12) Μικρές ιστορίες της Τρίγλιας (Χαρτονόμισμα, Τηλεγραφείο, Ορφανοτροφείο)

[Μάκης Αποστολάτος]

Στους Κώδικες της Τρίγλιας, που φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, κρύβονται μικρές ή μεγάλες ιστορίες που σπάνια έρχονται στην επιφάνεια. Μερικές απ' αυτές, μικρές μεν αλλά σημαντικές για την οικονομία και τη λειτουργία της Κοινότητας, είναι η έκδοση τοπικού χαρτονομίσματος, η ίδρυση Τηλεγραφείου και η προσπάθεια της Εφοροδημογεροντίας  για την ίδρυση Ορφανοτροφείου στην Τρίγλια, προκειμένου να στεγαστούν τα ορφανά παιδιά των Τριγλιανών, αλλά και των γειτονικών χωριών, που στερήθηκαν τους γονείς τους, κατά την εξορία τους στην περίοδο από τον Ιούλιο 1915 έως τα τέλη του 1918.

Έκδοση Χαρτονομίσματος

Η ιδέα για την έκδοση τοπικού χαρτονομίσματος, μικρής αξίας, για τη διευκόλυνση των συναλλαγών των κατοίκων στις καθημερινές τους ανάγκες (παντοπωλεία, καφενεία κλπ) γεννήθηκε στην περίοδο μετά την επιστροφή των Τριγλιανών στο χωριό τους από την εξορία στην Προύσα και ήταν σημαντική για την οικονομία της Τρίγλιας, στη συγκεκριμένη περίοδο, λόγω της ελλείψεως αυτών των χαρτονομισμάτων (τουρκικών).

Το θέμα αυτό έχει αναφερθεί από πολλούς, αλλά στην ιστορία αυτή παρουσιάζεται η επίσημη απόφαση της Εφοροδημογεροντίας για την κυκλοφορία, μέσω των Εκκλησιών, δύο χαρτονομισμάτων μικρής αξίας, δηλαδή της έκδοσης ενός γροσίου και 20 παράδων, όπως συζητήθηκε και αποφασίστηκε στο πρακτικό της 3.1.1920 (σελ. 310). Συγκεκριμένα, συζητήθηκε, εκτός των άλλων, και «αποφασίζεται ... η έκδοσις επιτοπίου χαρτονομίσματος του ενός γροσίου και είκοσι παράδων ίνα τεθή επιτοπίως δια των Εκκλησιών εις κυκλοφορίαν». Το πρακτικό υπογράφεται από τους Ι. Κρυσταλλίδη, Αρμ. Στέργιο, Θεολόγο Φούντα, Χαρίδημο Τιτάγκο, Νικ. Καλπάκη και Κ. Ιορδ. Χ''Αναστάση.

Για το θέμα αυτό έγραψε και ο λαογράφος Σταύρος Μαργαρίτης τη δική του εκδοχή, με πολλές λεπτομέρειες, και το κείμενό του «Τα Τριγλιανά Γρόσια» δημοσιεύτηκε στο φύλλο 5/28.6.1976 των Τριγλιανών Νέων:

"... Στην Κυψέλη, λοιπόν, συζητούνταν όλα τα προβλήματα του χωριού και επαίρνονταν πολλές φορές οι μεγάλες αποφάσεις. Έτσι κάποια μέρα, που η δυσκολία συναλλαγής του χρήματος ήταν μεγάλη, λόγω ελλείψεως μικρών χαρτονομισμάτων (ψιλά), ο μοναδικός Κασούρης κάλεσε τους θαμώνες της Κυψέλης κοντά του και τους είπε: Ακούτε βρε λολάγια, πρέπει να βγάλουμε γρόσια δικά μας, Τριγλιανά». Και πριν ακόμη προλάβουν να αντιδράσουν οι έκπληκτοι ακροατές του, έδωσε εντολή να πάρουν από το μπακάλικό του, που είχε συνεταιρικό με τους Τακάδες και που βρισκόταν απέναντι από το παλιό σχολείο, χονδρό χαρτί και αφού μπούνε στο μοτόρι του (καράβι με μηχανή), να πάνε στην Πόλη (Κωνσταντινούπολη). Εκεί σ' ένα τυπογραφείο βγάλανε τα Τριγλιανά γρόσια που ήταν σε σχήμα γραμματοσήμου και η μια έκδοση είχε την φωτογραφία της εκκλησίας της Παντοβασίλισσας και η άλλη το σχολείο, που κτίσθηκε με πρωτοβουλία του αείμνηστου Χρυσοστόμου Σμύρνης. Τα Τριγλιανά αυτά γρόσια, μοίρασε ο Κασούρης σ' όλους τους Τριγλιανούς και μέχρι τα Μουδανιά η συναλλαγή μικρών χρηματικών ποσών γινόταν μ' αυτά. Όταν όμως το ποσόν αυτών πχ σ' ένα μπακάλη έφθανε σε μια ωρισμένη τιμή, τότε γινόταν η εξαργύρωσή τους με πραγματικά τούρκικα γρόσια. Έτσι, λοιπόν, χάρη στην εξυπνάδα και καπατσοσύνη του Κασούρη, λύθηκε και ακόμη ένα πρόβλημα των Τριγλιανών".

Ο Θανάσης Πιστικίδης αναφέρει στο βιβλίο του «Τρίγλια Βιθυνίας» (σελ. 169-170) ότι: "Για να δημιουργεί όμως πόρους και διάφορα έσοδα ώστε ν' ανταποκρίνεται στις ανάγκες του χωριού, η Δημογεροντία κατέφευγε στην εσωτερική φορολογία, στην επιβάρυνση δηλαδή των κατοίκων. Τέτοιοι φόροι ήσαν, η καθιέρωση φόρου στα κτήματα, για να πληρώνονται οι μπεξήδες (σ.σ. αγροφύλακες), ένας φόρος δηλαδή ακίνητης περιουσίας (Φ.Α.Π.), με κοινωνικά όμως κριτήρια. Ήταν επίσης τα κανταριάτικα στα παζάρια, στην εξαγωγή της ελιάς, στην ψαραγορά (Μπαλουχανά) μέχρι την τιμή του κεριού στις εκκλησίες. Κάτι τέλη που καταβάλλονταν στη Δημαρχία για τη σύναψη συμβολαίων, προικοσυμφώνων, δωρεών, κληρονομιών κλπ, καθώς και η έκδοση ΤΟΠΙΚΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ, που αναγνωριζόταν όμως μόνο μέσα στο χωριό. Για παράδειγμα, ένας αγροφύλακας ή ένας παπάς ακόμη, μπορούσε να πάρει το μισό μισθό του σε δημόσιο χρήμα (λίρα) και τ' άλλο μισό σε τοπικό χρήμα. Μ' αυτό το τοπικό χρήμα μπορούσε ν' αγοράσει από τον μπακάλη τρόφιμα, από τον τσαγκάρη παπούτσια, να το δώσει στο ράφτη του, στον καφετζή του ή οπουδήποτε αλλού είχα ανάγκη. Το χρήμα αυτό κυκλοφορούσε συνεχώς μέσα στο χωριό, κατέληγε στη Δημαρχία για πληρωμές φόρων και τον διακανονισμό άλλων σχέσεων των κατοίκων με τη Δημαρχία. Για τους νόμους αυτούς της φορολογίας νομοθετούσε η Δημογεροντία. Γι' αυτό, αν ένας νόμος κρινόταν αντιλαϊκός, τον άλλο χρόνο μπορούσε να διορθωθεί ή να καταργηθεί ή να επιβληθεί ένας άλλος για το ίδιο αντικείμενο, καινούργιος, προσιτότερος όμως στο Λαό. Τα έσοδα των εκκλησιών ήσαν κι' αυτά του κοινού Ταμείου της Δημογεροντίας κι αυτή, μαζί με τις εκκλησιαστικές επιτροπές, αποφάσιζε για τις δαπάνες, τις ελλείψεις και τις ανάγκες της κάθε εκκλησίας. Φαίνεται όμως, πως, κι η ανάμιξη των Δεσποτάδων στη διαχείριση των εκκλησιαστικών πραγμάτων, ήταν πιο περιορισμένη από αυτή των σημερινών Δεσποτάδων. Αντιθέτως, έκαναν ό,τι μπορούσαν, για να βοηθήσουν Εκκλησίες και Χριστιανούς, και πραγματικά έχουμε πολλά τέτοια παραδείγματα. Είναι πια αλήθεια, ό,τι, στα χρόνια εκείνα η Εκκλησία ήταν ένας φωτεινός φάρος για τον υπόδουλο ραγιά, που τον τροφοδοτούσε ο Δεσπότης, με το όλο έργο του".

Ίδρυση Τηλεγραφείου

Η ίδρυση τηλεγραφείου στην Τρίγλια έγινε το Φεβρουάριο 1909, μετά από σχετική αίτηση της Κοινότητας προς την Κυβέρνηση, και η σχετική απόφαση περιγράφεται στο πρακτικό της Γενικής Συνέλευσης που πραγματοποιήθηκε την 15.2.1909 (Κώδικας, σελ. 65), ειδικά για το σκοπό αυτό. Στο πρακτικό διαβάζουμε ότι: «Σήμερον τη 15η Φεβρουαρίου συνελθόντες οι υποφαινόμενοι εις Γενικήν Συνέλευσιν της Κωμοπόλεως Τριγλίας και συσκεφθέντες επί του ζητήματος της ιδρύσεως Τηλεγραφείου, μετά προηγούμενην αίτησιν εις την Κυβέρνησιν της Κοινότητος, Απεφασίσαμεν παμψηφεί τα εξής: Α) είμεθα πρόθυμοι να προσφέρωμεν τους πασσάλους μόνον τους απαιτουμένους δια τα σύρματα του τηλεγράφου, οι οποίοι θα αγορασθώσι δια χρημάτων εισπραχθησομένων δια κοινού εράνου, Β) Να συσταθή προς είσπραξιν του εράνου τούτου επιτροπή εκ των κ.κ. Φιλίππου Καβουνίδου, Σταύρου Μποντού, Σωκράτους Καλεμκερή και Ιορδάνου Θάνου.
Εφ' ώ και εγένετο το παρόν και υπεγράφη
Εν Τριγλία τη 15η Φεβρουαρίου 1909»

Το πρακτικό υπέγραψαν οι Λυκούργος Ν. Τσάκωνας, Αθανάσιος Αποστόλου, Αναστάσιος Παρούτης, Θεολόγος Α. Φούντας, Βασίλειος Καβουνίδης, Κ. Κοκκαλάς, αδελφοί Κ. Καλεμκερή, Χρ. Μουμτζής, Α. Λ. Βελισάρης, Φίλιππος Χ''Αποστόλου, Νικόλαος Νιστάζος, Ν. Παπαδόπουλος, Σωκράτης Κ.  Καλεμκερής, Ευγ. Ν. Καλαφάτης, Χ''Χρίστος Κασούρης ?

Από τους υπογράφοντες το πρακτικό, οι Σωκράτης Κ.  Καλεμκερής, Νικ. Παπαδόπουλος και Αναστ. Βελισσάρης και από τα μέλη της επιτροπής εράνου οι Σωκράτης Κ.  Καλεμκερής και Ιορδάνης Θάνου είχαν εκλεγεί Εφοροδημογέροντες την 11.1.1909.

Από τη διατύπωση του πρακτικού διαφαίνεται ότι, η Κυβέρνηση είχε ζητήσει τη συμμετοχή της Κοινότητας στη δαπάνη του έργου, και η τελευταία περιορίστηκε στους απαιτούμενους «πασσάλους», χωρίς να αναφέρεται ο αριθμός τους. Εκτός από το συγκεκριμένο πρακτικό, δεν αναφέρεται άλλο, σχετικό με αυτό το θέμα.

Επιτροπή Περιθάλψεως και Ορφανοτροφείο

Μετά την επιστροφή στις κωμοπόλεις και τα χωριά τους, στο τέλος του 1918, των εκτοπισθέντων Τριγλιανών και άλλων, ιδρύθηκε Επιτροπή Περιθάλψεως με αρχικό σκοπό τη διανομή των βοηθημάτων που είχαν δοθεί από το εξωτερικό για τους πρόσφυγες. Η Εφοροδημογεροντία της Τρίγλιας και πολίτες στη Γενική Συνέλευσης της 26.4.1919 (σελ. 272) αποφάσισαν, εκτός των άλλων, και την εκλογή Μονίμου Επιτροπής Περιθάλψεως και Φροντίδος: «Η Εφοροδημογεροντία μετά των ιδίων συμπολιτών εψήφισε και περί οριστικής εκλογής μονίμου Επιτροπής περιθάλψεως και φροντίδος προς διανομήν των έξωθεν δια τους πρόσφυγας βοηθημάτων. Εξελέγησαν δε οι εξής κατά σειράν κ.κ. Κ. Κονδυλένιος δι' 24 ψήφων, Ι. Κρυσταλλίδης δι' 23, Ν. Αμουτζάς δι' 20, Σ. Καλεμκερής δια 16, Ι. Πετράκογλου δια 14, Γ. Μουδανιώτης δια 13 και Γ. Μποδός δια 10. Επιλαχόντες εισίν οι κ.κ. Αρμόδιος Στεργίου δι' 9 και Κ. Μακασίκης δι' 9 και Θεολόγος Φούντας δι' 7». Στο πρακτικό της 30.6.1919 (σελ. 280) καταγράφηκε η προσέλευση του Ι. Κρυσταλλίδη και η δήλωση παραιτήσεώς του από την Επιτροπή Περιθάλψεως, λόγω αναχωρήσεως στο εξωτερικό.

Από τις κακουχίες και τις αρρώστιες των εξορισθέντων κατοίκων των Ελληνικών χωριών, προέκυψε νέο και μεγάλο κοινωνικό θέμα με τα παιδιά που έμειναν ορφανά από τους γονείς τους. Για την αντιμετώπιση του θέματος, ξεκίνησε συζήτηση στην Κεντρική Επιτροπή Περιθάλψεως, για την ίδρυση ενός Ορφανοτροφείου στην ευρύτερη περιοχή και η Εφοροδημογεροντία ενήργησε άμεσα για την ίδρυσή του στην Τρίγλια. Στο πρακτικό της 24.11.1919 (σελ. 307) αναφέρεται ότι «... Συνετάχθησαν καταλλήλως και εστάλησαν εις τω Σεβ. Τοποτηρητή και τω Αγ. Σμύρνης επιστολαί όπως ενεργήσωσι και επιτευχθή ίνα το μελετώμενον ορφανοτροφείον ιδρυθή εν Τριγλία».

Δύο μήνες αργότερα και συγκεκριμένα από το πρακτικό της 17.1.1920 (σελ. 311) προκύπτει ότι έγινε ουσιαστική συζήτηση και αποφασίστηκε να προσφερθεί η Μονή Μηδικίου για τη στέγαση του Ορφανοτροφείου. Στο πρακτικό αυτό αναφέρεται ότι «Συνελθούσα η Εφοροδημογεροντία εν τω οικείω αυτής γραφείω εις σύσκεψιν επί ζητήματος εθνικού ενδιαφέροντος, οίον είναι η ίδρυσις υπό της Κεντρικής Επιτροπής της περιθάλψεως ορφανοτροφείου προς στέγασιν και περίθαλψιν των κατά τον μετατοπισμόν των εν τη περιφερεία μας χωρίων απομεινάντων ορφανών, εκάλεσεν και πλείστους εκ των καθ' ημάς προκρίτων ίνα συσκεφθή και συζητήση μετ' αυτών το σπουδαίον τούτο ζήτημα. Επειδή δε πάντες ενέκριναν ότι η ενταύθα ίδρυσις του εθνικού τούτου ορφανοτροφείου έσται μεγάλης ηθικής ωφελείας εις τον τόπον μας, απεφασίσθη ομοφώνως όπως η Κοινότης ευχαρίστως προσφέρη την καθ' ημάς Μονήν του Μηδικίου ως κτίριον εν ω τούτο να στεγαστή εις την Κεντρικήν εν Κων/πόλει Επιτροπήν της Περιθάλψεως, εις ην απεφασίσθη να σταλή προς τον σκοπόν τούτον και κατάλληλος έκθεσις τονίζουσα τους λόγους δι' ους η εκλογή αύτη της Μονής του Μηδικίου μεγάλης υλικής ωφελείας πάροχος εσται. Εφ ω εγένετο το παρόν πρακτικό υπογραφέν παρά πάντων των παρευρεθέντων.
Εν Τριγλία τη 17 Ιανουαρίου 1920».

Το πρακτικό υπογράφεται από τους Θεολόγο Φούντα, Κ. Λουτσίδη, Κ. Ιορδ. Χ''Αναστασίου, Χαρίδημο Τιτάγκο,  Αρμόδιο Στέργιο, Νικ. Καλπάκη, Κ. Κονδυλένιο, Γ. Α. Τακά, Αριστοφάνη Γ. Κασούρη, ... Κρυσταλλίδη, Αλέξανδρο Μαστραντώνη, Ν. Ευστρατιάδη, εκ των οποίων οι Θεολογος Φούντας, Κ. Λουτσίδης, Χαρίδημος Τιτάγκος, Αρμόδιος Στέργιος, Κ. Χ''Αναστασίου, και Ι. Κρυσταλλίδης ήταν Εφοροδημογέροντες.

Τέσσερις μέρες αργότερα, στο πρακτικό της 21.1.1920 (σελ. 312) συζητήθηκε, εκτός των άλλων, και το θέμα του Ορφανοτροφείου: «Αναφορικώς δε προς το ζήτημα του Ορφανοτροφείου, ούτινος η ίδρυσις τυγχάνει κύριον μέλημα της Κοινότητος ημών και εθεωρήθη λίαν επίκαιρον όπως η Εφοροδημογεροντία αποταθεί προς τους εν Αθήναις αδελφούς Σταυρίδας, ίνα ούτοι προβώσι εις τα κατάλληλα προς τούτο διαβήματα».

Αυτό είναι και το τελευταίο πρακτικό που αναφέρεται στο θέμα της ίδρυσης του Ορφανοτροφείου στην Τρίγλια, η οποία φαίνεται ότι δεν υλοποιήθηκε, τελικά, για άγνωστους λόγους.