6) Ο Χρυσόστομος και η δημιουργία του νέου Νεκροταφείου και του Γυμναστηρίου

[Μάκης Αποστολάτος]

Ο Χρυσόστομος και το Νεκροταφείο

(επιμέλεια Μάκη Αποστολάτου, Ιούλιος 2019)

Στους Κώδικες της Τρίγλιας, που φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, κρύβονται μικρές ή μεγάλες ιστορίες που σπάνια έρχονται στην επιφάνεια. Είναι σε όλους γνωστό ότι, ο Χρυσόστομος, Μητροπολίτης Δράμας το 1907, εξορίστηκε στη γενέτειρά του την Τρίγλια και δραστηριοποιήθηκε προτείνοντας και υλοποιώντας πολλά έργα που άφησαν εποχή. Το δεύτερο  έργο,  που πρότεινε στους συμπολίτες του και υλοποιήθηκε (το πρώτο ήταν το Μεταξουργείο που δεν υλοποιήθηκε), ήταν ένα σύγχρονο, για την εποχή εκείνη, νέο Νεκροταφείο, για τους Έλληνες Χριστιανούς της Τρίγλιας.

Ο Απόστολος Τσίτερ περιγράφει γλαφυρά το ιστορικό της ιδέας του Χρυσόστομου, για τη δημιουργία νέου Νεκροταφείου στην Τρίγλια (Τρίγλια του Κιανού Κόλπου της Προποντίδος, σελ 26):
"Η Τρίγλια είχε δύο Νεκροταφεία: Ένα για τον κάτω μαχαλά, σε ένα άφραχτο και εγκαταλελειμένο ελαιώνα, το λεγόμενο Σκυλάμπελο, και ένα για τον επάνω μαχαλά και την συνοικία του Αγίου Ιωάννου, σε άφραχτο επίσης μέρος, ονομαζόμενο Ρυακιές, πίσω από το τουρκικό Νεκροταφείο, τα Αχούρια λεγόμενο. Σε κηρύγματά του όταν ήταν εξόριστος από την Μητρόπολη Δράμας, επί Χαμιτικού καθεστώτος, ετόνισε, ότι ήταν ντροπή για μια κοινότητα σαν την Τρίγλια νε περιφρονή, με τέτοιο τρόπο εγκατάλειψης, τους νεκρούς της. Έπρεπε να δημιουργηθή νεκροταφείο. Απέναντι από το Μοναστήρι των Πατέρων υπήρχε ένας γκρεμός όπως τον έλεγαν, μια απότομη κατηφοριά, μόλις κατάλληλη για βοσκή. Πολύ απότομη. Ανήκε στο Μοναστήρι. Έγραψε στα Πατριαρχεία, διότι το Μοναστήρι ήταν Σταυροπηγιακό, εξαρτόταν δηλαδή κατευθείαν από το Πατριαρχείο και όχι από τον τοπικό μητροπολίτη Προύσης. Ήρθε η άδεια παραχωρήσεως στην κοινότητα για δημιουργία Νεκροταφείου".

Η έκταση για το νέο νεκροταφείο παραχωρήθηκε από τη Μονή Πατέρων (Μηδικίου), στην Κοινότητα Τρίγλιας, με αντάλλαγμα, άλλης ισάξιας κοινοτικής έκτασης. Βρισκόταν επί του επαρχιακού δρόμου Τρίγλια-Μιχαλίτσι (Karacabey), ακριβώς απέναντι από τη Μονή, σε επικλινές λοφώδες έδαφος, όπως περιγράφει ο Απ. Τσίτερ.

Πληροφορίες για την έναρξη και την πρόοδο των εργασιών του συγκεκριμένου έργου αντλούμε από τις συχνές ενημερωτικές επιστολές του Χριστόφορου Μουμτζή προς το γιο του Αλέξανδρο, που εργαζόταν στο Βουκουρέστι (Τριγλιανό Χρονικό), στις οποίες περιγράφονται αναλυτικά και γλαφυρά η δράση και τα έργα του Χρυσόστομου στην Τρίγλια, στην περίοδο 1907-1909, πολύ περισσότερο λόγω της φιλικής σχέσης του με τον Χρυσόστομο. Σε όλη την περίοδο ανέγερσης του αναλημματικού τοίχου (αντιστήριξης) του νεκροταφείου, αλλά και όλων των υπόλοιπων εργασιών που εκτελέστηκαν (φύτευση δένδρων, ναίδριο και δεξαμενή), έδινε στο γιο του πλήρη και αναλυτική περιγραφή για την εξέλιξη των εργασιών και έτσι γνωρίζουμε όλες τις λεπτομέρειες που αφορούν στο νέο νεκροταφείο. Το έργο ξεκίνησε το Νοέμβριο 1907 και ολοκληρώθηκε το 1908, και μετά πάροδο δύο ετών (1910) συντάχθηκε και ο Κανονισμός λειτουργίας του, που καταχωρήθηκε στον Κώδικα Πρακτικών.

Πρώτη αναφορά στο έργο του νέου Νεκροταφείου γίνεται στην από 27.11.1907 επιστολή του Χρ. Μουμτζή (Τριγλιανό Χρονικό, σελ. 84), στην οποία περιγράφει τη θέση του Νεκροταφείου και τον τρόπο με τον οποίο οι Έλληνες κάτοικοι της Τρίγλιας εργάστηκαν για το συγκεκριμένο έργο. Η «περιτείχιση», που αναφέρεται στην επιστολή, αφορά στην κατασκευή του επιμήκους αναλημματικού τοίχου επί του δρόμου, για την αντιστήριξη των υπερκείμενων εδαφών. Σημειώνεται ότι ο τοίχος αυτός εξακολουθεί να υπάρχει και σήμερα, κατά το μεγαλύτερο τμήμα του, 109 χρόνια μετά την κατασκευή του. Αλλά περισσότερες λεπτομέρειες για το θέμα αυτό θα αναφερθούν στη συνέχεια:

"Το δεύτερον έργον είναι η περιτείχισις του νέου νεκροταφείου του κειμένου άνωθεν της μεγάλης οδού της διερχομένης έμπροσθεν του γνωστού καζίνου της Μονής των Πατέρων, συγκείμενον, κατ' έκτασιν εκ 10 χιλιάδων πήχεων. Ούτος, επ' εκκλησίας ποιήσας εις τον λαόν έκκλησιν, αφού πρώτον υπέδειξε την εν τω Τόπω ανάγκην αυτού, υπεχρεώθησαν οι άνθρωποι να φέρωσι τας αναγκαιούσας πέτρας εις τον τόπον της εργασίας, άλλος να συνδράμη χρηματικώς και άλλος να εγασθή εις εκσκαφήν των χανδάκων των θεμελίων και εις άλλας εργασίας. Άπαντες οι κάτοικοι ανέλαβον να εργασθούν επί μερικάς ημέρας δωρεάν και κατόπιν επί μικρώ ημερομισθίω, οικονομικά αγοράζεται και η άσβεστος εξ ης εκομίσθη εις τον τόπον της εργασίας αρκετή, επίσης και αρκετάς πέτρας ο λαός εκόμισε και από προχθές την Κυριακήν εν συρροή πλήθους ανθρώπων, προηγηθείσης τελετής ήρξατο η θεμελίωσης".

Στην από 30.11.1907 επιστολή του (σελ. 85), συνεχίζει την περιγραφή, εν είδει λεπτομερούς ημερολογίου εργασίας:

"Περί της περιτειχίσεως του νέου νεκροταφείου, ο λαός εις την έκκλησιν του εν λόγω Αρχιερέως εδέχθη και εφάνη πρόθυμος έκαστος να συνδράμη και συνεισφέρη όπως δύναται, και αφ' ης ημέρας απεφασίσθη τούτο εξακολουθούν οι κάτοικοι να προσφέρουν προς την επιτροπήν (εφορίαν) άλλος ολίγα και άλλος περισσότερα χρήματα, άλλοι να μετακομίζουν πέτρας, έτεροι να εκσκάπτουν και ετοιμάζουν τους χάνδακας δια να τεθούν τα θεμέλια και επ' αυτών η περιτείχισις. Έκτοτε ο Α.[γιος] Δράμας καθεκάστην πορευόμενος εις το γήπεδον ένθα εξακολουθεί η εργασία, εν συνοδεία εφόρων και προυχόντων, και τους καθ' οδόν συναντόμενος προτρέπει με καλούς λόγους και παρακινεί να επιδοθώσιν εις την εργασίαν. Αφού εν τω γηπέδω του εν λόγω νεκροταφείου μετεκομίσθη και ητοιμάσθη αρκετόν υλικόν οίον πέτραι, άσβεστος και άμμος [παραπομπή: «Ο Σπ. Λοβέρδος στο μνημονευθέν έργο του «Ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος» γράφει: «Όταν μίαν πρωίαν παρετήρησεν ότι η θάλασσα, αποσυρθείσα ένεκεν αμπώτιδος, απεκάλυψεν εις την παραλίαν μεγάλην έκτασιν άμμου, διέταξε να ηχήσουν οι κώδωνες της εκκλησίας δια να συγκεντρωθούν οι κάτοικοι της Τρίγλιας. Ο Μητροπολίτης κρατών πτύον ανά χείρας ... τεθείς επί κεφαλής των συγκεντρωθέντων μετέβη εις την παραλίαν και επεδόθη εις το έργον παρορμών όλους εις έντονον εργασίαν ούτως, ώστε μέχρι του απογεύματος συνεκομίσθησαν σωροί όλοι άμμου, επαρκείς δια τα ανεγειρόμενα κτίρια» (σελ. 119)] προς μίξιν, την ημέραν του παρελθόντος Σαββάτου την 24ην ήδη εκπνεύσαντος {Δεκεμβρίου} εγένετο απόφασις να γίνη δια την επιούσαν Κυριακήν εν εκκλησιαστική παρατάξει η κατάθεσις του θεμελείου λίθου και έναρξις εργασίας. Ένεκα τούτου κατά την παρελθούσαν Κυριακήν ο Άγ. Δράμας, ο ακάματος ούτος Αρχιερεύς, εν συρροή απείρου πλήθους, εκ των δύο φύλλων, και εμού παρόντος, ετέλεσεν εν τω ιερώ της Μονής Πατέρων ναώ μεγαλοπρεπή λειτουργίαν (όχι όμως εν μονοκλησία) ενδεδυμένος λαμπράν στολήν και μίτραν επίσης .... Μετά την απόλυσιν εξήλθεν ο Αγ. Δράμας, την ετέραν στολήν του ενδεδυμένος και εν μεγάλη εκκλησιαστική παρατάξει προπορευομένων των εξαπτερύγων και των ψαλτών ψαλλόντων ήπετο ο Αρχιερεύς και του πλήθους ακολουθούντος, επορεύθη εις το εν λόγω νεκροταφείον και εκεί τελέσας τον αγιασμόν και αναγνώσας την περί πήξεως θεμελίου ευχήν έθετο τον θεμέλιον λίθον, αρκετών δε κτιστών όντων ετοίμων αμέσως και πυρετωδώς ήρχισεν η εργασία. Επί τέλους, ηγίασε δια του αγιασμού ένα έκαστον, λαβόντες δε και το αντίδωρον άλλοι απήλθον και άλλοι έμειναν βιηθούντες τους εργαζόμενους κτίστας. Έμενε και ο Άγ. Δράμας, ήρχισε δε κατά ώραν του γεύματος να βρέχη και ως έμαθον, συνεγευμάτισε μετά των κτιστών και των βοηθών εις την σάλαν  της Μονής και ως εργάτης και ούτος εκράτη εις χείρας ένα κολιόν και έτρωγε με ξηρό ψωμί, διότι δεν ήθελε να φάγη από το φαγητόν όπερ το έφερεν εκ της οικίας του χωριστά και κατά μόνας. Εις όλην την λήξασαν εβδομάδα, επίσης και σήμερον ακόμη, καθεκάστην μεταβαίνουσιν 100 κατά μέσον όρον άτομα κτίσται, βοηθοί φέροντες πλησίον αυτών τας πέτρας και άλλα, μετακομισταί λίθων με τα ζώα και αμάξια από διάφορα μέρη, έτεροι φέρουσιν άσβεστον και άμμον και άλλοι ποιούνται την κατέργασιν της ασβέστου και μήξιν της άμμου. Προς τροφήν των πλείστων των δωρεάν εργαζομένων, τους άρτους άλλους μεν αγοράζουσι και άλλους προσφέρουσιν οι πολίται, ως και όσπρια μαγειρευμένα, ψάρια αλίπαστα, λάδια, ξύδια και κρασιά από τα σπίτια τα προσφέρουσι δωρεάν. Ούτω πως εξακολουθεί η εργασία και καθεκάστην μεταβαίνει εκείσε ο Άγ. Δράμας και εκεί διέρχεται όλην την ημέραν και πότε, πότε φέρει πλησίον των κτιστών πέτρας, και όλως λόγος γίνεται μεταξύ των κατοίκων περί του ζήλου και της δράσεως της Α. Πανιερότητος! Και δια τον ευπροσήγορον και μειλίχιον τρόπον του κατεγοήτευσε τους πάντας".

Στην από 18.12.1907 επιστολή του (σελ. 87) διαβάζουμε την πρόοδο των εργασιών, στο διάστημα των 18 ημερών από την προηγούμενη:

"Την προχθές Κυριακήν 16ην οδεύοντος ελειτούργησεν ο Αγ. Δράμας εν συρροή πλήθους εν τη ι. εκκλησία του Αγίου Γεωργίου της ενορίας της οικογενείας του, ... και επί τέλους προέτρεψε το μετά ζήλου ακροόμενον ακροατήριον να επιδοθή και εργασθή εις αποπεράτωσιν του δια την Τρίγλιαν μεγάλου θεωρουμένου έργου του μείον του ημίσεως αναπολειπομένου προς περιτείχισιν του νεκροταφείου – ου ο χώρος και το εμβαδόν εις 8 και πλέον χιλιάδων τετραγωνικών αρχ. πήχεων... .".

Στην από 15.1.1908 επιστολή (σελ. 88) αναφέρει: "... βλέπων Αυτόν καθεκάστην πορευόμενον εις τον τόπον της εργασίας και επιστατούντα εις την περιτείχισιν του νεκροταφείου, αφού από πρωίας με άκραν  δημοτικότητα διερχόμενος τα καφενεία προτρέπει και παρακινεί τους πάντας και πάσης ηλικίας να πορευθώσι και εργασθώσι εις την εν λόγω εργασίαν, λέγων ότι δι' όλας τα ηλικίας υπάρχει εργασία, οίτινες αθρόοι βαίνουσι".

Στην επιστολή της επομένης ημέρας (16.1.1908, σελ. 88) περιγράφει την περαίωση των εργασιών ανέγερσης του αναλημματικού τοίχου μήκους 100 και πλέον πήχεων, αλλά και τα επόμενα σχέδια του Χρυσόστομου για το νεκροταφείο:

"... Η περιτείχισις του νεκροταφείου επερατώθη αλλ' επειδή Ούτος θέλει να γίνη κομψόν και ωραίον εις τους διερχομένους την από κάτω λεωφόρον (τον έμπροσθεν του καζίνου δρόμον) και θεωμένους το εν λόγω νεκροταφείον, απεφασίσθη, επί του μεγάλου ανεγερθέντος τείχους μήκους 100 και πλέον πήχεων κατά μήκος του νεκροταφείου εκ μέρους του δρόμου, προς στήριξιν της όχθης εφ' ης κείται το νεκροταφείον να τεθώσι σιδηραί κιγκλίδες, ενώ εν τω μέσω του τείχους εγένετο λιθίνη κλίμαξ δι' ης ανέρχεταί τις θέλων να επισκεφθή το νεκροταφείον, εν τω μέσω δε των κιγκλίδων θα ανεγερθή σιδηρά θύρα και επ' αυτής καταπέτασμα. Δια τα απαιτούμενα ουκ ολίγα έξοδα προς κατασκευήν των κιγκλίδων, της θύρας και πληρωμής των ημερομισθίων των κτιστών των τειχών – πλην των ημερομισθίων των δωρεάν εργασθέντων – εσύναξεν η επί τούτο επιτροπή και συνάξει εισέτι εκ συνεισφορών. Καθ' εκάστην μετέβαινεν ο Άγ. Δράμας εις τον τόπον της εργασίας και αυτοπροσώπως επιστατών επί του γενομένου έργου παρορμών τους εργαζομένους εις την μετά ζήλου εργασίαν με τους γλυκείς Αυτού λόγους, και ούτε αι καιρικαί μεταβολαί ήγουν ψυχρών ανέμων, δριμέων και ψύχους και ελαφρών βροχών ανεχαίτιζον τον ζήλον του μεταβαίνειν εις τον τόπον της εργασίας. Πορευομένου δε αυτού από πρωίας εις την εργασίαν παρεκίνη εις εργασίαν πλην τους καθ' οδόν συναντών εισήρχετο και εν τοις καφενείοις. Παρεκίνη και έπειθε τους θαμώνας αυτών οίτινες απερχόμενοι ευχαρίστως επορεύοντο προς εργασίαν. Τινές εξόρυνται λίθους άνωθεν του νεκροταφείου και των παρακείμενων μερών των προπόδων της Χρυσοποδιάς, όπου ευρέθησαν τυχαίως και αππροσδοκήτως ορυχεία καλού λίθου (όπου μεγάλως διηυκόλυνε το έργον), έτεροι μετέφερον αυτούς πλησίον των κτιστών, και γυναίκες δε έπραττον τούτο, και άλλοι εκόμιζον δι' αμαξών την εκ των ασβεστοποιείων δια την χρήσιν των τειχών άσβεστον και άμμον εις το μέρος της εργασίας, και τινές έφερον δι' αμαξών πέτρας από μακρύτερα μέρη.

Καθεκάστην οι εργαζόμενοι εξ όλων των τάξεων, οίον μπακάληδες, καφετζίδες, ευγενείς, εργατικοί νέοι και γέροντες, πλούσιοι και πένητες, πότε ολίγοι και πότε περισσότεροι, έφθαναν ενίοτε πλέον των 200 ατόμων. Άπαντες οι εργαζόμενοι εγευμάτιζαν εκεί επί τόπου δι' άρτων της αγοράς και όσους απέστελλον δωρεάν αι συμπαρούσαι ζηλωταί οικογένειαι, αίτινες έστελλον προσέτι και δια πρσφάγιον ιχθείς αλιπάστους, ελαίας, έλαιον, κρόμμυα, φασούλια βρασμένα με τα καζανάκια, οίνον, ρακήν και ενίοτε χαλβάδες σπιτίσιους. Ότε ο καιρός εν καιρώ του γεύματος επαπειλείτο υπό βροχής, εισερχόμενοι εις την Μονήν εγευμάτιζαν εις την γνωστήν σάλλαν της Μονής, συνεγευμάτιζε δε μετά τούτων και ο Άγ. Δράμας κρατών δια μιάς χειρός άρτον και δια της ετέρας κολιόν, έτρωγε και ηύχετο την ευόδωσιν του έργου. Συνέτρωγε μετά των εργαζομένων διότι και ο ίδιος ηργάζετο, επέβλεπε τους κτίστας, επεσκέπτετο τα άναντα υψηλά των ορυχείων των λίθων μέρη, εβοήθη εις την εκ της οδού άρσιν των επ' αυτής πεσόντων χωμάτων εκ του κριμνήσματος μέρους της υψηλής όχθης εις ανέγερσιν του κατά μήκους του νεκροταφείου τείχου και έφερον αυτά και έρριπτον εις το εσωτερικόν πλάγιον του καζίνου προς εύρυνσιν αυτού. Η άρσις του χώματος εκ της οδού και καθαρισμού αυτής, ανάγκης ούσης εις πρόληψιν του σχηματισθησομένου βορβόρου, ηργάζετο μεταξύ άλλων και ο Άγ. Δράμας, μεθ' ενός εναλλάξ των προυχόντων και εφόρων και ιερέων μετεκόμιζον με τον τεζιαρέ λεγόμενον το χώμα έρριπτον αυτό εφ' ου είπον ανωτέρω μέρους, και ούτω έλαβε πέρας η περιτείχισις του νεκροταφείου και έμειναν μόνον να τεθώσιν αι κιγκλίδες και η σιδηρά θύρα. Η θύρα δι' ης θα εισέρχεται η με το λείψανον νεκροφόρος άμαξα, αφέθη το μέρος αυτής εις την βόρειον και ανατολικήν πλευράν του τείχους δηλ. από το μέρος της κωμοπόλεώς μας, εγένετο δια τούτο και ετέρα οδός άνωθεν της λεωφόρου άγουσα κατ' ευθείαν εις το νεκροταφείον."

Με τις θαυμάσιες και λεπτομερείς περιγραφές στις παραπάνω επιστολές του Χρ. Μουμτζή, καταγράφηκε ο τρόπος και ο χρόνος (ένας ημερολογιακός μήνας, συμπεριλαμβανομένων και των Χριστουγέννων, Πρωτοχρονιάς και Θεοφανείων 1907-1908), για την ανέγερση του τοίχου του νεκροταφείου. Προκαλεί εντύπωση, όμως, η μη αναφορά του Χρ. Μουμτζή, στις επιστολές του, στην ενσωμάτωση στον επιμήκη τοίχο, με χτιστά ευμεγέθη γράμματα από κόκκινα τούβλα, των δύο φράσεων "ΣΑΛΠΙΣΗ ΚΑΙ ΕΓΕΡΘΗΣΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΝ ΤΟΙΣ ΜΝΗΜΕΙΟΙΣ", αριστερά από τη σιδερένια είσοδο, και "ΧΟΡΗΓΙΑ ΚΟΙΝΗ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΤΡΙΓΛΙΑΣ ΩΚΟΔΟΜΗΘΗ", δεξιά από την είσοδο. Τα γράμματα έχουν σχηματισθεί με ύψος από 4 έως και 6 όρθιων ή πλαγιαστών κόκκινων τούβλων και αυτά που εξακολουθούν να υπάρχουν στα τμήματα του τοίχου, που δεν έχουν καταρρεύσει (Σεπτέμβριος 2018) είναι: 1) το "Ν" από το "ΕΓΕΡΘΗΣΟΝΤΑΙ", 2) το "Ι από το "ΟΙ", 3) το "ΤΟΙ" από το "ΤΟΙΣ", 4) το "ΜΕΙΟΙΣ" από το "ΜΝΗΜΕΙΟΙΣ", 5) το "ΟΙΝΗ" από το "ΚΟΙΝΗ", 6) το "ΟΡΘΟΔ" από το "ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ", 7) το "ΙΑΣ" από το "ΤΡΙΓΛΙΑΣ" και 8 ) το "ΩΚΟ" από το "ΩΚΟΔΟΜΗΘΗ" (http://www.triglianoi.gr/index.php?topic=1700.msg2598#msg2598 ). Στο βιβλίο "Τρίγλια του Κιανού Κόλπου Προποντίδος" του Απ. Τσίτερ (σελ. 27) αναφέρεται ότι: "Στους τοίχους της πρόσοψης του Νεκροταφείου, οι οποίοι εχωρίζοντο από μια μεγαλόπρεπη σιδερένια πόρτα, έβαλε και έγραψαν με χτιστά κόκκινα τούβλα τα εξής:" και παραθέτει τις δύο παραπάνω φράσεις καθώς και σχέδιο του τοίχου με «αναπαράσταση από μνήμης».

Στην από 5.2.1908 επιστολή του Χρ. Μουμτζή (Τριγλιανό Χρονικό, σελ. 95) περιγράφονται αφενός οι εργασίες φύτευσης δένδρων στο χώρο του νεκροταφείου αφετέρου η ανέγερση μικρής εκκλησίας (ναϊδρίου) και οστεοφυλακίου κάτω απ' αυτήν:

"Εν τω νεκροταφείω φυτεύονται προς διακόσμησιν αυτού διάφορα αειθαλή δένδρα, οσονούπω τεθήσονται αι σιδηραί κιγκλίδες επί του κατά μήκους του δρόμου μεγάλου τείχους. Τοιαύτη η δράσις του αόκνου Αγ. Δράμας! Και άπαντα γίνονται υπό την επίβλεψιν Αυτού....  Επειδή ελησμόνησα να σε κάμω λόγον περί ετέρας του Άγ. Δράμας πράξεως αξίας περιγραφής, την περιγράφω ενταύθα. Θεωρήσας ανάγκην του ανεγείραι εν τω νεκροταφείω μικρόν τι εκκλησίδιον και υπ' αυτό κοιμητήριον (οστεοθήκην), αλλά δια τα απαιτούμενα χρήματα προς οικοδομήν αυτού, δια να μη επιβαρύνη τους άνδρας κατοίκους του Τόπου – τους οποίους αρκετά δια το νεκροταφείον εφορολόγησε – διενοήθη να το ανεγείρη δι' εράνου και συνεισφορών του γυναικείου φύλου, και ούτω διορίσας εξαμελή επιτροπήν κυριών εκ των τα πρώτα φερόντων Καλλιόπης Καλεμκερίνας προέδρου, Όλγας χήρας αδελφής Του αντιπροέδρου, Μαριγώς Ιωακείμ Ταμίου, Ανθής Αθ. Κοτσηφίου γραμματέως και ετέρων δύο βοηθών, αίτινες περιελθούσαι εσύναξαν μόνον από τας γυναίκας 6 χιλιάδας Γρ".

Στην από 7.3.1908 επιστολή του (σελ. 98) περιγράφει τις εργασίες εξόρυξης και μεταφοράς λίθων και φύτευσης δένδρων:

"Κατά τας πρώτας ημέρας της ης διανύομεν τεσσαρακοστής ο Άγ. Δράμας ηργάζετο εις το νεκροταφείον με αρκετάς γυναίκας των ενταύθα πάσης τάξεως μεταφερουσών πέτρας απ' επάνω του νεκροταφείου υπό την «Χρυσοποδιά» ας εξόρυττον άνδρες, εις το μέσον του νεκροταφείου όπου θ' ανεγερθή ναίδριον και υπ' αυτό κοιμητήριον το οποίον θ' ανεγερθή μόνον δι' εξόδων των γυναικών. Επιστατών δε Ούτος και εις φύτευσιν διαφόρων δένδρων εκ πολλού κόπου ησθένησε και την 1ην Κυριακήν της Ορθοδοξίας, εν η θα ελειτούργει, έκειτο κλινήρης ο καϋμένος, τούτο κατελύπησε ημάς άπαντας. Επί του παρόντος ο Άγ. Δράμας έχει καλώς".

Στην από 28.3.1908 επιστολή του (σελ. 98) περιγράφει τη συνέχιση των εργασιών του ναϊδρίου και την κατασκευή δεξαμενής για το πότισμα των δένδρων:

"Από εβδομάδος ο καιρός εβελτιώθη, ο δε Άγ. Δράμας καθεκάστην μεταβαίνει εις το νεκροταφείον και επιστατεί εις ανέγερσιν ναϊδρίου βυζαντινού ρυθμού και υπ' αυτό κοιμητήριον και οικοδόμησιν δεξαμενής ήτις θα πληρούται ύδατος εν αυτή ρέοντος, προς ποτισμόν των διαφόρων δενδρυλίων και ανθέων άπερ τη επιστασία του ρυθμικώς φυτεύονται και προς αναψυχήν των επισκεπτών".

Στην από 18.4.1908 επιστολή του (σελ. 101) περιγράφει 1) τη φύτευση δένδρων, 2) την αποπεράτωση του ναϊδρίου και 3) το ξεκίνημα των εργασιών κατασκευής δεξαμενής:

"Ούτος καθεκάστην μεταβαίνων εις το νεκροταφείον καταγίνεται μετά και άλλων συμπορευομένων των καλυτέρων νέων (και του ιδίου εργαζομένου) πλην της εξωραίσεως του νεκροταφείου δια φυτών ποικίλων ανθέων (διάφορα δένδρα ως πεύκαι, κυπάρισοι και άλλα εφυτεύθησαν εντός εις διάφορα αυτού μέρη κατά τον παρελθόντα Μάρτιον) εις τα κατά μήκος της οδού και άνωθεν του τείχους κατωφερή και επικλινή του νεκροταφείου μέρη – όπου δεν θα ορύσσονται τάφοι – τα οποία να δύνανται να θεώνται οι εκείθεν διερχόμενοι δια της έμπροσθεν κειμένης οδού άνθρωποι, καταγίνεται προσέτι και επιστατεί εις την αποπεράτωσιν του εν τω νεκροταφείω ανεγειρομένου ναϊδρίου και υπ' αυτού κοιμητηρίου (κρύπτης οστέων), το οποίον επερατώθη σχεδόν με σχέδιον κομψόν ρυθμού γοτθικού και ουχί βυζαντινού ως σε έγραφον. Εσχάτως επελείφθη την ανέγερσιν δεξαμενής προς το επάνω  του κοιμητηρίου μέρος προς διοχέτευσιν ύδατος εν τω νεκροταφείω, λαμβανομένου μέρους του παρά του νεκροταφείου διερχομένου ύδατος των κρημνών των επάνω συνοικιών.... Ακάματος ο Άγ. Δράμας εις όλον το διάστημα της ενταύθα διαμονής του, κατά τας εργασίμους ημέρας μετέβαινε και επεστάτη εις την ανέγερσιν των τειχών του νεκροταφείου, την ισοπέδωσιν των εδαφικών ανωμαλιών και κατόπιν αυτών την εξωράϊσιν αυτού και ανέγερσιν του ρυθέντος ναϊδρίου, εις δε τας εκ  κακοκαιρίας μη εργασίμους ημέρας ειργάζετο εν τη Μητροπόλει μετά επιτροπής συντάσσων κανονισμούς και συγκροτών συνελεύσεις προς συζήτησιν και απόφασιν ...  ".

Αυτή ήταν η τελευταία επιστολή του Χρ. Μουμτζή, στην οποία γίνεται λόγος για το νεκροταφείο.

Δύο χρόνια αργότερα, σε πρακτικό (Κώδικας Πρακτικών, σελ. 102-103), χωρίς ημερομηνία, αλλά μετά την 10.6.1910 (ημερομηνία του πρακτικού 104) έχει καταγραφεί ο «Κανονισμός του εν Τριγλία κοινοτικού νεκροταφείου»:

"Άρθρον Α') Φροντίδι και επιστασία του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Σμύρνης κ.κ. Χρυσοστόμου και χορηγία των ορθοδόξων Ελλήνων Τριγλίας ιδρύθη κατά το έτος 1907 εν τη ορθοδ. Ελλην. Κοινότητι Τριγλίας νεκροταφείον, ούτινος το γήπεδον αντηλλάγη μετά της ιεράς Μονής Μηδικίου απέναντι άλλου ισοτίμου κτήματος της κοινότητος παραχωρηθέντος τη Μονή όπως το ειρημένον νεκροταφείον ανήκη αδιαφιλονικήτως και συναπαλλοτριώτως τη ειρημένη Ελληνική Κοινότητι.

Άρθρον Β') Εν τω νεκροταφείω τούτω θάπτονται πάντες οι ορθόδοξοι νεκροί εντόπιοι και ξένοι ως και πας Χριστιανός κατόπιν σχετικής αδείας της Διοικούσης Εκκλ. Αρχής.

Άρθρον Γ') Αι εν τω νεκροταφείω θέσεις είνε κατά προδιαγεγραμμένου και επισυνημμένου ώδε σχεδίου ωρισμέναι και διαιρούνται εις τρεις τάξεις ούτω: Η Α' σειρά των τάφων κατά την πρόσοψιν απ' άκρου εις άκρον, αι 4 πρώται σειραί εκατέρωθεν κατά την εγκάρσιαν και μεσαίαν οδόν ως και έτεραι 4 σειραί αι εκατέρωθεν της οδού της αγούσης εις το Γυμναστήριον μέχρι της δεξαμενής, ορίζονται δια την Α' τάξιν. Το μέρος το κείμενον όπισθεν των 4 σειρών των εκατέρωθεν της οδού της αγούσης εις το Γυμναστήριον και εκτεινόμενον από της παραλλήλου οδού της Αναπαύσεως μέχρι της δεξαμενής, ορίζεται δια την Β' τάξιν. Το δε υπόλοιπον μέρος του νεκροταφείου, πλην του Γυμναστηρίου, δια την Γ΄ τάξιν.

Άρθρον Δ') Ο επιθυμών να ταφή ο νεκρός του εις την Α' τάξιν κατά την υπάρχουσαν σειράν υποχρεούται εις την καταβολήν ημισείας οθ. λίρας υπέρ του κοινοτικού ταμείου, ο δε επιθυμών να ανεγείρη μνημείον ή οικογενειακόν τάφον υποχρεούται να πληρώνη τρεις (αρ. 3) οθ. λίρας δι' έκαστον τετραγωνικόν μέτρον.

Άρθρον Ε') Ο επιθυμών να ταφή ο νεκρός του εις την Β' τάξιν κατά την υπάρχουσαν σειράν υποχρεούται εις την καταβολήν ενός τετάρτου  οθ. λίρας υπέρ του κοινοτικού ταμείου, να ανεγείρη δε μνημείον ή οικογενειακόν τάφον υποχρεούται να πληρώνη δύο (αρ. 2) οθ. λίρας δι' έκαστον τετραγωνικόν μέτρον.

Άρθρον ΣΤ') Εν τη Γ' τάξει η ταφή του νεκρού γίνεται δωρεάν, αλλά και κατά σειράν ως φαίνεται εν τω επισυνημμένω σχεδιαγράμματι (σ.σ. δεν βρέθηκε στον Κώδικα), μη επιτρεπομένων επ' ουδενί λόγω υπερπηδήσεων. Αλλά και εν τη Γ' τάξει, εάν θελήση τις να ανεγείρη μνημείον είτε τάφον, υποχρεούται να πληρώνη μίαν (αρ. 1) οθ. λίρας δι'  έκαστον τετραγωνικόν μέτρον.

Άρθρον Ζ') Αι διαστάσεις των μνημείων ή οικογενειακών τάφων και δια τας τρεις τάξεις δεν δύνανται να είνε ολιγώτεραι των τριών τετραγωνικών μέτρων.

Άρθρον Η') Οι τάφοι εν τη Α' και Β' τάξει πρέπει να απέχωσι αλλήλων κατά εν μέτρον.

Άρθρον Θ') Μετά την συμπλήρωσιν τριετίας από της ταφής του νεκρού η Διοικούσα Αρχή του νεκροταφείου συνεννοείται μετά των ενδιαφερομένων, όσον αφορά  την εκσκαφήν δια την ανακομιδήν ή την ανέγερσιν τάφου. Μετά παρέλευσιν δε 6 μηνών από της κοινοποιήσεως δικαιούται η Διοικ. Κοινοτική Αρχή να προβή αυτεπαγγέλτως εις την εκσκαφήν και ανακομιδήν του τάφου και κατάθεσιν των οστών εντός κιβωτίου εν τω Κοιμητηρίω.
Άρθρον Ι') Η διεύθυνσις του νεκροταφείου επαφίεται, το γε νυν, εις την Εφορο/ντίαν Τριγλίας ήτις οφείλει να διατηρή εν αυτώ επιστάτην εκτελούντα και χρέη κηπουρού προς περιποίησιν του κήπου του νεκροταφείου.

Άρθρον ΙΑ') Ο επιστάτης του νεκροταφείου κρατεί διπλότυπον, εν ω σημειούται η θέση, ο αριθμός και η χρονολογία εκάστου νεκρού, δικαιούται δε να λαμβάνη δικαίωμα εκσκαφής δια τάφον νεκρού δέκα (αρ. 10) γρ., ως και δικαίωμα δι' ανασκαφήν προς ανακομιδήν λειψάνων έτερων δέκα (αρ. 10) γρόσια. Οι άποροι εξαιρούνται.

Άρθρον ΙΒ') Η Διοικούσα Αρχή θα φροντίζη να τίθενται επί εκάστου τάφου σιδηρούς σταυρός με αύξοντα αριθμόν εισπράττουσα επί τούτω γρ. 5 λόγω αξίας του σταυρού δι' όλας τας σειράς.

Άρθρον ΙΓ') Η εκτέλεσις και εφαρμογή του παρόντος Κανονισμού ανατίθεται τη εκάστοτε Εφοροδημογεροντία Τριγλίας".

Τον Κανονισμό υπέγραψαν οι Εφοροδημογέροντες Ευγ. Ν. Καλαφάτης, Αρμόδιος Στέργιος, Δημήτριος Κ. Τακάς και Φίλιππος Ε. Καβουνίδης
και οι πολίτες Λυκούργος Ν. Τσάκωνας, Φίλιππος Σ. Κάρατζης, Δημοσθένης Τακάς, Νικ. Καλπάκης, Μενέλαος Ε. Χ''Μελ..., Βασίλειος Κατουπάς?, Θεοδόσιος Σ. Ορφανίδου, Αντώνιος Α. Χαστόγλου, Θεμιστοκλής Δ. Παλληκαράς, Αναστάσιος Ν. Πόλκας, Σωτήρης Σ. Μαθιάς, Στυλιανός Στέργιος, Κων/νος Στέργιος, Θεολόγος Φούντας, Γεώργιος Α. ..., Γεωρ. Δ. Πινιοτίδης, Α. Κελάδης.

Στο πρακτικό της 10.1.1911 (Κώδικας Πρακτικών, σελ. 111) αποφασίστηκε η προσθήκη άρθρου στον Κανονισμό του Νεκροταφείου:

"Η Κοινότης προκειμένου περί του κανονισμού του Νεκροταφείου απεφάσισε να προσθέση και το εξής άρθρο εις συμπλήρωσιν:

Ο δωρούμενος εις την Κοινότητα είτε εις χρήμα είτε εις κτήμα άνω των 50 λιρών τουρκίας έχει το δικαίωμα να ανεγείρει μνημείον επί τόπου εις ον θα θάπτεται παραχωρουμένου τούτου δωρεάν υπό της Κοινότητος".

Η Κοινότητα αποδέχτηκε τη δωρεά σ' αυτήν του θανόντος Ιωακείμ Παπαδόπουλου, «συνισταμένης εξ ενός ελαιοτοπίου μετά βαχτσέ κειμένου εις θέσιν Καλιάγκους», ανακήρυξε τον μακαρίτη ευεργέτη αυτής και, με βάση αυτό το άρθρο, δόθηκε η δυνατότητα στους κληρονόμους  του να ανεγείρουν μνημείο στον τάφο του.

Στο επόμενο από 11.1.1911 πρακτικό (Κώδικας πρακτικών, σελ. 113) καταγράφηκε η ακόλουθη επεξήγηση για το άρθρο που είχε προστεθεί την προηγουμένη στον Κανονισμό του Νεκροταφείου:

"Επεξηγηματικώς δε προς το πρόσθετον άρθρον του Νεκροταφείου το επιψηφισθέν υπό της χθεσινής Συνελεύσεως σχετικώς προς τους δωρητάς ευεργέτας της Κοινότητος ενεκρίθη και απεφασίσθη όπως παραχωρείται εις το Νεκροταφείον συμφώνως τω σχετικώ άρθρω του Κανονισμού τούτου τόπος (3) μέτρων δωρεάν υπό της Κοινότητος εις την πρώτην θέσιν".

Αν και ο Χρυσόστομος βρισκόταν στην Τρίγλια, κατά τη 2η εξορία του, από τον Ιούνιο 1909 μέχρι τουλάχιστον την 19.4.1910, οπότε προήδρευσε, ως Μητροπολίτης Σμύρνης πλέον (εξελέγη την 13.3.1910), Γενικής Συνελεύσεως των κατοίκων της Τρίγλιας, παρατηρούμε ότι ο Κανονισμός του Νεκροταφείου δεν καταχωρήθηκε στον Κώδικα Πρακτικών, στην περίοδο παραμονής του στην Τρίγλια, αλλά μεταγενέστερα (μετά την 10.6.1910), ενώ την 10.5.1910 έφτασε στη Σμύρνη, μετά από περιπετειώδες ταξίδι.

Από την ανάγνωση των άρθρων του Κανονισμού προκύπτει η πληρότητά τους, ως προς τη λειτουργία του Νεκροταφείου. Δεν υπάρχουν, όμως, στοιχεία σχετικά με τον αριθμό των νεκρών που τάφηκαν στο διάστημα της λειτουργίας του, λαμβανομένης υπόψη και της περιόδου εξορίας των Τριγλιανών, κατά τον 1ο διωγμό (1915-1918).

Στην ιστοσελίδα http://www.triglianoi.gr/index.php?topic=454.0  του forum triglianoi.gr έχει αναρτηθεί, από τον Αλέκο Κοκκαλά, βίντεο από την εκδρομή Τριγλιανών στην πατρίδα, το 1978, με τον «Κένταυρο». Στο  1.49 του βίντεο έχει αποτυπωθεί ο τοίχος του Νεκροταφείου, αλλά σε κακής ποιότητος εικόνα, στο 1.58 η σιδερένια πόρτα εισόδου στο Νεκροταφείο, στο 2.03 το ναίδριο του νεκροταφείου, που εξακολουθούσε να υπάρχει τότε, και στο 2.06 η είσοδος της Μονής Πατέρων. Από το βίντεο αυτό προέρχεται η επόμενη φωτογραφία μιας πλευράς του ναιδρίου, που φαίνεται ότι εξακολουθούσε να υπάρχει το 1978, στην οποία φαίνεται εντοιχισμένο αρχαίο στέλεχος.

Οι πληροφορητές του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών περιγράφουν τα Νεκροταφεία της Τρίγλιας:

"Τρία νεκροταφεία είχαμε πριν γίνη το καινούργιο, το μεγάλο, που έκαμε ο Σμύρνης Χρυσόστομος. Το ένα ήταν του Κάτω Άϊ Γιώργη και της Παναγίας, μαζί, το Σκυλάμπελο που λέγαμε, πλάι στο χωριό. Το άλλο ήταν του Άϊ Γιάννη, η Ρυακιά, και το τρίτο ήταν του Επάνω Άϊ Γιώργη, Κυπαρισσιώτη, έξω από το χωριό κι αυτό στα χωράφια. Αυτό το χρησιμοποιούσαν και οι άλλες δυό συνοικίες του επάνω μαχαλά.
Ύστερα αχρηστεύτηκαν αυτά, όταν έγινε το καινούργιο, το έκαμε ο Δεσπότης ο Σμύρνης, τότε που ήταν εξόριστος στην Τρίγλια. Αυτό ήταν ωραίο νεκροταφείο, περιμανδρωμένο πέρα-πέρα. Έπεφτε καμιά δεκαπενταριά λεπτά έξω απ' το χωριό, στ' αλώνια του Μοναστηριού των Πατέρων, από δίπλα περνούσε ο δημόσιος δρόμος. Ούτε θάχη βουλιάξη το περιμάνδρωμα, υποθέτουμε, γιατί θα έκλινε το δρόμο (υποθέτουν δηλ. οι πληροφορητές ότι οι Τούρκοι θα φρόντισαν να μην γκρεμιστεί ο τοίχος , γιατί λόγω της θέσεώς του, εάν γκρεμιζόταν θα έφραζε το δημόσιο δρόμο).
Από τη μια μεριά ως την άλλη ήταν γραμμένη με μεγάλα γράμματα, από τούβλα, η επιγραφή:
ΣΑΛΠΙΣΗ ΚΑΙ ΕΓΕΡΘΗΣΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΝ ΤΟΙΣ ΜΝΗΜΕΙΟΙΣ
ΧΟΡΗΓΙΑ ΚΟΙΝΗ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΤΡΙΓΛΙΑΣ ΩΚΟΔΟΜΗΘΗ
Μέσα είχε κι ένα εκκλησάκι, και το οστεοφυλάκιο δίπλα-δίπλα, και συντριβάνι και δεξαμενή και ιδιαίτερο χώρο για γυμναστήριο, στον ίδιο περίβολο αλλά χωρισμένο. Οι μεγάλες τάξεις του σχολείου μαζευούμαστε και μας πήγαιναν εκεί για να γυμναζόμαστε, όπως είναι ο προσκοπισμός.
Είχε και κηπουρό ιδιαίτερο να το περιποιείται, άμα περνούσες από κει, από το δρόμο, Μάϊο μήνα, τι λουλούδια ήταν εκείνα! Τι μοσκιά!
Τάφους είχε και μαρμάρινους και απλούς, χωματένιους, ανάλογα με τη δύναμη του καθενός. Οι περισσότεροι ήταν απλοί με ξύλινους σταυρούς.
Το Τούρκικο νεκροταφείο ήταν στ' Αχούρια, δηλαδή το καινούργιο, αυτό που είχαν σε χρήση, γιατί παλιά είχαν τρία-τέσσερα σε διάφορα σημεία του χωριού και στο Μεϊdάνι και στο Σεργί , ήταν παλιά τούρκικα νεκροταφεία, εμείς δεν τα φτάσαμε να λειτουργούν, μόνο κανένα μάρμαρο υπήρχε".

Στο φύλλο 31/20.4.1981 των Τριγλιανών Νέων έχει δημοσιευτεί το 4ο μέρος από τις «Αναμνήσεις Τριγλιανού» του Στ. Βελισσάρη, στο οποίο περιλαμβάνεται περιγραφή για το Νεκροταφείο:

"Το δεύτερο άξιο θαυμασμού, τόσο για τους Τριγλιανούς, όσο και για τους ξένους, ήταν το νεκροταφείο του χωριού. Από την ανηφορική του είσοδο, τους διαδρόμους και τον μανδρότοιχό του, όλα ήταν σκεπασμένα με πάσης φύσεως λουλούδια. Κυριαρχούσαν όμως οι πολύχρωμες τριανταφυλλιές. Την άνοιξη μοσχοβολούσε ο τόπος και χαιρόταν το μάτι. Ήταν πράγματι ένας επίγειος παράδεισος. Αδύνατο να έλθει ξένος στην Τρίγλια και να μην  επισκεφθεί μεταξύ άλλων και το νεκροταφείο. Ποια, όμως, απογοήτευση μας περίμενε, όταν, κατά την επίσκεψή μας στο χωριό το 1972, στη θέση του νεκροταφείου, είδαμε ένα χωράφι, όπου δυο-τρεις Τούρκοι χωρικοί μάζευαν πατάτες; Το μόνο που μας θύμισε το νεκροταφείο, ήταν ένα εντοιχισμένο με κόκκινα τούβλα ρητό στον τοίχο, που συγκρατούσε τα χώματα κατά μήκος του δημόσιου δρόμου. Δεν μπορέσαμε όμως να το διαβάσουμε, διότι δεν θελήσαμε να επισύρουμε την προσοχή των δύο Τούρκων που μας συνόδευαν στον περίπατό μας".

Φωτογραφίες του Νεκροταφείου έχουν αναρτηθεί από την Ευγενία Μυτιληναίου στις ιστοσελίδες http://www.triglianoi.gr/index.php?action=gallery;sa=view;id=394 και http://www.triglianoi.gr/index.php?action=gallery;sa=view;id=393  από την επίσκεψή της στην Τρίγλια το 2007.

Με την απόφαση 4/13.2.1990 του Δήμου Τρίγλιας και την απόφαση 1299/31.8.1990 του Περιφερειακού Συμβουλίου Προστασίας Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς της Προύσας (BURSA KÜLTÜR ve TABİAT VARLIKLARINI KORUMA KURULU), και BKTVKK/ 16.06.146/4734/11.9.1990 του Γραφείου Προέδρου (BÜRO MÜDÜRLÜĞÜ), ο τοίχος του Ελληνικού Νεκροταφείου χαρακτηρίστηκε ως μνημειακή κατασκευή.

Ο Χρυσόστομος και το Γυμναστήριο

Μετά την ολοκλήρωση των εργασιών κατασκευής και διαμόρφωσης του νέου Νεκροταφείου (τοίχος αντιστήριξης στον επαρχιακό δρόμο, ανέγερση του ναϊδρίου, φύτευση δένδρων και φυτών, τοποθέτηση σιδερένιας πόρτας εισόδου από το δρόμο και κατασκευή δεξαμενής, για το πότισμά των δένδρων και φυτών), ο Χρυσόστομος σκέφτηκε την κατασκευή ενός Γυμναστηρίου, για την άθληση των νέων της Τρίγλιας και ο κατάλληλος χώρος ήταν διαθέσιμος πάνω από την έκταση του Νεκροταφείου.

Πληροφορίες για την κατασκευή του αντλούμε, και γι' αυτό το έργο του Χρυσόστομου, από τις λεπτομερείς ενημερωτικές επιστολές του Χριστόφορου Μουμτζή προς το γιο του Αλέξανδρο. Πρώτη αναφορά για τη διαμόρφωση του γυμναστηρίου κάνει ο Χρ. Μουμτζής στην από 11/6/1908 επιστολή του (Τριγλιανό Χρονικό, σελ. 113).  Συγκεκριμένα γράφει:

"Καταυτάς ο Τόπος ή κάλλιον ο Άγ. Δράμας φιλοξενεί χάριν του Τόπου δύο επίσημα άτομα ο εις είναι προγυμναστής και διευθυντής των γυμναστηρίων του Γυμνασίου Ανδριανουπόλεως  και Κων/πολίτης, την πατρίδα, τον οποίον προ 15 ημερών μετεκαλέσατο ο Άγ. Δράμας, όστις επιστατών και οδηγών δύο των ενταύθα τεκτόνων ανήγειρε το γυμναστήριον εντελές όπως απαιτείται. Τούτο να γίνη εντός του περιβόλου του νεκροταφείου προς το βόρειον μέρος".

Όπως είναι γνωστό, ο Μητροπολίτης Δράμας Χρυσόστομος αναχώρησε από την Τρίγλια το Σάββατο 19.7.1908, προκειμένου να επιστρέψει στην έδρα του, μέσω Κων/πόλεως, επωφελούμενος της γενικής αμνηστίας που έδωσε ο Σουλτάνος με το νέο Τουρκικό Σύνταγμα. Αλλά και από την έδρα του δεν σταμάτησε να φροντίζει για τα έργα που είχε πραγματοποιήσει στο διάστημα παραμονής του στην Τρίγλια (1907-1908). Στην από 26.12.1908 επιστολή του (Τριγλιανό Χρονικό, σελ. 116), ο Χρ. Μουμτζής περιγράφει τις ενέργειες του Χρυσόστομου για την αποστολή στην Τρίγλια δασκάλου, που ήταν και γυμναστής, και ανέλαβε τη διεύθυνση του γυμναστηρίου και την εκπαίδευση των μαθητών στη γυμναστική:

"Κατά την απέλευσιν και μετάβασιν αυτού εις την επαρχίαν Του ο Άγ. Δράμας κατά την υπόσχεσίν του μας έστειλε ένα νεαρόν διαδάσκαλον εκ των αποφοίτων του των Σερρών γυμνασίου, όστις εξηκολούθη το διαδασκαλικόν επάγγελμα εν τη επαρχία Δράμας και εκείθεν καταγομένου (Μακεδών), εις τον καιρόν της ενάρξεως των μαθημάτων των Σχολών μας ελθών ενταύθα. Ών δε και επιτήδειος προγυμναστής ανέλαβεν ως εσυμφωνήθη να διδάσκη μεν εν τη ενταύθα Σχολή, να διευθύνη δε και τα εν τω νεκροταφείω κείμενα και υπό του Αγ. Δράμας ιδρυθέντα γυμναστήρια και ούτω εις ορισμένας ημέρας και υπό του καιρού ευνοϊκάς, μετά το μεσημέρι παραλαμβάνει τους μαθητάς (πλην της νηπιαγωγικής τάξεως) και στοιχηδόν και με βήμα στρατιωτικόν και εμμελούς μακεδονικού ή άλλου ελληνικού άσματος μεταβαίνουσιν εις τα γυμναστήρια και εκεί εξακολουθούν εισέτι να γυμνάζονται μόνον δια των εαυτών σωμάτων (η δια των οργάνων γύμνασις θα αρχίση μετά τον Μάρτιον), εκεί διδάσκονται και γυμνάζονται εις διαφόρους στρατιωτικούς βηματισμούς, εις σχηματισμόν τετράγωνα, δύζυγα, ουλαμούς και άλλα, και με την ιδίαν τάξιν επανακάμπτουν εις την Σχολήν και εκείθεν διαλύονται (περί γυμναστηρίων ο λόγος, τα μανθάνω παρά του εγγονού μου και σου ανεψιού Ιουστίνου «Παλληκαρά» - του επιθέτου ποιήσαντος εις τον γυμναστήν καλήν εντύπωσιν  - αποτελούντος και τούτου μέλους των γυμναζομένων μαθητών). Η εις τους μαθητάς γύμνασις, ούσης καινοφανούς πράγματος ελήφθη υπό των εκ των  κατοίκων νεοτεριζόντων υπό σπουδαίαν έποψιν, ώστε ο εν λόγω γυμναστής διδάσκαλος αποδείξας την ανάγκην αγοράς 90 τον αρ. ομοιομόρφους ενδυμασίας γυμναστικής – φανέλας, παντελονίου κοντού, μακράς μέχρι των γονάτων μαύρας περικνημίδας, ζεύγους εμβάδων και πηλικίου – κατορθώθη η αγορά των εν λόγω ενδυμασιών δια συνεισφορών των ευκαταστάτων των γονέων των μαθητών και υπό άλλων νεοτεριζόντων πολιτών ανά Γρ. 5, 10 και 20 διδομένων εκ προκρίσεως......

Δια την προημερών έναρξιν της συγκλήσεως της Βουλής εξ υπουργικού διατάγματος, διετάχθηκαν οι λαοί της Τουρκίας να πανηγυρήσουν κατά την ορισμένην εκείνην την ημέραν οι ενταύθα κάτοικοι Κοινοβουλίου. Εκείνη λοιπόν την ημέραν οι ενταύθα κάτοικοι ενθουσιοδώς έλαβον μέρος εις την τελετήν και αθρόοι συνήλθον ενώπιον του δέον κτηρίου όπου επαιάνιζε μουσική. Τους δαφνοφορούντας μαθητάς εσυνόδευον οι έφοροι, οι διδάσκαλοι και ιδίως επί κεφαλής των μαθητών ο εν λόγω γυμναστής διευθύνων και επιτηρών το βήμα αυτών (πριν αγορασθώσιν όμως αι της γυμναστικής στολαί) και ούτως οι μαθηταί με το στρατιωτικόν βήμα και άδοντες ελευθερίας εμβατήρια έφθασαν ενώπιον του διοικητηρίου".

Πληροφορίες για το γυμναστήριο δίνουν και οι πληροφορητές στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, κατά την περιγραφή του Νεκροταφείου:

"... Μέσα είχε κι ένα εκκλησάκι, και το οστεοφυλάκιο δίπλα-δίπλα, και συντριβάνι και δεξαμενή και ιδιαίτερο χώρο για γυμναστήριο, στον ίδιο περίβολο αλλά χωρισμένο. Οι μεγάλες τάξεις του σχολείου μαζευούμαστε και μας πήγαιναν εκεί για να γυμναζόμαστε, όπως είναι ο προσκοπισμός."

Ο Απόστολος Τσίτερ περιγράφει την ιδέα του Χρυσόστομου, για τη δημιουργία Γυμναστηρίου (Τρίγλια του Κιανού Κόλπου της Προποντίδος, σελ 27), εξοπλισμένου με τα απαραίτητα όργανα, ως εξής:

"Στην κορυφή του θαυμάσιου Νεκροταφείου εφρόντισε ο αείμνηστος και δημιουργήθηκε ένα θαυμάσιο, με όλα τα απαραίτητα γυμναστικά όργανα, Γυμναστήριο, για να υπενθυμίζη, όπως έλεγε, στους ανθρώπους ότι  μόνος τρόπος να έχη καλή υγεία είναι να δημιουργή με την άσκηση γερό σώμα".

[Μάκης Αποστολάτος]

Στο διάστημα 23-27/9/2019 η ομάδα ερευνητών επισκέφθηκε για δεύτερη φορά την Τρίγλια και την Πέμπτη 26/9/2019 βρέθηκε και πάλι στο χώρο του Νεκροταφείου, που κατασκευάστηκε το 1908 με πρωτοβουλία του Χρυσόστομου, Μητροπολίτη Δράμας τότε, και τη συμμετοχή όλων των Χριστιανών κατοίκων της Τρίγλιας. Στόχος ήταν να τελεστεί τρισάγιο από τον π. Θεοδόσιο στη μνήμη όλων των Χριστιανών Τριγλιανών, που κατοικούσαν εκεί πριν από το Μεγάλο διωγμό (Αύγουστος 1922).

Αυτή τη φορά, είχαμε την τύχη να μην βρεθούμε αντιμέτωποι με τον ιδιοκτήτη της έκτασης, ο οποίος μας είχε εμποδίσει πέρυσι να περπατήσουμε όλη την έκταση. Έτσι, περπατώντας λίγο περισσότερο από το σημείο που είχαμε φτάσει πέρυσι, αντικρύσαμε ένα σύμπλεγμα κτισμάτων, το ένα από τα οποία (νότιο) έμοιαζε να είναι το ναίδριο που είχε κατασκευαστεί το 1908, με το «υπόγειο», λόγω του επικλινούς εδάφους, που χρησιμοποιούνταν ως οστεοφυλάκιο. Τόσο τα υλικά κατασκευής του (πετρόκτιστο), όσο και τα χαρακτηριστικά της πρόσοψής του μαρτυρούσαν ότι πρόκειται για το ναίδριο του νεκροταφείου και αυτό πιστοποιήθηκε, όταν επιστρέψαμε από το ταξίδι, με βάση το σχετικό βίντεο από το ταξίδι των Τριγλιανών το 1978, με το κρουζιερόπλοιο «Κένταυρος» του Καβουνίδη (http://www.triglianoi.gr/index.php?topic=454.0 ).

Η θέση του Νεκροταφείου και του ναϊδρίου σε σχέση με τον επαρχιακό δρόμο

Αντίγραφο του πρωτότυπου διαγράμματος του Νεκροταφείου του 1908, που αποτελείται από δύο φύλλα και φυλάσσεται στον Κώδικα Προικοσυμφώνων 424 της Τρίγλιας στα Γενικά Αρχεία του Κράτους. Στο διάγραμμα έχει σχεδιαστεί α) η είσοδος από τον επαρχιακό δρόμο, β) ο κεντρικός εσωτερικός δρόμος με κατεύθυνση Ανατολή-Δύση και η υπόλοιπη ρυμοτομία του, με δένδρα σε κάθε ομάδα τάφων, γ) οι θέσεις των τάφων, με βάση τις διαστάσεις τους, όπως ορίζονται στον αντίστοιχο Κανονισμό λειτουργίας, δ) η ζώνη Α' των τάφων κοντά στον επαρχιακό δρόμο, και ε) η εσωτερική οδός Αναπαύσεως, νότια παράλληλος του κεντρικού εσωτερικού. Στην οπίσθια πλευρά του ενός φύλλου υπάρχει η ιδιόχειρη σημείωση του Χρυσόστομου "χάρτης των σειρών του νεκροταφείου".

Φωτογραφία της πρόσοψης του ναιδρίου από το βίντεο του 1978

Φωτογραφία του ναϊδρίου 26/9/2019

Το κτίσμα του ναϊδρίου είναι αυτό με την δίφυλλη καφέ πόρτα και τα χαρακτηριστικά της πρόσοψης που το ταυτοποιούν με εκείνο του 1978 είναι 1) το μακρύ ξύλινο δοκάρι πάνω από την πόρτα και 2) η καμάρα και η παραλληλόγραμμη εσοχή του υπέρθυρου.

Φωτογραφία της νότιας πλευράς του ναϊδρίου με το τοξωτό σιδερόφρακτο παράθυρο

Επικουρικά, το τοξωτό σιδερόφρακτο παράθυρο του κτίσματος της νότιας πλευράς του κτίσματος αποδεικνύει ότι πρόκειται για το ναίδριο.

Φωτογραφία του «υπογείου», που χρησιμοπούνταν ως οστεοφυλάκιο

Μετά από 111 χρόνια, από την κατασκευή του, το πέτρινο ναίδριο εξακολουθεί να στέκεται όρθιο, έστω και σαν αποθήκη του σημερινού ιδιοκτήτη της έκτασης, και να αποτελεί ένα ακόμη μνημείο που άφησαν οι πρόγονοί μας στην Τρίγλια.