4.1 Ο ΘΑΝΑΤΟΣ και η ΚΗΔΕΙΑ του ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΖΑΡΙΦΗ - ΠΡΟΛΟΓΟΣ

[Μάκης Αποστολάτος]

Ο ΘΑΝΑΤΟΣ και η ΚΗΔΕΙΑ του ΓΕΩΡΓΊΟΥ ΖΑΡΙΦΗ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ο θάνατος του μεγάλου ευεργέτη Γεωργίου Ζαρίφη την 27η Μαρτίου/8η Απριλίου 1884 αποτέλεσε ένα σημαντικό γεγονός, όχι μόνον στην κοινωνία της Κωνσταντινούπολης, αλλά και σε άλλες περιοχές της Θράκης και της Μ. Ασίας που ανήκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, στην Ελλάδα και σε πολλές πόλεις της υφηλίου όπου ζούσαν μέλη της οικογενείας του και ήταν γνωστό το έργο και οι αγαθοεργίες του.

Η είδηση του θανάτου και της κηδείας του περιγράφονται αναλυτικά και με λεπτομέρειες στις καθημερινές πολυσέλιδες εκδόσεις της εφημερίδας ΝΕΟΛΟΓΟΣ της Κωνσταντινούπολης και συνολικά σε επτά φύλλα της, και συγκεκριμένα στα 4483, 4484, 4485, 4486, 4487, 4489, 4490. Ο νεκρός περιγράφεται στους επικήδειους λόγους ως γηραιός και ασθενής, αλλά πάντοτε ως φιλάνθρωπος, προστάτης των πτωχών, των χηρών, των ορφανών και των νέων που ήθελαν να σπουδάσουν.

Ειδικότερα, στο φύλλο 4483 της Πέμπτης 29 Μαρτίου/10 Απριλίου 1884 και στη δεύτερη και τρίτη σελίδα καταχωρήθηκαν τα πρώτα άρθρα, ρεπορτάζ, και λόγοι που εκφωνήθηκαν. Ειδικότερα, στη 2η σελίδα και στις 7 στήλες της, περιλαμβάνονται άρθρα και ρεπορτάζ από το γεγονός, τα "προ της κηδείας", τα "εν οίκω", "τα στέφανα", "η κηδεία", "εν τη Εκκλησία", "εν τω νεκροταφείω", τα "συλλυπητήρια τηλεγραφήματα" και το πρώτο τμήμα του "επικήδειου λόγου του Γ. Παλαμά" " (εκπροσώπου της Μεγάλης του Γένους Σχολής). Στην 3η σελίδα και στις 5 από τις 7 στήλες της, περιλαμβάνονται: το υπόλοιπο τμήμα του "λόγου Γρ. Παλαμά", ο "επικήδειος του Α. Ψυχάρη" (εκπροσώπου Εκπαιδευτικής και Φιλανθρωπικής Αδελφότητος), "του Ι. Γεωργαντόπουλου" (εκπροσώπου του Θρακικού Συλλόγου και των Ζαριφείων Διδασκαλείων), το "ποίημα του Δ. Γ. Σαρτίνσκη" και δύο ανακοινώσεις τις εφημερίδας, η 1η ότι άλλοι επικήδειοι, ψηφίσματα και λοιπά σχετικά θα δημοσιευθούν στο επόμενο φύλλο της και η 2η για τη διανομή 100 λιρών σε φτωχούς κατά την ταφή του θανόντος στο νεκροταφείο.

Αν και όλα τα άρθρα, τα ρεπορτάζ και οι λόγοι είναι γραμμένα στην καθαρεύουσα, που επικρατούσε τότε, με αρκετές λέξεις που είναι άγνωστες στη σημερινή εποχή, είναι εντυπωσιακές οι περιγραφές όλων όσων συνέβησαν την περίοδο εκείνη, για το συγκεκριμένο γεγονός, που αφορά και στην Τρίγλια, δεδομένου ότι ο Γεώργιος Ζαρίφης είχε χρηματοδοτήσει την ανέγερση του Παρθεναγωγείου, η κτιριακή εγκατάσταση του οποίου εξακολουθεί να υπάρχει και σήμερα στην Τρίγλια, μετά από 150 χρόνια περίπου. Σημειώνω ότι η επιστολή της Εφορίας Τριγλίας, με την περιγραφή των εκεί ενεργειών για το θάνατο του Γεωργίου Ζαρίφη, δημοσιεύθηκε στο φύλλο της Δευτέρας 2.4/14.4.1884.

Στο φύλλο 4484 της Παρασκευής 30 Μαρτίου/11 Απριλίου 1884 και στη 2η σελίδα καταχωρήθηκαν, σχεδόν και στις 7 στήλες της,  οι επικήδειοι λόγοι του Ι. Λ. Αριστοκλέους (εκπροσώπου της Μεγάλης του Γένους Σχολής), του Οσκάρ Ισκενδέρ (εκπροσώπου της Αρμενικής κοινότητος), τα Ψηφίσματα Αδελφοτήτων, Συλλόγων, Κοινοτήτων και Εκκλησιών, οι ενέργειες του Σουλτάνου και η παρουσία αυτοκρατορικών υπαλλήλων στην κηδεία, τα Τηλεγραφήματα του Έλληνα βασιλέως, συγγενών, φίλων, ατόμων κλπ. Στην 3η σελίδα καταχωρήθηκαν σε 3 στήλες τηλεγραφήματα, παραλείψεις στεφάνων και προσφωνήσεων, η από 30/11 Απριλίου 1884 ευχαριστήριος επιστολή της Ελένης Γ. Ζαρίφη προς τον διευθυντή της εφημερίδος ΝΕΟΛΟΓΟΣ κ.α.

Στο φύλλο 4485 του Σαββάτου 31 Μαρτίου/12 Απριλίου 1884 και στην 3η σελίδα καταχωρήθηκαν σε 3 στήλες «Τα παραλειφθέντα της Κηδείας Γεωργίου Ζαρίφη», δηλαδή επιγράμματα, ποιήματα, προσφωνήσεις, άρθρα σχετικά με την κηδεία που δημοσιεύθηκαν σε άλλες αθηναϊκές εφημερίδες κλπ. Είναι χαρακτηριστικός ο τρόπος με τον οποίο περιγράφει ο αρθρογράφος του Νεολόγου τη διαδικασία παραλαβής των αθηναϊκών εφημερίδων στην Κωνσταντινούπολη. Γράφει: «Εκ των δια του χθεσινού αυστριακού ταχυδρομείου της γραμμής Τεργέστης κομισθεισών εφημερίδων αρυόμεθα τας επομένας περικοπάς».

Στο φύλλο 4486 της Δευτέρας 2/14 Απριλίου 1884 και στην 3η σελίδα καταχωρήθηκαν σε 3 στήλες «Τα παραλειφθέντα της Κηδείας Γεωργίου Ζαρίφη», δηλαδή το άρθρο της εφημερίδος «Φιλιππούπολις» της 28ης Μαρτίου για τις ενέργειες και αποφάσεις της κοινής συνεδρίασης του μητροπολίτη, της δημογεροντίας και εφοροεπιτροπής Φιλιππουπόλεως για το θάνατο του Γεωργίου Ζαρίφη, η επιστολή της Εφοροδημογεροντίας Τριγλίας, το τηλεγράφημα της ελληνικής παροικίας Βραίλας, το ψήφισμα της εν Μεγάλω Ρεύματι Αδελφότητος "ΠΡΟΟΔΟΣ", επιγράμματα, το ποίημα στην ελληνική του εν Αδριανουπόλει προξένου της γαλλικής δημοκρατίας κ. Gustave Laffon, το σχετικό ρεπορτάζ από την εφημερίδα "Αμάλθεια" της Σμύρνης και η απόφαση της κοινής συνεδρίασης της Δημογεροντίας και της Εφορίας Μυτιλήνης.

Στο φύλλο 4487 της Τρίτης 3/15.4.1884 και στη 2η σελίδα καταχωρήθηκαν σε 2 στήλες «Τα παραλειφθέντα της Κηδείας Γεωργίου Ζαρίφη», δηλαδή το άρθρο της εφημερίδος «Φιλιππούπολις» της 31ης Μαρτίου, η ανταπόκριση από Νικομήδεια της 30 Μαρτίου, η ανταπόκριση από Επιβάτες της 31 Μαρτίου, επίγραμμα μαθητού της Η΄ τάξεως της Μεγάλης του Γένους Σχολής, ο στέφανος και η επιγραφή της κ. Ελένης Φουρτουνιάδου εκ μέρους του υιού της που σπουδάζει ιατρική στο Παρίσι, ως υπότροφος του θανόντος και η σχετική απόφαση της συνοικίας του Αγίου Κωνσταντίνου εν Υψιμαθείοις.

Στο φύλλο 4489 της Παρασκευής 6/18.4.1884, στην 1η σελίδα και στη στήλη "ΙΔΙΑΙΤΕΡΑΙ ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑΙ" καταχωρήθηκε η ανταπόκριση από Προύσα της 31 Μαρτίου για τις εκεί σχετικές ενέργειες. Στην 3η σελίδα του ίδιου φύλλου καταχωρήθηκαν σε δύο στήλες αφενός η «Ιδιαιτέρα αλληλογραφία Νεολόγου εκ Μασσαλίας» για το «ΜΝΗΜΟΣΥΝΟΝ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΖΑΡΙΦΗ ΕΝ ΜΑΣΣΑΛΙΑ» αφετέρου ο λόγος του αρχιμανδρίτου Γρηγορίου Ζυγαδηνού στο μνημόσυνο.

Στο φύλλο 4490 του Σαββάτου 7/19.4.1884, στη 2η σελίδα και στην 1η στήλη καταχωρήθηκε η είδηση της προσφοράς «επικήδειος ωδή» της κ. Σωσσάνης Κλάδου, αδελφής του μακαρίτου ιατρού Ναράντζη, με τίτλο «Δάκρυα επί τω θανάτω Γεωργίου Ζαρίφη», την οποία αποδέχθηκε η πενθούσα οικογένεια.

Από το σύνολο όλου αυτού του πλούσιου υλικού διαπιστώνεται ότι επρόκειτο για μια κηδεία που γνώρισε μεγάλη δημοσιότητα, καθώς οι νεκρολογίες, ο αριθμός των συλλυπητήριων τηλεγραφημάτων προς την οικογένεια Ζαρίφη, η καταγραφή του πλήθους των στεφάνων από άτομα, συλλόγους, ιδρύματα και σχολεία, καθώς και τα παραλειπόμενα από την κηδεία γέμιζαν τις στήλες του Τύπου πολλές μέρες μετά. Η εκτεταμένη παρουσία κοινού και επισήμων στην κηδεία του Ζαρίφη δεν ήταν τυχαία, καθώς ο εκλιπών έπαιξε σημαντικό ρόλο στα τεκταινόμενα της Κωνσταντινούπολης, αλλά όχι μόνο. Από τη μεγάλη και πετυχημένη επιχειρηματική σταδιοδρομία του, το πλούσιο φιλανθρωπικό έργο του στη Μικρά Ασία, την εμπλοκή του στους συλλόγους και τα εκπαιδευτικά πράγματα, τα τεκταινόμενα στο Πατριαρχείο και τους ανταγωνισμούς γύρω από αυτό ο ιστορικός μπορεί να συλλέξει πλούσιο υλικό.

Είναι γνωστό ότι το 1865 σε επίσκεψή του στην Προύσα, διαπίστωσε πως κανένας Έλληνας δεν μιλούσε ελληνικά, έτσι προσφέρθηκε να κτίσει δύο σχολεία, ένα αρρένων και ένα θηλέων. Υποσχέθηκε μάλιστα και ένα Γυμνάσιο, εφόσον μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια τα παιδιά θα μιλούσαν ελληνικά. Αυτά τα στοιχεία θεωρώ ότι αποτέλεσαν την απόφασή του να ιδρύσει στη συνέχεια το Παρθεναγωγείο της Τρίγλιας, το οποίο εκτιμάται ότι κατασκευάστηκε στη δεκαετία του 1870. Μετά το θάνατο  του Γεωργίου Ζαρίφη, ο γιος του Λεωνίδας συνέχισε το φιλανθρωπικό έργο του, και έστειλε στην Εφοροδημογεροντία Τριγλίας την από 20 Δεκεμβρίου 1884 επιστολή, με την οποία της ανακοίνωσε τη χορηγία της μητέρας του Ελένης με 45 λίρες ετησίως για τη συντήρηση του Παρθεναγωγείου. Η Εφοροδημογεροντία ευχαρίστησε την οικογένεια, με την  από 10.1.1885 επιστολή της, που δημοσιεύθηκε στο φύλλο 72/ Σεπτέμβριος 1990 των Τριγλιανών Νέων, όπως περιγράφεται αναλυτικά στο σχετικό άρθρο μου https://www.triglianoi.gr/index.php?topic=1832.0 .

Με δεδομένο ότι ο Γεώργιος Ζαρίφης (1807 ή 1809 ή 1810-1884) έγινε γνωστός αφενός ως επιτυχημένος τραπεζίτης, αφετέρου ως Μεγάλος Ευεργέτης του Έθνους και της Εκκλησίας και φιλάνθρωπος, αλλά και ως προστάτης των γραμμάτων και της διάδοσης της ελληνικής γλώσσας και χορηγός του Παρθεναγωγείου της Τρίγλιας, θεώρησα ως υποχρέωσή μου να μεταφέρω σε ψηφιακή μορφή όλο αυτό το πλούσιο υλικό που καταχωρήθηκε στα επτά φύλλα της εφημερίδας «Νεολόγος της Κωνσταντινούπολης», προκειμένου να διασωθεί για τις επερχόμενες γενεές και ερευνητές.

Στα κείμενα που ακολουθούν, και είναι αρκετά, προσπάθησα να μεταφέρω και να αποδώσω τα αντίστοιχα που δημοσιεύθηκαν στα  φύλλα της εφημερίδας, διατηρώντας τη γλώσσα της καθαρεύουσας, αλλά με σημερινή γραφή, τονισμό και απόδοση. Μερικά στοιχεία και διαδικασίες, που τηρούνταν την εποχή εκείνη, όπως η αφαίρεση της καρδιάς του νεκρού, ίσως σοκάρουν τους αναγνώστες, αλλά διαβάζουμε και μαθαίνουμε πολλές λεπτομέρειες για τη ζωή στην Κωνσταντινούπολη των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα, τις επιφανείς θέσεις πολλών Ελλήνων στις βαθμίδες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την αναγνώριση του έργου του θανόντος από τον τότε Σουλτάνο, και τα έργα και τις πράξεις του συγκεκριμένου Μεγάλου Ευεργέτη του Έθνους και της Εκκλησίας.

Διευκρινίζω ότι η αρίθμηση των σελίδων των φύλλων της εφημερίδας ΝΕΟΛΟΓΟΣ αντιστοιχεί σ' εκείνη των ψηφιοποιημένων φύλλων, κατά εξάμηνο περίπου, της Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων, και για το Α' εξάμηνο του 1884 ξεκινούν από το φύλλο 4412 της Δευτέρας 2 Ιανουαρίου 1884 https://digitallib.parliament.gr/display_doc.asp?item=40355&seg=

θα ακολουθήσουν τα κείμενα με τα φύλλα και τις σελίδες της εφημερίδας ΝΕΟΛΟΓΟΣ της ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ, με όλες τις περιγραφές για την κηδεία του.