείο του Τριγλιανού Αλέξανδρου Μουμτζή που μεταξύ των άλλων περιλαμβάνει επιστολές του πατέρα του Χριστόφορου από την Τρίγλια προς τον Αλέξανδρο που διέμενε στο Βουκουρέστι και εργαζόταν στις επιχειρήσεις του Τριγλιανού Σάπαρη.

Ἡ ἔναρξη τοῦ ἔργου τοῦ Χρυσοστόμου.

Ἀπό τίς πρῶτες ἡμέρες τῆς ἀφίξεώς του στήν Τρίγλια ὁ Χρυσόστομος ἄρχισε τήν δραστηριότητά του.
[Ἐπιστολή 27/11/1907]: «Κατά τήν παρελθοῦσαν 13ην φθίνοντος μνήμης  τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου καί ἑορτῆς τοῦ Ἁγ. Δράμας, ἑορτάσας οὗτος καί ἐνταῦθα, ἐλειτούργησε ἐν μονοκλησίᾳ ἐν τῷ ἱ. Ναῷ τοῦ κάτω Ἁγίου Γεωργίου μεθ' ὅλων τῶν ἐνταῦθα ἱερέων, ἔκαμε λαμπρόν κήρυγμα καί μετά μεγάλης λεπτομερίας ἐξιστόρησε τόν βίον καί τήν δρᾶσιν τοῦ Ἁγίου, μετά μεγάλης δέ προσοχῆς καί εὐλαβείας ἠκροάτο ἅπαν τό ἐκκλησίασμα τά λεγόμενά του, ἦτο δέ πλῆθος πολύ. Μετά τήν ἀπόλυσιν οἱ κάτοικοι ἅπαντες σχεδόν ἄνδρες τε καί γυναῖκες, καί ἐκ τῶν πρώτων χωριστά οἱ ἱερεῖς, ἡ ἐφορία τῶν Σχολείων, οἱ διδάσκαλοι καί διδασκάλισσαι, αἱ συντεχνίαι καί ὁ λαός μετέβησαν εἰς τήν οἰκίαν του πρός ἐπίσκεψίν του. Ἐλάμβανον τό κέρασμα, ἀφοῦ πρῶτον ἠσπάζοντο τήν δεξιάν του καί ἀπήρχοντο συνοδευόμενοι ὑπό τῶν εὐχῶν καί εὐλογιῶν του. Τήν ἰδίαν ἡμέραν καί τήν ἐπιοῦσαν ἔλαβε πλεῖστα ὅσα συγχαρητήρια ἔξωθεν τηλεγραφήματα καί ἐπιστολάς Πατριαρχῶν, Ἀρχιερέων, καί ἐκ τῆς ἐπαρχίας του καί ἐκ Κων/πόλεως καί ἄλλων μερῶν φίλων του. Ἐσχάτως πρό ἡμερῶν μέ εἶπε ὅτι ἤθελε νά σέ γράψῃ ἐγκαίρως, ἀλλά ἐβιάζετο νά κάμῃ ἀπαντήσεις εἰς τάς συγχαρητηρίους ἐπιστολάς καί τηλεγραφήματα, κατ' αὐτάς ἔκαμε καί πρός σέ εὐχαριστήριον ἀπάντησιν, ἐνῷ μέ ἔδωκε τήν ἐπιστολήν ἀνοικτήν διά νά σέ τήν διευθύνω, ἀνέγνωσα τό περιεχόμενον». 

»   Ἀφ' ῆς ἡμέρας ἐπάτησεν ὁ Ἅγ. Δράμας τό ἐνταῦθα τῆς γενετείρας του ἔδαφος, ἐξακολουθεῖ νά μεταβαίνῃ ἀνά πᾶσαν Κυριακήν ἐναλλάξ εἰς ἑκάστην τῶν ἐνταῦθα ἱ. ἐκκλησιῶν καί ἐν τῇ ὑπ' αὐτοῦ τελέσει τῆ θείας λειτουργίας ἐξηγῶν λεπτομερῶς κηρύττων καί διδάσκων εἰς τό ἐκκλησίασμα τήν περικοπήν τοῦ ι. Εὐαγγελίου τῆς ἡμέρας, καί ὁ λαός ἀπλήστως καί μετά μεγάλης προσοχῆς καί κατανύξεως ἀκούει τήν διδασκαλίαν καί τάς συμβουλάς αὐτοῦ καί παραινέσεις εἰς τήν εὐθείαν ὁδόν. Ἀπό τήν ἀρχήν τῆς ἐνταῦθα ἐλεύσεώς του ἡ Α.  Πανιερότης δύο μεγάλα ἔργα εὐχάριστα καί ὠφέλημα ὑπό ἠθικήν, ἐθνικήν καί πατριωτικῆς ἀξιοπρεπείας ἔποψιν ἔβαλλεν εἰς ἐνέργειαν καί πυρετοδῶς ἐργάζεται ἐν συχναῖς καί γενικαῖς συνελεύσεσι ἔν τε τῇ Σχολῇ (Μητροπόλει) καί συμβουλεύων τούς κατοίκους, καί ἐν αὐτῇ χωριστά ἐργάζεται μετά τῆς ἐφορίας αὐτῆς πρός πραγματοποίησιν αὐτῶν -ἡ ἐφορία ἀποτελεῖται ὑπό τῶν κκ. Κονδιλένιου ἰατροῦ, Νικολάκη [Παπαδοπούλου] φαρμακοποιοῦ, Σωκράτους Καλεμκερῆ καί τριῶν ἑτέρων. 

»   Πρῶτον ἐνήργησεν τήν ἐξ 100 ἀρ. μετοχῶν ἀνά 25 λίρας ἑκάστην πρός ἀνέγερσιν ἐνταῦθα μεταξουργείου πρός ἀπαλλαγήν ἠθικῆς καταπτώσεως ἀρκετῶν τοῦ Τόπου κορασίων, τά ὁποῖα ἀναγκάζονται ὡς ὑπηρέτριαι νά μεταβαίνωσι εἰς Κων/πολιν καί ἀλλαχοῦ. Αἱ μετοχαί ἐλήφθησαν ἐντός ὀλίγου ὑπό τῶν εὐκαταστάτων ἀνά μίαν, ἀνά δύο  καί πλέον, ἀφοῦ πρῶτος ὁ ἴδιος Ἅγ. Δράμας ἔλαβε διά λογαρισαμόν του 10 μετοχάς, καί εὑρεθέντος πρῶτον καταλλήλου γηπέδου θ' ἀρχίςῃ κατά τήν ἄνοιξιν ἡ ἀνέγερσις αὐτῆς.

»   Τό δεύτερον ἔργον εἶναι ἡ περιτείχισις τοῦ νέου νεκροταφείου τοῦ κειμένου ἄνωθεν τῆς μεγάλης ὁδοῦ τῆς διερχομένης ἔμπροσθεν τοῦ γνωστοῦ καζίνου τῆς Μονῆς τῶν Πατέρων, συγκείμενον, κατ' ἔκτασιν ἐκ 10 χιλιάδων πήχεων.  Οὗτος ἐπ' ἐκκλησίας ποιήσας εἰς τόν λαόν ἔκκλησιν, ἀφοῦ πρῶτον ὑπέδειξε τήν ἐν τῷ Τόπῳ ἀνάγκην αὐτοῦ, ὑπεχρεώθησαν οἱ ἄνθρωποι νά φέρωσι τάς ἀναγκαιοῦσας πέτρας εἰς τόν τόπον τῆς ἐργασίας, ἄλλος νά συνδράμῃ χρηματικῶς καί ἄλλος νά ἐργασθῇ εἰς ἐκσκαφήν τῶν χανδάκων τῶν θεμελίων καί εἰς ἄλλας ἐργασίας. Ἅπαντες οἱ κάτοικοι ἀνέλαβον νά ἐργασθοῦν ἐπί μερικάς ἡμέρας δωρεάν καί κατόπιν ἐπί μικρῷ ἡμερομισθίῳ∙ οἰκονομικά ἀγοράζεται καί ἡ ἄσβεστος ἐξ ἧς ἐκομίσθη εἰς τόν τόπον τῆς ἐργασίας ἀρκετή, ἐπίσης καί ἀρκετάς πέτρας ὁ λαός ἐκόμισε καί ἀπό προχθές τήν Κυριακήν ἐν συρροῇ πλήθους ἀνθρώπων, προηγηθείσης τελετῆς ἤρξατο ἡ θεμελίωσις». 

[Ἐπιστολή 30/11/1907]: «Ἐπανερχόμενοι εἰς τήν περιγραφήν τῆς ἐνταῦθα δράσεως καί ἐνεργείας τοῦ Μητροπολίτου Δράμας, ποιοῦμαι λόγον περί τοῦ ἐπ' ἐκκλησίας κηρύγματος αὐτοῦ ἀνά πᾶσαν Κυριακήν ἐν τοῖς κατά σειράν ἱ. Ναοῖς ἐξηγῶν καί ἀναπτύσων τό Εὐαγγέλιον τῆς ἡμέρας εἰς πολυπληθές ἐκκλησίασμα τό ὁποῖον εὐλαβῶς ἀκούει τόν λόγον τοῦ Θεοῦ. Συνέπεσεν, ἐν τῷ μεταξύ, τοῦ κηρύγματος καί τῆς ἐξηγήσεως τῶν περικοπῶν τοῦ ἱ. Εὐαγγελίου τό Εὐαγγέλιον τῆς παραβολῆς τοῦ "ἐμπεσόντος εἰς τούς ληστάς" καί τῆς ἐρωτήσεως "καί τίς ἐστί μου πλησίον", ἕτερον τοῦ πλουσίου ὅστις "καθεκάστην ἐνεδεδύσκετο πορφύραν καί βῦσσον καί τόν πτωχόν Λάζαρον τόν ἐσθίοντα τά ψυχία τῆς τραπέζης τοῦ πλουσίου", ἕτερον τοῦ πλουσίου ἄφρονος "καθελῶ μου τάς ἀποθήκας καί μείζονας οἰκοδομήσω", ἕτερον τήν προχθές Κυριακήν τοῦ πλουσίου νομικοῦ "Διδάσκαλε ἀγαθέ τί ποιήσας ζωήν αἰώνιον κληρονομήσω∙ τί μέ λέγεις ἀγαθόν ... οὐ κάμηλος διά τριμαλιᾶς ραφίδος διελθεῖν καί πλούσιον εἰς τήν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ εἰσελθεῖν". Περί τῶν κατά σειράν πλουσίων τοῦ Εὐαγγελίου καί περί τοῦ μή καλῶς χρησιμοποιουμένου πλούτου πολλά εἶπε καί ἐκοπάνησε, καί εἶπε ὁ πλοῦτος τόν ὁποῖον οἱ κάτοχοι οὐ ποιοῦνται καλήν αὐτοῦ χρῆσιν ἀπεκτήθη ἐξάπαντως ἐκ κλοπῶν καί ἀδικιῶν, ὅτι οἱ δανείζοντες εἰς τόν πτωχόν μέ βαρεῖς τόκους καί ἐπιτόκια εἶναι κλέπται! Ἐκ τοῦ πρώτου κηρύγματος τό ὁποῖον ἦτο κατά τῶν πλουσίων, οἱ τοιοῦτοι μή εὐχαριστηθέντες (ὡς ὁ ἐξάδελφός μου ........) δέν προσέρχονται εἰς τό κήρυγμα. 

»   Περί τῆς περιτειχίσεως τοῦ νέου νεκροταφείου, ὁ λαός εἰς τήν ἔκκλησιν τοῦ ἐν λόγῳ Ἀρχιερέως ἐδέχθη καί ἐφάνη πρόθυμος ἕκαστος νά συνδράμῃ καί συνεισφέρη ὅπως δύναται, καί ἀφ' ἧς ἡμέρας ἀπεφασίσθη τοῦτο ἐξακολουθοῦν οἱ κάτοικοι νά προσφέρουν πρός τήν ἐπιτροπήν (ἐφορίαν) ἄλλος ὀλίγα καί ἄλλος περισσότερα χρήματα, ἄλλοι νά μετακομίζουν πέτρας, ἕτεροι νά ἐκσκάπτουν καί ἑτοιμάζουν τούς χάνδακας διά νά τεθοῦν τά θεμέλια καί ἐπ' αὐτῶν ἡ περιτείχισις. Ἔκτοτε ὁ Α.[γιος] Δράμας καθεκάστην πορευόμενος εἰς τό γήπεδον ἔνθα ἐξακολουθεῖ ἡ ἐργασία, ἐν συνοδείᾳ ἐφόρων καί προυχόντων, καί ἐπιβλέπων τήν ἐργασίαν, δίδει θάρρος τοῖς ἐργαζομένοις, καί τούς καθ' ὁδόν συναντόμενος προτρέπει μέ καλούς λόγους καί παρακινεῖ νά ἐπιδοθῶσιν εἰς τήν ἐργασίαν. Ἀφοῦ ἐν τῷ γηπέδῳ τοῦ ἐν λόγῳ νεκροταφείου μετεκομίσθη καί ἡτοιμάσθη ἀρκετόν ὑλικόν οἷον πέτραι, ἄσβεστος, καί ἄμμος  πρός μίξιν, τήν ἡμέραν τοῦ παρελθόντος σαββάτου τήν 24ην ἤδη ἐκπνεύσαντος [Δεκεμβρίου] ἐγένετο ἀπόφασις νά γίνῃ διά τήν ἐπιοῦσαν Κυριακήν ἐν ἐκκλησιαστικῇ παρατάξει ἡ κατάθεσις τοῦ θεμελείου λίθου καί ἔναρξις τῆς ἐργασίας.

»   Ἕνεκα τούτου κατά τήν παρελθοῦσαν Κυριακήν ὁ Ἅγ. Δράμας, ὁ ἀκάματος οὗτος Ἀρχιερεύς, ἐν συρροῇ ἀπείρου πλήθους ἐκ τῶν δύο φύλων, καί ἐμοῦ παρόντος, ἐτέλεσεν ἐν τῷ ἱερῷ τῆς Μονῆς τῶν Πατέρων ναῷ μεγαλοπρεπῆ λειτουργίαν (ὄχι ὅμως ἐν μονοκλησίᾳ) ἐνδεδυμένος λαμπράν στολήν καί μίτραν ἐπίσης. Ἐπειδή οἱ κανονικοί ἐν τῷ Τόπῳ ψάλται εὑρίσκοντο ἕκαστος εἰς τήν ἐκκλησίαν του, ἐν τῇ Μονῇ ἔψαλλον ψάλται οἵτινες δέν ἥρμοζον εἰς τό ἐπίσημον τῆς τελουμένης λειτουργίας. Ὁ ἐν λόγῳ Ἀρχιερεύς, διά τό εὐπρεπέστερον τοῦ χοροῦ τῶν ψαλτῶν, μέ ὑποχρέωσε νά λάβω μέρος, ὡς ψάλτης εἰς τόν δεξιόν χορόν ὅπου λαβών θέσιν πρώτου, ἔψαλλα μέχρι τέλους. Μετά τήν ἀπόλυσιν ἐξῆλθεν ὁ Ἅγ. Δράμας, τήν ἑτέραν στολήν του ἐνδεδυμένος καί ἐν μεγάλῃ ἐκκλησιαστικῇ παρατάξει προπορευομένων τῶν ἑξαπτερύγων καί τῶν ψαλτῶν ψαλλόντων ἥπετο ὁ Ἀρχιερεύς καί τοῦ πλήθους ἀκολουθοῦντος, ἐπορεύθη εἰς τό ἐν λόγῳ νεκροταφεῖον καί ἐκεῖ τελέσας τόν ἁγιασμόν καί ἀναγνώσας τήν περί πήξεως θεμελίου εὐχήν ἔθετο τόν θεμέλιον λίθον, ἀρκετῶν δέ κτιστῶν ὄντων ἑτοίμων ἀμέσως καί πυρετωδῶς ἤρχισεν ἡ ἐργασία. Ἐπί τέλους, ἡγίασε διά τοῦ ἁγιασμοῦ ἕνα ἕκαστον, λαβόντες δέ καί τό ἀντίδωρον ἄλλοι ἀπῆλθον καί ἄλλοι ἔμειναν βοηθοῦντες τούς ἐργαζομένους κτίστας. Ἔμενε δέ καί ὁ Ἅγ. Δράμας, ἤρχισε δέ κατά τήν ὥραν τοῦ γεύματος νά βρέχῃ καί ὡς ἔμαθον, συνεγευμάτισε μετά τῶν κτιστῶν καί βοηθῶν εἰς τήν σάλαν τῆς Μονῆς καί ὡς ἐργάτης καί οὗτος ἐκράτη εἰς χεῖρας ἕνα κολιόν καί ἔτρωγε μέ ξηρό ψωμί, διότι δέν ἤθελε νά φάγῃ ἀπό τό φαγητόν ὅπερ τό ἔφεραν ἐκ τῆς οἰκίας του χωριστά καί κατά μόνας.

»   Εἰς ὅλην τήν λήξασαν ἑβδομάδα, ἐπίσης καί σήμερον ἀκόμη, καθεκάστην μεταβαίνουσιν 100 κατά μέσον ὅρον ἄτομα κτίσται, βοηθοί φέροντες πλησίον αὐτῶν τάς πέτρας καί ἄλλα, μετακομισταί λίθων μέ τά ζῶα καί ἁμάξια ἀπό διάφορα μέρη, ἕτεροι φέρουσιν ἄσβεστον καί ἄμμον καί ἄλλοι ποιοῦνται τήν κατέργασιν τῆς ἀσβέστου καί μῆξιν τῆς ἄμμου. Πρός τροφήν τῶν πλείστων τῶν δωρεάν ἐργαζομένων, τούς ἄρτους ἄλλους μέν ἀγοράζουσι καί ἄλλους προσφέρουσιν οἱ πολίται, ὡς καί ὄσπρια μαγειρευμένα, ψάρια ἁλίπαστα, λάδια, ξύδια καί κρασιά ἀπό τά σπίτια τά προσφέρουσι δωρεάν. Οὕτω πῶς ἐξακολουθεῖ ἡ έργασία καί καθεκάστην μεταβαίνει ἐκεῖσε ὁ Ἅγ. Δράμας καί ἐκεῖ διέρχεται ὅλην τήν ἡμέραν καί πότε, πότε, φέρει πλησίων τῶν κτιστῶν πέτρας, καί ὅλως λόγος γίνεται μεταξύ τῶν κατοίκων περί τοῦ ζήλου καί τῆς δράσεως τῆς Α. Πανιερότητος! Καί διά τόν εὐπροσήγορον καί μειλίχιον τρόπον του κατεγοήτευσε τούς πάντας».