ΤΡΙΓΛΙΑΝΟΙ ΣΤΗΝ ΑΠΟΛΛΩΝΙΑΔΑ ΚΑΙ ΤΟΝ Ι.Ν. ΑΓΙΟΥ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΟΝΟΣ (17/1/2026)

[Μάκης Αποστολάτος]

Στο πρόγραμμα του προσκυνήματος στην Τρίγλια Βιθυνίας του Συλλόγου Τριγλιανών Ραφήνας, για τον Αγιασμό των Υδάτων την Κυριακή 18/1/2026, περιλαμβανόταν και η επίσκεψη στη λίμνη Απολλωνιάδα (Apolyont) της Βιθυνίας το Σάββατο 17/1/26. Ο ξεναγός Recep, μας εξήγησε ότι τα μεγάλα οχήματα δεν επιτρέπεται να κυκλοφορούν στο οικισμό και το πούλμαν στάθμευσε στο μεγάλο parking που έχει διαμορφωθεί στην αρχή του πρώτου οικισμού. Από εκεί ξεκινήσαμε το οδοιπορικό μας στον κεντρικό δρόμο που της πρώτης «νησίδας» (Αγ. Γεώργιος), που οδηγεί αφενός στον ανακαινισμένο ναό του Αγίου Παντελεήμονος, στη συνέχεια στο τουρκικό νεκροταφείο και με λίγα σπίτια ανοικτά με κατοίκους που πουλούσαν  τα προϊόντα τους και ανοικτούς χώρους που φαίνεται ότι λειτουργούσαν τους καλοκαιρινούς μήνες καταλήγει στη γέφυρα που συνδέει την πρώτη «νησίδα» με τη νησίδα Απολλωνιάδα.

Αρχικά, σκέφθηκα να καταγράψω τις εντυπώσεις μου από την επίσκεψή μας αυτή, ειδικά, από τον ανακαινισμένο ναό, που λειτουργεί ως πολιτιστικό κέντρο από το 2014, και τον πλούτο των πληροφοριών που παρέχονται στον επισκέπτη, αφενός με τα καλαίσθητα μόνιμα εκθέματα που έχουν τοποθετηθεί στις εσωτερικές επιφάνειες της βόρειας και της νότιας πλευράς του κτιρίου, με αρκετά ενδιαφέροντα τεκμήρια (φωτογραφίες, έγγραφα, διαγράμματα κλπ), με αντίστοιχα υπομνήματα στην τουρκική και την αγγλική, για την ιστορία της εκκλησίας, αφετέρου από το πληροφοριακό φυλλάδιο που έχει εκτυπώσει στην τουρκική ο δήμος Nilüfer της επαρχίας Bursa, με κείμενα που σχετίζονται με την ιστορία της εκκλησίας και της περιοχής. Στη συνέχεια, όμως, και, μελετώντας την ιστορία της περιοχής από τους αρχαίους χρόνους, με τα τείχη της Απολλωνιάδας και τις περίτεχνες λαξευμένες ελληνικές επιγραφές στις ζωφόρους των τειχών της, που σώζονται μέχρι σήμερα, κατέληξα στο συμπέρασμα ότι πρέπει να αναδειχθούν και να παρουσιασθούν αυτά τα σημαντικά ιστορικά και άλλα στοιχεία.

Για τη λίμνη Απολλωνιάδα και τους αντίστοιχους οικισμούς έχουν γραφτεί αρκετά άρθρα από επισκέψεις είτε συλλόγων είτε μεμονωμένων ατόμων, απογόνων κατοίκων της περιοχής, είτε μελετητών/ερευνητών, όπως ο διακεκριμένος και πολυγραφότατος Ακύλας Μήλλας, ο Philippe Le Bas  (1764-1860), ο S. Reinach (1888), ο Άγγλος F. W. Hasluck (1910), και άλλοι νεώτεροι. Στο κείμενο που ακολουθεί περιγράφουμε όσα είδαμε, βιώσαμε και νιώσαμε το παγωμένο πρωινό (θερμοκρασία 5-6 βαθμούς) του Σαββάτου, αλλά με ζεστές καρδιές και καλή διάθεση, με αναφορές στα σημαντικά ιστορικά στοιχεία.

1 Δορυφορική φωτο λίμνης (Google Earth)

2 Δορυφορική φωτο οικισμών (Google Earth)

Γύρω από τη λίμνη υπάρχουν πολλοί οικισμοί, αλλά ο στόχος μας ήταν αφενός η «νησίδα» Gölyazı ή Άγιος Γεώργιος, στην οποία βρίσκεται ο ανακαινισμένος ναός του Αγίου Παντελεήμονος αφετέρου η νησίδα με τον αρχαίο ελληνικό και πυκνοκατοικημένο οικισμό Απολλωνιάδα (Apolyont), με το ιπποδάμειο πολεοδομικό σχέδιο στη μισή έκτασή του και τα υπόλοιπα των αρχαίων τειχών με το Κάστρο μέσα στο οποίο είναι ενσωματωμένα τα ενεπίγραφα επιστύλια μιας στοάς που δώρισε στην πόλη ο Αδριανός.

O Frederick William Hasluck, Άγγλος ιστορικός και αρχαιολόγος (1878-1920), επισκέφθηκε τις περιοχές της Κυζίκου και της Βιθυνίας το 1910 και εξέδωσε το βιβλίο Cyzicus, στο οποίο κατέγραψε τις εμπειρίες του, μεταξύ άλλων και για την Τρίγλια και την Απολλωνιάδα, και σχεδίασε χάρτη, από τον οποίο προκύπτει ότι 1) η 1η «νησίδα» ήταν ακατοίκητη, ενώ η 2η πυκνοκατοικημένη με το οδικό της δίκτυο (παρατίθεται στη συνέχεια ο χάρτης του, με λανθασμένη σχεδίαση του βορρά).

3 Χάρτης της Απολλωνιάδας από το βιβλίο Cyzicus του F. W. Hasluck (1910)

Στο βιβλίο του και στο κεφάλαιο VI APOLLONIA αφιέρωσε 6 σελίδες (68-73) για την Απολλωνιάδα, στην οποία κατοικούσαν τότε 500 Ελληνικές και 300 Τουρκικές οικογένειες. Περιγράφει τα τείχη, το Κάστρο, παραπέμπει για λιθογράφημα τμήματος του τείχους με διαστάσεις που σχεδίασε ο Salomon Reinach (1858-1932) στο βιβλίο Voyage Archeologique en Grece et en Asie Mineure (1888), υπό τις οδηγίες του Philippe Le Bas. Ο F. W. Hasluck καταγράφει, επίσης, τις ασχολίες των κατοίκων (ψάρεμα), τα υλικά κατασκευής των σπιτιών, την 1η «νησίδα» (Άγιος Γεώργιος) με τα ερείπια ενός θεάτρου και ενός σταδίου (διακρίνεται στο παραπάνω σχέδιο), τα αρχαία ευρήματα κοντά στον ισθμό και, εκτός πολλών άλλων πληροφοριών, παραπέμπει στο βιβλίο Voyage Archeologique en Grece et en Asie Mineure (1888) για τις πλήρεις και σωστές επιγραφές στις λαξευμένες ζωφόρους των τειχών, που προβλημάτισαν όλους όσοι προσπαθήσαμε να διαβάσουμε τα υπόλοιπα γράμματα που σώζονται ακόμη. Θα αναλύσουμε αυτό το θέμα στο τέλος της παρουσίασης, στην περιγραφή του οικισμού της Απολλωνιάδας.

Πριν προχωρήσουμε στο οδοιπορικό μας, θεωρούμε αναγκαίο να παραθέσουμε την εικόνα της Απολλωνιάδας, που περιγράφει ο Σύλλογος Απολλωνιαδιτών (Καππαδοκικό Καρδίτσας), κατά την επίσκεψή του στην ίδια περιοχή, αφενός τον Αύγουστο 2003, αφετέρου την Παρασκευή 27 Ιουλίου 2012, για τα θυρανοίξια του ναού του Αγίου Παντελεήμονος (https://kapadokikokarditsas.blogspot.com/2016/01/blog-post_23.html ). Στην ιστοσελίδα αυτή περιλαμβάνεται και βίντεο στο οποίο αποτυπώνεται και η κατάσταση του ναού κατά τη διάρκεια των εργασιών αποκατάστασης και ανακαίνισής του. Γράφει η Βιβή Δούκη:

Πριν 12 περίπου  χρόνια (Αύγουστος 2003) ο Σύλλογος Απολλωνιαδιτών πραγματοποίησε 9ήμερη εκδρομή στα παράλια της Μ. Ασίας η οποία, για όσους συμμετείχαν, άφησε ανεξίτηλα τα σημάδια της στη μνήμη και στην καρδιά.
Στα πλαίσια αυτής της εκδρομής επισκεφθήκαμε και την Απολλωνιάδα της Βιθυνίας, κοντά στην Προύσσα.
Η εντύπωση που μας δημιουργήθηκε ήταν της πλήρους εγκατάλειψης, καθώς ο ναός του Αγ. Παντελεήμονος είχε μεταβληθεί σε σωρό ερειπίων, με πλούσια βλάστηση στο εσωτερικό και κατά συνέπεια τόπο βοσκής των οποιωνδήποτε ζωντανών.
Θυμάμαι πως βρήκαμε μια ελεεινή παραπεταμένη σκάλα, μετά βίας την τοποθετήσαμε σε κάποιο υποτυπώδες παράθυρο και πηδήξαμε για να μπούμε στο εσωτερικό του κατεστραμμένου ναού.
Τότε, λοιπόν, είχε πραγματοποιηθεί και ο πρώτος έρανος με σκοπό την αναστήλωση του ναού, το οποίο, τουλάχιστον για μένα, έμοιαζε όχι μόνο μακρινό αλλά σχεδόν απραγματοποίητο όνειρο.
Κι όμως, τα όνειρα κάποτε πραγματοποιούνται και ιδιαίτερα αν τα πιστέψει πολύ και δώσει όλες τις δυνάμεις του προς αυτό το σκοπό αυτός που θα τολμήσει την πραγματοποίηση τους.
Εννέα χρόνια μετά, ο Σύλλογος Απολλωνιαδιτών με ακούραστες και συνεχείς προσπάθειες καθώς και με την συνδρομή φίλων και μελών, μας έδωσε αυτή τη μοναδική και ανεπανάληπτη ευκαιρία να πραγματοποιήσουμε τα θυρανoίξια του ναού, που πραγματικά δεσπόζει στο χωριό της Απολλωνιάδας.
Άλλοτε μεγαλοπρεπής και γεμάτος κόσμο και πιστούς πέρασε από χίλια μύρια κύματα, κακοποίησης, εγκατάλειψης, περιφρόνησης, βεβήλωσης ιερών και αγίων, όπως άλλωστε και κάτοικοι της περιοχής που εγκατέλειψαν τα προγονικά εδάφη τους, θύματα των μεγάλων οικονομικών συμφερόντων που πάντοτε δημιουργούν σπίθες και εστίες πολεμικών συγκρούσεων.
Με ανείπωτη συγκίνηση και απεριόριστη χαρά βρεθήκαμε φέτος, Παρασκευή 27 Ιουλίου 2012, στη γη της Μ. Ασίας, την χιλιοτραγουδισμένη και αιματοβαμμένη, ως ειρηνικοί και ταπεινοί προσκυνητές για να πραγματοποιήσουμε το όνειρο μας: Τα θυρανoίξια του ανακαινισμένου ναού, ο οποίος τίποτε δεν θύμιζε από την παλιά εγκατάλειψη.
Τα αντικείμενα της χριστιανικής τελετουργίας όλα μεταφέρθηκαν στην Απολλωνιάδα από το Σύλλογο, καθώς δε θα μείνουν μόνιμα εκεί, αφού ο χώρος θα χρησιμοποιείται ως πολιτιστικό κέντρο και ενίοτε με μεταφορά των εικόνων και άλλων αντικειμένων που χρειάζονται θα τελούνται και ορθόδοξες λειτουργίες.
Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Προύσσης κ.κ. Ελπιδοφόρος μας υποδέχτηκε με αγάπη και καλοσύνη, αλλά και με αισθήματα πλήρους ικανοποίησης και χαράς που επί των ημερών του λαμβάνουν χώρα τόσο σημαντικά γεγονότα.
Τα τουρκικά κανάλια από νωρίς είχαν καταφθάσει στον αύλειο χώρο και βιντεοσκοπούσαν όλες τις κινήσεις μας, με διακριτικότητα. Ρωτούσαν για όλα, τραβούσαν συνεχώς φωτογραφίες και στις συνεντεύξεις μας κι εμείς σταθήκαμε αξιοπρεπείς και ευγενικοί, ευχαριστώντας το τουρκικό κράτος για την άδεια που έδωσε ώστε να γίνουν όλα αυτά, τα τόσο σημαντικά όχι μόνο για εμάς αλλά και για όλους τους Χριστιανούς.
Αφού φόρεσε τα ιερά άμφια ο Σεβασμιώτατος Προύσσης κ. Ελπιδοφόρος ξεκίνησε τη λειτουργία, με πάσα μεγαλοπρέπεια και τηρώντας το πρωτόκολλο. Διάβασε τον άρτο και τα ονόματα των πιστών (ήταν άπειρα- αμέτρητα) και συνέχισε τη λειτουργία όπου καταλήξαμε στη Θεία κοινωνία με βαθιά συγκίνηση. Κλίμα κατάνυξης και ιερής μεγαλοπρέπειας δημιούργησε και η στεντόρεια μονή του π. Σαμουήλ ο οποίος υπηρετεί στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης και βέβαια μας άφησε όλους άφωνους.
Αποκορύφωμα, πράγμα που ποτέ δεν φανταζόμουν, ήταν το να ψάλουμε στο τέλος το ''τη Υπερμάχω Στρατηγώ'' με όση φωνή έβγαινε από τη συγκίνηση μας και τους λυγμούς που έβγαιναν μαζί με τα λόγια αυτού του υπέροχου τροπαρίου.
Μοιράστηκε ο άρτος και τα κεράσματα του Συλλόγου και των φίλων αυτού στον κόσμο που παραβρέθηκε, αφού συμμετείχαν και οι άλλοι σύλλογοι Απολλωνιαδιτών από την Ελλάδα αλλά τη κύρια πρωτοβουλία για τη διοργάνωση της εκδήλωσης την είχε ο Καστοριανός Σύλλογος με τους άλλους να παίζουν μόνο ρόλο συμμετέχοντος.
Οι χωριανοί Τούρκοι παρακολούθησαν διακριτικά (είχαν μαζευτεί γύρω γύρω) με παρακίνηση δική μας ήρθαν να κεραστούν, αλλά δεν μπορούσαν να φάνε τίποτε μέχρι το βράδυ, καθώς τους το απαγόρευε το Ραμαζάνι.
Ακολούθησε κάτω από τα πλατάνια στην πλατεία του χωριού το τραπέζι για το μεσημεριανό φαγητό. Ο Μητροπολίτης κ. Ελπιδοφόρος με κουστούμι πλέον, μας επισκέφθηκε εκεί, (στην Τουρκία όλοι οι ιερείς κυκλοφορούν με κανονικά ρούχα, βγαίνοντας από τις εκκλησίες) ήταν γλυκός και ευγενικός, με όλο τον κόσμο, χαιρετούσε και φωτογραφιζόταν με όλους.
Μας αποχαιρέτησε και μας ανανέωσε το ραντεβού για του χρόνου την ίδια μέρα στη γιορτή του Αγ. Παντελεήμονος.
Την ίδια ευχή δίνουμε κι εμείς, είθε να μας αξιώνει ο Θεός να υλοποιούμε τέτοιες επιθυμίες, να πραγματοποιούμε τα όνειρα μας και να νοιώθουμε την πλήρη ικανοποίηση που μας παρείχε αυτή η προσκυνηματική αποστολή μας.

Από τα παραπάνω προκύπτει ότι ο ναός ήταν εγκαταλελειμμένος και χρησιμοποιούνταν ως αποθήκη μέχρι την πρωτοβουλία του Συλλόγου να συγκεντρώσει χρήματα και να αναλάβει ο δήμος Nilüfer της επαρχίας Bursa τη διαδικασία των εργασιών αποκατάστασης και ανακαίνισης του κτιρίου, όπως φαίνεται με πανώ στο βίντεο και αναφέρει ο ίδιος σε φυλλάδιο, στην κατάσταση που τον βρήκαμε τον Ιανουάριο 2026. Τα θυρανοίξια έγιναν το 2012 από τον κ. Ελπιδοφόρο, Μητροπολίτη Προύσας τότε και Αρχιεπίσκοπο Αμερικής σήμερα, και ο ναός χρησιμοποιείται από το 2014 ως πολιτιστικό κέντρο του δήμου Gölyazı. Είναι χαρακτηριστικό ότι 1) αρχικά, ο ναός είχε σχεδιασθεί με τρούλο, όπως φαίνεται σε δύο οθωμανικά διαγράμματα, ενώ κατασκευάστηκε με δίρριχτη στέγη, όπως φαίνεται σε παλιές φωτογραφίες, 2) κατασκευάστηκε ο γυναικωνίτης, που είχε καταστραφεί, όπως φαίνεται σε παλιές φωτογραφίες και 3) κατασκευάστηκε μαρμάρινη κλίμακα για την άνοδο στην είσοδο του ναού και διευθετήθηκε ο χώρος μπροστά από την εκκλησία.

Με αφορμή αυτή την πρωτοβουλία του Συλλόγου Απολλωνιαδιτών, για τη συγκέντρωση χρημάτων, και την εκτέλεση των εργασιών αποκατάστασης και ανακαίνισης της εκκλησίας από το δήμο Nilüfer της επαρχίας Bursa, επαναλαμβάνουμε την πρόταση για μια αντίστοιχη πρωτοβουλία και διαδικασία για την εκκλησία της Παντοβασίλισσας της Τρίγλιας Βιθυνίας, πολύ περισσότερο αφού υπάρχει χρηματοδότης, όπως φημολογείται. Οι ενέργειες πρέπει να είναι άμεσες και συντονισμένες, πριν είναι πολύ αργά.

Ξεκινώντας το οδοιπορικό μας, θεωρούμε αναγκαίο να παραθέσουμε την περιγραφή της λίμνης, των νησιών και των οικισμών που διαβάζουμε στην ιστοσελίδα https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9B%CE%AF%CE%BC%CE%BD%CE%B7_%CE%91%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%BB%CF%89%CE%BD%CE%B9%CE%AC%CE%B4%CE%BF%CF%82
Η λίμνη έχει έκταση μεταξύ 135 και 160 km2, ανάλογα με τη στάθμη του νερού, αλλά είναι πολύ ρηχή, με βάθος μόλις τριών μέτρων στο βαθύτερο σημείο της. Στη λίμνη υπάρχουν οκτώ νησιά και άλλο ένα, που άλλοτε είναι νησί και άλλοτε χερσόνησος. Στα νοτιοδυτικά η λίμνη τροφοδοτείται από τον ποταμό Ρυνδακό (σήμερα Mustafakemalpaşa), ο οποίος σχηματίζει ένα δέλτα. Το ρέμα Ulubat, με νερό της λίμνης, ρέει προς τα δυτικά και φτάνει στη θάλασσα του Μαρμαρά μέσω του ποταμού Susurluk.
Η ελληνική ονομασία της λίμνης προέρχεται από την πόλη Ἀπολλωνία ἐπὶ Ῥυνδακῷ (σημερινό Gölyazı), μια αρχαία ελληνική πόλη που βρίσκεται στις όχθες της και είχε μεγάλη σημασία, καθώς βρισκόταν σε σημαντικό εμπορικό δρόμο.
Η λίμνη έχει αναγνωριστεί από τη Σύμβαση Ramsar για τους υγρότοπους διεθνούς σημασίας. Το Παγκόσμιο Ταμείο για τη Φύση την χαρακτήρισε ως «Ζωντανή Λίμνη» το 1998.
Υπάρχουν επτά νησιά στη λίμνη. Το μεγαλύτερο λέγεται Halilbey. Το δεύτερο, ο Άγιος Κωνσταντίνος, είναι γνωστό για το μοναστήρι βυζαντινής εποχής που είναι χτισμένο σε αυτό. Σήμερα το νησί του Αγίου Κωνσταντίνου είναι ακατοίκητο, αλλά το ορθόδοξο μοναστήρι διασώθηκε μέχρι σήμερα και έχει τραβήξει την προσοχή των μελετητών λόγω του εγγεγραμμένου σταυροειδούς τύπου του με αψίδες ανατολικά και δυτικά [σ.σ. υπάρχει και σχετική εμπεριστατωμένη μελέτη του Σταύρου Μαμαλούκου, στην αγγλική και ελληνική, Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, Τόμ. 38 (2017)].
Ο γνωστότερος οικισμός της λίμνης είναι το μικρό χωριό Gölyazı, η αρχαία ελληνική Απολλωνιάς, νότια της Τρίγλιας και κοντά στην Προύσα. Το παλιό τζαμί του Gölyazı, που βρίσκεται στη χερσόνησο, αποτελεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Ξεκινώντας το οδοιπορικό μας και σε μικρή απόσταση από το parking συναντήσαμε το ναό του Αγίου Παντελεήμονος που λειτουργεί σήμερα ως Πολιτιστικό Κέντρο. Στην ιστοσελίδα https://www.nilufer.bel.tr/kategoriler/tesisler/spor-tesisleri/golyazi-kulturevi?/niluferbelediyesi-344-golyazi_kulturevi#prettyPhoto του δήμου Nilüfer της Προύσας διαβάζουμε στην αγγλική τα βασικά και ενδιαφέροντα στοιχεία για την εκκλησία που μεταφράστηκαν:

Η εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος στο Gölyazı βρίσκεται στη δυτική πλαγιά του λόφου Zambak (σ.μ. οικισμός Άγιος Γεώργιος). Είναι ένα από τα αυθεντικά παραδείγματα ελληνορθόδοξων εκκλησιών της Ανατολίας. Ιδρύθηκε το 1900 ως εκκλησία για τη νέα γειτονιά που σχεδιάστηκε πέρα από τη γέφυρα, μετά από μια μεγάλη πυρκαγιά που ξέσπασε στο νησιωτικό τμήμα του οικισμού. Χτισμένη μεταξύ 1908 και 1918, η εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος σχεδιάστηκε από τον Δημήτριο Παπαδόπουλο από το Dereköy. Λέγεται ότι ο Παπαδόπουλος ήταν μαθητής του Αβραάμ Ιωαννίδη Κάλφα, του αρχιτέκτονα από την Προύσα που έχτισε την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής στο Dereköy. Η κατασκευή, χτισμένη με ακανόνιστη εναλλασσόμενη τεχνική τόσο εσωτερικά όσο και εξωτερικά, αντανακλά τα χαρακτηριστικά της ύστερης οθωμανικής ελληνικής αρχιτεκτονικής. Αφού παρέμεινε σε ερείπια για πολλά χρόνια, αναστηλώθηκε από τον Δήμο Nilüfer το 2009 και άρχισε να λειτουργεί ως πολιτιστικό κέντρο το 2014. Εκτός από την υποδοχή επισκεπτών, το πολιτιστικό κέντρο φιλοξενεί προσωρινές εκθέσεις, συμπόσια, εργαστήρια και συναυλίες κλασικής μουσικής. Επιπλέον, εκτίθενται μόνιμα ιστορικές φωτογραφίες και έγγραφα που σχετίζονται με την ιστορία του Gölyazı και την περίοδο κατασκευής της εκκλησίας, καθώς και εικόνες και ψηφιδωτά έργα των προστατών αγίων των 6 εκκλησιών που βρίσκονταν στο Gölyazı στο παρελθόν.

4 Φωτογραφία της εκκλησίας (Γερ. Αποστολάτου)

5 Φωτογραφία εκδρομέων (Β. Σακελλαρίδη)

6 Φωτογραφία εσωτερικού εκκλησίας (Β. Σακελλαρίδη)

Η δίρριχτη στέγη του ναού στηρίζεται σε 6 υψηλούς κορμούς δένδρων, κατάλληλα επεξεργασμένους, που εδράζονται σε μαρμάρινα κιονόκρανα/βάσεις.

Στις εσωτερικές επιφάνειες της βόρειας και της νότιας πλευράς της εκκλησίας έχουν τοποθετηθεί αρκετά ενδιαφέροντα τεκμήρια (φωτογραφίες, έγγραφα, διαγράμματα κλπ) με αντίστοιχα υπομνήματα στην τουρκική και την αγγλική που προέρχονται είτε από την οθωμανική περίοδο, είτε από τις αρχές του 20ου αιώνα προ του 1922, είτε από τη μετά το 1924 περίοδο, όπως φαίνονται στην παραπάνω φωτογραφία. Μερικά απ' αυτά παρατίθενται στη συνέχεια.

7 Φωτογραφία του εσωτερικού του ναού (1992) με το υπόμνημα (σ.ε. τα άσπρα σημάδια οφείλονται στην αντανάκλαση των παραθύρων της απέναντι πλευράς του ναού):

Η εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος, η οποία εγκαταλείφθηκε στο τέλος του Ελληνοτουρκικού πολέμου και της Ανταλλαγής Πληθυσμών, χρησιμοποιήθηκε για διάφορους σκοπούς, αλλά ο χρόνος και οι πυρκαγιές προκάλεσαν σοβαρές ζημιές με τρόπο που η εκκλησία μόλις που διατηρήθηκε μέχρι σήμερα. Μετά από εργασίες αποκατάστασης και ανακαίνισης που πραγματοποιήθηκαν από τον Δήμο Nilüfer (Bursa), ο Άγιος Παντελεήμονας λειτουργεί από το 2014 ως πολιτιστικός χώρος.
Φωτογραφία: Εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος, 1992
Πηγή: Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Κωνσταντινούπολης (DAI)
-PE-1992-210-5 (E. Steiner, 1992)

8 Σχέδιο της πρώτης τοποθεσίας που καθορίστηκε για την εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος

Κήπος / Λιμόνογλου Στρατή / Κήπος
Κήπος / Κήπος Καμπαντάι Παναγιώτη
Οικία Ντιράκογλου Κωνσταντίνου / Νοικοκυριό
Περιοχή που καθορίστηκε για την κατασκευή της εκκλησίας: Ο κήπος με τις μουριές του Χαζί Νικόλα
Ο κήπος με τις μουριές του Αποστόλογλου Θανάση
Οδός Προύσας του χωριού
2 Οκτωβρίου 1906
Πηγή: Οθωμανικό Αρχείο της Προεδρίας της Δημοκρατίας της Τουρκίας, Επίσημο
Αιτήσεις που υποβλήθηκαν στη Μεγάλη Βεζιρία, Υπουργείο Δημοσίων Έργων, 150/68

9 Διάγραμμα με τη δυτική όψη της εκκλησίας και την κάτοψη με διαστάσεις (στην αραβική γραφή), από τα οθωμανικά αρχεία με στοιχεία R. 2838 και χρονολογία 1325.8.28

10 Διάγραμμα με τοπογραφικό του οικοπέδου με το δρόμο και τη δυτική και νότια όψη της εκκλησίας (στην αραβική γραφή), από τα οθωμανικά αρχεία με τα ίδια στοιχεία R. 2838 και χρονολογία 1325.8.28

Σε υπόμνημα στην τουρκική που μεταφράστηκε, αναφέρεται ότι:

Αυτή είναι μια φωτογραφία της εκκλησίας που θα χτιστεί στο χωριό Apolyont.
Άποψη από μπροστά
Σχέδιο
14 Μαρτίου 1323 (27 Μαρτίου 1907)
Μαθαίνουμε από τους Έλληνες του Apolyont ότι ο αρχιτέκτονας του Αγίου Παντελεήμονος, ο οποίος λέγεται ότι χτίστηκε μεταξύ 1908 και 1918, ήταν ο Δημήτριος Παπαδόπουλος από το Dereköy. Αναφέρεται ότι ο Παπαδόπουλος ήταν μαθητής του Αβραάμ Ιωαννίδη Κάλφα, του αρχιτέκτονα από την Προύσα που έχτισε την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής στο Dereköy. Η εκκλησία, χτισμένη με ακανόνιστη εναλλασσόμενη τεχνική μέσα και έξω, αντανακλά τα χαρακτηριστικά της ελληνικής αρχιτεκτονικής της Κωνσταντινούπολης της ύστερης οθωμανικής περιόδου με τα απλά νεοκλασικά στοιχεία, τις διαστάσεις και την επιβλητική πρόσοψή της.


Σε άλλο υπόμνημα στην αγγλική που μεταφράστηκε, αναφέρεται ότι:

Υλικά κατασκευής (μήκος μέτρο, διάμετρος μέτρο, ποσότητα τεμαχίων αθροίσματα), Στύλοι, Δάπεδο, Τοιχοποιία και ξυλεία, Πεζοδρόμιο, Στύλος μεταφοράς, Κεραμίδια, Ασβέστης, Ποσότητα/μέτρο για κατασκευή κύριων τοίχων, Ημερήσιες αποδοχές για ξυλουργούς για κατασκευές σημασμένης ξυλείας.

11 Φωτογραφία της νότιας και ανατολικής πλευράς του ναού (Ακύλλας Μήλλας, 1960)

12 Φωτογραφία της δυτικής και νότιας πλευράς του ναού (Ακύλλας Μήλλας, 1960)

Σε υπόμνημα στην αγγλική, που αντιστοιχεί στις παραπάνω φωτογραφίες του Ακύλα Μήλλα για την εκκλησία του 1960, και μεταφράστηκε, αναφέρεται ότι:

Ο ελληνικός πληθυσμός του Apolyont στις αρχές του 20ού αιώνα χρησιμοποιούσε τρεις εκκλησίες και ένα παρεκκλήσι στο νησιωτικό τμήμα του οικισμού. Η μητροπολιτική εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, χτισμένη πριν από τον 11ο αιώνα, βρισκόταν στο κέντρο της πόλης, κοντά στο παλιό τζαμί. Το παρεκκλήσι της Παναγίας της Μητέρας του Χριστού, ιδρυμένο κάτω από τα τείχη της πόλης σε μια τοποθεσία πολύ δημοφιλή από τους Έλληνες, βρισκόταν στο νότιο τμήμα της πόλης, ενώ ανατολικά του Αγίου Γεωργίου υπήρχαν οι εκκλησίες του Αρχαγγέλου («Στρατηγού») Μιχαήλ και του Ιωάννη του Βαπτιστή. Τέλος, απέναντι από αυτές, στον Άγιο Κωνσταντίνο, μέσα στη λίμνη, υπήρχε η βυζαντινή εκκλησία της Μονής, χτισμένη τον 9ο αιώνα (τα ερείπια της οποίας σώζονται μέχρι σήμερα).
Μέχρι την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα δεν υπήρχαν σπίτια ή εκκλησίες στα βόρεια της γέφυρας. Γνωρίζουμε από γραπτές και προφορικές πηγές ότι κατά τη βυζαντινή περίοδο η πόλη συνέχισε να βρίσκεται σε αυτό το τμήμα της χερσονήσου και ότι μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα τα ερείπια μιας άλλης εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου ήταν ορατά στον λόφο. Παρ' όλα αυτά, στη συλλογική μνήμη των χωρικών, κατά την οθωμανική περίοδο μόνο τα ελληνικά και τα τουρκικά νεκροταφεία βρίσκονταν στον Άγιο Γεώργιο του λόφου Zarnbak Tepe. Το ελληνικό νεκροταφείο βρισκόταν στην κορυφή του λόφου, ενώ το τουρκικό βρισκόταν στη δυτική πλαγιά (σ.ε. εξακολουθεί να υπάρχει σήμερα στον κεντρικό δρόμο).
Μετά από μια μεγάλη πυρκαγιά του 1900 που κατέστρεψε πολλά σπίτια και ένα παρεκκλήσι στο κεντρικό τμήμα του Apolyont, τα οικόπεδα στην πληγείσα περιοχή σχεδιάστηκαν ευρύτερα, ενώ εφαρμόστηκε ένα κανονικό πολεοδομικό σχέδιο και, ως εκ τούτου, μέρος του πληθυσμού αναγκάστηκε να μετακινηθεί έξω από τα τείχη της πόλης (βόρεια της γέφυρας). Η εκκλησία της ενορίας της Νέας Γειτονιάς» που σχηματίστηκε εκείνη την εποχή, ήταν η εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος.
Φωτογραφίες: Εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος ή "Μεγάλη Εκκλησία" (δεκαετία του 1960)
Πηγή: Ιδιωτικό Αρχείο Ακύλα Μήλλα


Ο δήμος Nilüfer έχει εκτυπώσει στην τουρκική και διανέμεται δωρεάν ένα φυλλάδιο στην εκκλησία, στο οποίο περιγράφονται αφενός η ιστορία του Αγίου, αφετέρου ιστορικά στοιχεία του ελληνισμού της Απολλωνιάδας και της εκκλησίας. Μεταφράσαμε τα κείμενα αυτά, μέσω Google, και τα παραθέτουμε στη συνέχεια με τις αντίστοιχες δύο σελίδες του φυλλαδίου.

13 Φυλλάδιο 1 (όψη με εικόνα του Αγίου και κείμενο και φωτογραφία της εκκλησίας)

Άγιος Παντελεήμων

Ο λόγος επιλογής του αγίου στον οποίο αφιερώθηκε η νέα εκκλησία του Apolyont είναι άγνωστος. Ο Άγιος Παντελεήμων έζησε στην Νικομήδεια (Izmit) τον 3ο αιώνα μ.Χ. κατά τη διάρκεια της βασιλείας του αυτοκράτορα Μαξιμιανού (286-305). Ως γιατρός, οι μούσες του Παντελεήμονος περιλάμβαναν τη θεραπεία τυφλών και επιθανάτιων. Σύμφωνα με τον Βίο του, ένας άνδρας που πέθανε από δάγκωμα φιδιού αναστήθηκε με την παρέμβαση του Αγίου. Το μεγαλύτερο χαρακτηριστικό του είναι ότι ήταν ένας από τους Αγίους που αφιέρωσαν τον μεγάλο πλούτο τους στους φτωχούς και δεν δεχόταν πληρωμή για τις υπηρεσίες του.
Η Νικομήδεια (Izmit), πρώην πρωτεύουσα του βασιλείου της Βιθυνίας, επιλέχθηκε ως η ανατολική πρωτεύουσα των Ρωμαίων αυτοκρατόρων πριν από την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης, κατά την εποχή του μαρτυρίου του Αγίου Παντελεήμονος. Η Απολλωνιάδα ήταν εκκλησιαστικό κέντρο (επισκοπή) που συνδεόταν με τη Μητρόπολη της Νικομήδειας (Izmit) μέχρι το 1922. Η μνήμη του Αγίου Παντελεήμονος εορτάζεται στις 27 Ιουλίου.

14 Φυλλάδιο 2, 1 (όψη με δύο φωτογραφίες και αντίστοιχα κείμενα)

Πανόραμα της Απολλωνιάδας από το Νεκροταφείο (1924-1925)

(Πηγή: Cl. Sheridan, A Turkish Kaleidoscope, Λονδίνο, Duckworth, 1926)
Το χωριό, το οποίο πήρε το όνομα Gölyazi το 1962, ήταν γνωστό για αιώνες σε μια ευρεία γεωγραφική περιοχή με τα ονόματα Απολλωνία, Απολλωνιάς ή Apolyont. Το Gölyazi-Apolyont, μια από τις αρχαίες πόλεις της Ανατολίας και τα βυζαντινά φρούρια, διατήρησε την οικονομική, πνευματική και θρησκευτική του σημασία ως κέντρο κατά την οθωμανική περίοδο. Μέχρι την Περίοδο Ανταλλαγής, το Gölyazi-Apolyont ήταν μια μικτή ελληνική και τουρκική πόλη. Σήμερα, το χωριό Gölyazi, που βρίσκεται στην άκρη μιας χερσονήσου που εισέρχεται στη λίμνη Uluabat από τη βορειοανατολική ακτή, είναι διάσημο για την ιδιαίτερη γεωγραφία και τη φυσική του ομορφιά, και η εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος είναι ένα από τα καλύτερα διατηρημένα πολιτιστικά του στοιχεία.
Μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, ο ελληνικός πληθυσμός της Απολλωνιάδας χρησιμοποιούσε τρεις παλιές εκκλησίες και ένα παρεκκλήσι που βρισκόταν στο νησί. Η μητροπολιτική εκκλησία του Αγίου Γεωργίου του 11ου αιώνα βρισκόταν στο κέντρο της πόλης, κοντά στο τζαμί. Το παρεκκλήσι της Παναγίας, χτισμένο εντός των τειχών της πόλης και στο οποίο συχνάζουν Έλληνες, βρισκόταν στο νότιο τμήμα της πόλης. ανατολικά του Αγίου Γεωργίου βρίσκονταν οι εκκλησίες του Αρχαγγέλου Μιχαήλ «Στρατηγού» και του Ιωάννη του Βαπτιστή. Τέλος, απέναντί τους βρισκόταν η βυζαντινή εκκλησία (σ.ε. καθολικό) της Μονής στο νησί του Αγίου Κωνσταντίνου, που ιδρύθηκε τον 9ο αιώνα στο νησί (τα ερείπια της οποίας σώζονται μέχρι σήμερα).
Μέχρι τον 1900, δεν υπήρχαν σπίτια ή εκκλησίες βόρεια της γέφυρας Apolyont. Γνωρίζουμε από γραπτές και προφορικές πηγές ότι η πόλη συνέχισε να υπάρχει σε αυτήν την περιοχή κατά τη βυζαντινή περίοδο και ότι υπήρχαν και τα ερείπια μιας άλλης εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου, η οποία ήταν ερειπωμένη εκείνη την εποχή. Ωστόσο, σύμφωνα με τη συλλογική μνήμη των κατοίκων του χωριού, κατά την οθωμανική περίοδο, σε αυτόν τον λόφο βρίσκονταν μόνο ελληνικά και τουρκικά νεκροταφεία («Άγιος Γεώργιος» ή «Λόφος Zambak»): το ελληνικό νεκροταφείο βρισκόταν στην κορυφή του λόφου και το τουρκικό νεκροταφείο βρισκόταν στην κάτω πλαγιά.
Λόγω μιας μεγάλης πυρκαγιάς το 1900 που κατέστρεψε πολλά σπίτια και ένα παρεκκλήσι στο κεντρικό τμήμα της Απολλωνιάδας, σχεδιάστηκαν νέα οικόπεδα στο καμένο τμήμα της πόλης σε μεγάλη κλίμακα και εφαρμόστηκε ένα σύστημα καννάβου στο σχέδιο πόλης, με αποτέλεσμα ορισμένοι από τους κατοίκους του χωριού να αναγκαστούν να μετακινηθούν εκτός των τειχών (και προς τη βόρεια πλευρά της γέφυρας). Η εκκλησία της «Νέας Συνοικίας» που σχηματίστηκε εκείνη την εποχή ήταν η Εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος.

14 Φυλλάδιο 2, 2

Εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος («Μεγάλη Εκκλησία») (δεκαετίες 1960 και 1911)
Πηγή: Ιδιωτικό Αρχείο Ακύλα Μήλλα

Από τους Έλληνες του Απολλωνιάδας μαθαίνουμε ότι ο αρχιτέκτονας του Αγίου Παντελεήμονος, ο οποίος λέγεται ότι χτίστηκε μεταξύ 1908-1918, ήταν ο Δημήτριος Παπαδόπουλος από το Dereköy.
Αναφέρεται ότι ο Παπαδόπουλος ήταν μαθητής του Αβραάμ Ιωαννίδη Κάλφα, του αρχιτέκτονα από την Προύσα που έχτισε την εκκλησία της Αγίας Παρασκευής στο Dereköy.
Ένας φάκελος που καταρτίστηκε σχετικά με την αίτηση για την κατασκευή της εκκλησίας του Αγίου Παντελεήμονος βρέθηκε στα οθωμανικά Αρχεία της Προεδρίας της Τουρκικής Δημοκρατίας. Ο φάκελος περιλαμβάνει έγγραφα αίτησης και επίσημες απαντήσεις, καταλόγους υλικών και κόστους κατασκευής, καθώς και ένα σχέδιο του χωριού Απολλωνιάδας και σχέδια που δείχνουν τις τοποθεσίες των δύο εκκλησιών. Τα έγγραφα του φακέλου αίτησης χρονολογούνται μεταξύ 1904-1907.
Η εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος, χτισμένη ως διώροφη κατασκευή, είναι μια τρίκλιτη βασιλική ορθογώνιας κάτοψης. Έχει νάρθηκα στη δυτική της πλευρά. Από τα στηρίγματα που σχηματίζουν τα κυρίως κλίτη, μόνο οι βάσεις τριών στηλών στη βόρεια πλευρά και δύο στη νότια πλευρά είναι πρωτότυπες. Μόνο δύο από αυτά τα στηρίγματα, κατασκευασμένα από μονολιθικό ξύλο, έχουν διασωθεί μέχρι σήμερα. Κατά την αποκατάσταση, χρησιμοποιήθηκε ξανά μονολιθικό ξύλο σύμφωνα με το πρωτότυπο. Στο τριμερές τμήμα της αψίδας που βρίσκεται στην ανατολική πλευρά της εκκλησίας, ένα μαρμάρινο κιονόκρανο και ένα μαρμάρινο ιερό από αρχαίες κατασκευές χρησιμοποιούνται ως βάσεις δύο (αρχικών) πεσσών. Ένα μεγάλο μέρος της δίρριχτης στέγης που κάλυπτε το κτίριο καταστράφηκε πριν από την αποκατάσταση. Οι τοίχοι της είναι κατασκευασμένοι με αργολιθική πέτρα και τούβλα σε τεχνική εναλλασσόμενης τοιχοποιίας. Η εκκλησία, χτισμένη με ακανόνιστη τεχνική εναλλασσόμενης τοιχοποιίας στο εσωτερικό και στο εξωτερικό, αντανακλά τα χαρακτηριστικά της ελληνικής αρχιτεκτονικής της Κωνσταντινούπολης της ύστερης οθωμανικής περιόδου με τα απλά νεοκλασικά στοιχεία, τις διαστάσεις και την επιβλητική της πρόσοψη. Η εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονος, η οποία εγκαταλείφθηκε κατά τη διάρκεια του ελληνοτουρκικού πολέμου και της περιόδου ανταλλαγής πληθυσμών, χρησιμοποιήθηκε για διάφορους σκοπούς, αλλά μέχρι σήμερα έχει επιβιώσει μόνο με σοβαρές ζημιές λόγω των επιπτώσεων του χρόνου και των πυρκαγιών. Η εκκλησία, η οποία αναστηλώθηκε από τον Δήμο Nilüfer της Προύσας, λειτούργησε ως πολιτιστικό κέντρο μετά τις εργασίες ανακαίνισης και άνοιξε για το κοινό το 2014.

Εκτός από το φυλλάδιο του δήμου Nilüfer, υπάρχει στο διαδίκτυο η ιστοσελίδα https://ikee.lib.auth.gr/record/124508/files/GRI-2010-5760.pdf με τη διπλωματική εργασία της Αγάπης Μ. Ευδωρίδου με τίτλο «Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΣΤΗ ΝΙΚΟΜΗΔΕΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΤΗΣ», Θεσσαλονίκη 2010, στο Τμήμα Ποιμαντικής και Κοινωνικής Θεολογίας της Θεολογικής Σχολής του Α.Π.Θ., στην οποία καταγράφονται (σελ 39) αρκετά στοιχεία για τον Άγιο Παντελεήμονος (παλαιότερα Παντολέων). Μεταφέρουμε το απόσπασμα αυτό:

Ο Άγιος Παντελεήμων (που παλαιότερα ονομαζόταν Παντολέων) καταγόταν από τη Νικομήδεια και έζησε στα χρόνια του Μαξιμιαμού. Βαπτίσθηκε από τον πρεσβύτερο Ερμόλαο. Πατέρας του ήταν ο Ευστόργιος, ο οποίος αρχικά ήταν εθνικός, αλλά μετά από μεσολάβηση του γιου του έγινε χριστιανός και μητέρα του η Ευβούλη, που προερχόταν από χριστιανική οικογένεια. Ο Παντολέων, που διδάχθηκε την ιατρική από τον Ευφρόσυνο, καθόλη τη διάρκεια του βίου του βοηθούσε τους συνανθρώπους του και θεράπευε τους ασθενείς χωρίς ποτέ να παίρνει χρήματα. Επειδή ήταν «ανάργυρος», θεράπευε δηλ. δωρεάν, προκάλεσε το μίσος των φιλοχρήματων ειδωλολατρών ιατρών που έψαχναν αφορμή να τον συκοφαντήσουν. Κάποτε ο Άγιος θεράπευσε Ο Άγιος Παντελεήμων (που παλαιότερα ονομαζόταν Παντολέων) καταγόταν από τη Νικομήδεια και έζησε στα χρόνια του Μαξιμιανού. Βαπτίσθηκε από τον πρεσβύτερο Ερμόλαο. Πατέρας του ήταν ο Ευστόργιος, ο οποίος αρχικά ήταν εθνικός, αλλά μετά από μεσολάβηση του γιου του έγινε χριστιανός και μητέρα του η Ευβούλη, που προερχόταν από χριστιανική οικογένεια. Ο Παντολέων, που διδάχθηκε την ιατρική από τον Ευφρόσυνο, καθόλη τη διάρκεια του βίου του βοηθούσε τους συνανθρώπους του και θεράπευε τους ασθενείς χωρίς ποτέ να παίρνει χρήματα. Επειδή ήταν «ανάργυρος», θεράπευε δηλ. δωρεάν, προκάλεσε το μίσος των φιλοχρήματων ειδωλολατρών ιατρών που έψαχναν αφορμή να τον συκοφαντήσουν. Κάποτε ο Άγιος θεράπευσε έναν τυφλό. Το γεγονός μεταφέρθηκε στις ρωμαϊκές αρχές και ο ιαθείς κλήθηκε να δώσει εξηγήσεις, ανέφερε ότι τον θεράπευσε ο Παντολέων στο όνομα του Χριστού, στον οποίο και ο ίδιος πλέον πίστευε. Η ομολογία αυτή είχε ως συνέπεια τον άμεσο αποκεφαλισμό του. Στη συνέχεια ο Παντολέων προσήχθη στον άρχοντα, ο οποίος αφού του ζήτησε, χωρίς αποτέλεσμα, να αρνηθεί την πίστη του, διέταξε το βασανισμό του. Ο Άγιος όμως παρά τα μαρτύρια δεν υπέκυψε και εν τέλει διετάχθη ο αποκεφαλισμός του. Λίγο πριν παραδώσει το πνεύμα του παρουσιάστηκε ο Κύριος και του είπε: «...από σήμερα δε θα λέγεσαι πλέον Παντολέων, αλλά Παντελεήμων...». Στο βίο του αναφέρεται πως ο ξερός κορμός της ελιάς, στον οποίο τον είχαν δέσει και πάνω στον οποίο μαρτύρησε, καρποφόρησε αμέσως. Καλεντερίδης, ό.π.,σ.87


Λίγες δεκάδες μέτρα μετά την εκκλησία, συναντήσαμε το τουρκικό νεκροταφείο

15 Φωτογραφία τουρκικού νεκροταφείου (Γερ. Αποστολάτου)

Στη συνέχεια και μετά μαγαζιά και χώρους ανοικτούς που δεν λειτουργούν τους χειμερινούς μήνες, αντικρύσαμε την όμορφη εικόνα της γέφυρας και της Απολλωνιάδας.

16 Φωτογραφία Απολλωνιάδας (Β. Σακελλαρίδη)

τον μεγάλο πλάτανο "Πλάτανο που κλαίει" (Aglayan Cinar) στην αρχή της γέφυρας.

17 Φωτογραφία "Πλατάνου που κλαίει" (Γερ. Αποστολάτου)

και, μετά τη γέφυρα, τη μεγάλη πλατεία με τα τραπεζάκια, αριστερά το τζαμί και μετά τα υπόλοιπα του πύργου, με τις λαξευμένες ζωφόρους με τεχνουργήματα και ελληνικές επιγραφές, που σώζονται μέχρι σήμερα.

Όπως προαναφέρθηκε, στο βιβλίο Voyage Archeologique en Grece et en Asie Mineure, που εκδόθηκε το 1888, αφενός σχολιάζονται στις σελίδες 38-40 τα αρχαία που βρέθηκαν στην Απολλωνιάδα, αφετέρου ο Salomon Reinach (1858-1932), υπό τις οδηγίες του Phillippe Le Bas (1764-1860), σχεδίασε σχέδια με 1) μια άποψη της λίμνης, 2) δύο χάρτες (της λίμνης και της χερσονήσου που καταλήγει στην Απολλωνιάδα (ABOULLIONTE) και 2) δύο όψεις του πύργου της Απόλλωνιάδας, τα οποία παρατίθενται στη συνέχεια, θεωρώντας ότι αποτελούν σημαντικά στοιχεία για την ιστορία της περιοχής κατά τον 19ο αιώνα.

18 Χάρτης της Βιθυνίας 1849, στον οποίο αναφέρονται 1) τα Mondania και 2) το Μιχαλίτσι, εκτός των άλλων (Le Bas, pl. 41-42, Carte de la Mysie orentale, de l' Abrettene et de la Phrigie Epictete)

19 Άποψη της Λίμνης Απολλωνιάδας (Le Bas, pl. 45, Vue generale du lac Apolloniatis)

Ο σκιτσογράφος πρέπει να βρισκόταν στην ανατολική πλευρά της λίμνης και σε πρώτο πλάνο φαίνεται η χερσόνησος της Απολλωνιάδας, πιο αριστερά το νησί του Αγ. Κωνσταντίνου και πιο πίσω το μεγάλο νησί Hallibey.

20 Χάρτης της χερσονήσου aboullionte με τους δρόμους (Le Bas, pl. 47, Plan d' Apollonie du Rhyndacus)

Συγκρίνοντας το χάρτη του F. W. Hasluck toy 1910 (3) με τον αντίστοιχο του Le Bas (20), που συντάχθηκε αρκετές δεκαετίες νωρίτερα, διαπιστώνουμε ότι 1) αποτυπώνουν τη χερσόνησο με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, 2) η πρώτη «νησίδα» (Αγ. Γεώργιος) είναι ακατοίκητη, με ένα στάδιο και ερείπια ενός θεάτρου στην κορυφή του λόφου, 3) η νησίδα Απολλωνιάδα έχει τείχη και ένα οδικό δίκτυο που δεν μοιάζει με το σημερινό.

21 Ανατολική όψη του πύργου (Le Bas, pl. 48, Aboullionte, vue de la tour orientale)

22 Δυτική όψη του του πύργου (Le Bas, pl. 48, Aboullionte, vue de la tour occidentale)

Στις σελίδες αυτές του βιβλίου του Le Bas περιγράφονται:

1) στη σελ 38, οι λεπτομέρειες των γραμμάτων των επιγραφών που εντοπίστηκαν και συγκεκριμένα

«Η πόλη Απολλωνιάδα (Abouliionte) καταλαμβάνει τη θέση της αρχαίας Απολλωνίας προς Ρυνδάκω, μόνο που έχει συγκεντρωθεί στο νησί όπου κάποτε χτίστηκε το φρούριο. Περιβάλλεται από τείχη» στην κατασκευή των οποίων μπορούν να αναγνωριστούν τρεις διακριτές περίοδοι: η ελληνική περίοδος, η ρωμαϊκή περίοδος και η βυζαντινή περίοδος. Στην τελευταία ανήκει αναμφίβολα ο τετράγωνος πύργος, στον οποίο έχουν ενσωματωθεί πέντε θραύσματα λευκής μαρμάρινης ζωφόρου με τα ακόλουθα σύμβολα:
1. ΙΣΑΡΤΡΑΙ
2. ΑΝΟΣ. ΑΥ
3. ΣΤΟΣΘΕΟΥ
4. ΟΣΘΕΟΥΝΕ
5. ΤΕΙΠΟΛΕΙΚΑ
«Αυτά τα θραύσματα πρέπει να ανήκαν σε ένα μεγάλο κτίριο και πιθανώς δεν αποτελούν το πέμπτο μέρος της αρχικής ζωφόρου...»

2) στη σελ 39, ο Le Bas πρότεινε μια αποκατάσταση της επιγραφής: δίνουμε εδώ αυτή του M. Waddington (Inscriptions of Minor Asia, n" 1068) που είναι προτιμότερη:

Αυτοκράτωρ Καί[σαρ Τραϊ]ανός Αδρι[ανός Αύγου]στος, θεού [ΤραΙανού υι]ός θεού Νε]ρούα οιωνός, την στοάν; τη πόλει κα[τεσκεύασεν.]

3) στη σελ 40, περιγράφονται λεπτομέρειες για τα αρχαία ευρήματα στην Απολλωνιάδα:

Φαίνεται βέβαιο ότι αυτός ο τόπος ήταν αφιερωμένος σε μια θεότητα στην οποία είχε ανεγερθεί ένας ναός μέσα σε αυτόν τον περίβολο ότι η λατρεία αυτής της θεότητας προκαλούσε φεστιβάλ στη λίμνη· ότι το ημικύκλιο που ανέφερα χρησίμευε ως σημείο προσγείωσης· ότι οι δακτύλιοι που ήταν διανεμημένοι στον τοίχο χρησίμευαν για την πρόσδεση των σκαφών κατά τη διάρκεια των τελετών· τέλος, η κατανομή των δακτυλίων σε τόσο διαφορετικά ύψη θα οδηγούσε κάποιον να πιστέψει, αν είχαν τη χρήση που υποθέτω ότι έχουν, ότι αυτές οι γιορτές επαναλαμβάνονταν σε διάφορες εποχές του χρόνου, ίσως κατά την εποχή των δύο ηλιοστασίου, και ότι, κατά συνέπεια, αυτός ο ναός στη μέση των νερών ήταν αφιερωμένος στον θεό Ήλιο». Είναι βέβαιο ότι, κρίνοντας από τα ερείπια του ναού, η χρονολόγηση αυτού του μνημείου δύσκολα μπορεί να είναι προγενέστερη των πρώτων ετών του 3ου αιώνα π.Χ....

23 Φωτογραφία με τα γράμματα στις ζωφόρους (Β. Σακελλαρίδη)

Εξετάζοντας το θέμα των ελληνικών επιγραφών στις λαξευμένες ζωφόρους των τειχών της Απολλωνιάδας, διαπιστώνουμε ότι, στο σωζόμενο σήμερα τμήμα του αρχικού πύργου, σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει ο F. W. Hasluck στο βιβλίο του Cyzicus (1910), ο οποίος παραπέμπει στο βιβλίο του Le Bas Voyage Archeologique en Grece et en Asie Mineure (1888) και αυτός στον Domenico Sestini, Voyage dans la Grece Asiatique (1889)  περιλαμβάνονται 7 λαξευμένες ζωφόροι με τεχνουργήματα και ελληνικές επιγραφές, που αποτυπώνονται στη φωτογραφία 23 και περιλαμβάνουν τα ακόλουθα ελληνικά γράμματα:

Α Υ (στην 1η) Σ Τ Ο Σ (στη 2η) Θ Ε Ο Υ (στην 3η) Ο Σ Θ Ε (στην 4η, με την αρχή του Ο και το μεγαλύτερο τμήμα στον επόμενο) Ο Υ Ν Ε (στην 5η) Τ Η Ι Π (στην 6η, με το μισό Ο και το άλλο μισό στην επόμενη) Ο Λ Ε Ι Κ Α (στην 7η).

Ο Le Bas υποστήριξε στη σελ 38  ότι, ο τετράγωνος πύργος, στον οποίο είχαν ενσωματωθεί πέντε θραύσματα λευκής μαρμάρινης ζωφόρου, είχαν το 1843 τα ακόλουθα γράμματα:

1. ΙΣΑΡΤΡΑΙ
2. ΑΝΟΣ. ΑΥ
3. ΣΤΟΣΘΕΟΥ
4. ΟΣΘΕΟΥΝΕ
5. ΤΕΙΠΟΛΕΙΚΑ

Στο βιβλίο του Le Bas περιλαμβάνονται δύο αρχιτεκτονικά σχέδια από τον πύργο της Απολλωνιάδας, στο κεφάλαιο Planches, με τίτλους "Apollonie, ile et sanctuaire antiques". Στο πρώτο (pl. ΙΙ, 1) απεικονίζεται η όψη της Απολλωνιάδας με αρχαίο ναό και τμήμα του τείχους και στο δεύτερο (pl. ΙΙ, 2), που παρατίθεται, οι λεπτομέρειες της ζωφόρου με τα γράμματα  Ι Σ Α Ρ Τ  και πλήρεις όψεις, τομές, κάτοψη και διαστάσεις της ζωφόρου, που δεν υπάρχει σήμερα.

24 Σχέδιο της όψης, των τομών και της κάτοψης ζωφόρου του τείχους με τεχνουργήματα και τα γράμματα Ι Σ Α Ρ Τ από τις επιγραφές, ο οποίος δεν υπάρχει σήμερα (Le Bas, pl. II,2 Apollonie, ile et sanctuaire antiques).

Διαπιστώνουμε, επομένως ότι,

1) στην παραπάνω ζωφόρο είναι σκαλισμένα τα γράμματα Ι Σ Α Ρ Τ , ενώ, αντίθετα, τα γράμματα που είχε εντοπίσει ο Le Bas στην 1η ομάδα ήταν τα Ι Σ Α Ρ Τ Ρ Α Ι , δηλαδή 3 περισσότερα (Ρ Α Ι),

2) είχε καταγράψει τότε γράμματα σε 5 ζωφόρους, ενώ σήμερα τα λιγότερα γράμματα είναι σκαλισμένα σε 7 ζωφόρους,

3) δεν υπάρχουν σήμερα τα γράμματα Α Ν Ο Σ. από τη 2η ομάδα, και η 1ος ζωφόρος αρχίζει με τα γράμματα Α Υ , μετά τη μέση του μήκους της. Επίσης, τα τεχνουργήματα της πρώτης αυτής ζωφόρου δεν ταιριάζουν με τα αντίστοιχα της δεύτερης. Αυτό σημαίνει ότι είτε είχε κάνει λάθος ο Le Bas, είτε άλλαξε η θέση της ζωφόρου.

Σε κάθε περίπτωση, εκτός από τα 3 επιπλέον γράμματα της 1ης ομάδας, που κατέγραψε το 1843 ο  Le Bas, διαπιστώνεται και η έλλειψη των γραμμάτων της Α Ν Ο Σ. της 2ης ομάδας, που χρειάζονταν άλλη μια ζωφόρο τουλάχιστον για να σκαλιστούν.

Σε ότι αφορά στην αρχική φράση, από την οποία προέκυψαν τα γράμματα των επιγραφών, ο Le Bas πρότεινε στη σελ 39, μια αποκατάσταση της επιγραφής, με βάση την εκδοχή του Waddington (Inscriptions d' Asie Mineure, n" 1068) :

Αυτοκράτωρ Καί[σαρ Τραϊ]ανός Αδρι[ανός Αύγου]στος, θεού [ΤραΙανού υι]ός θεού Νε]ρούα οιωνός, την στοάν; τη πόλει κα[τεσκεύασεν.]

Την εκδοχή αυτή επανέλαβε και ο F. W. Hasluck στο βιβλίο του Cyzicus (1910) και παραθέτουμε στη συνέχεια, με παχιά κεφαλαία γράμματα (bold) τα τμήματα των γραμμάτων των επιγραφών αφενός που σώζονταν την εποχή εκείνη (1843), με τα τμήματα από τα Ι Σ Α Ρ Τ , εκτός των Α Ν Ο Σ.,  αφετέρου που σώζονται μέχρι σήμερα στις 5 ζωφόρους με τα τμήματα από το Α Υ μέχρι το Κ Α , και μέσα σε παρενθέσεις τα γράμματα που λείπουν.

(ΑΥΤΟΚΡΑΤΩΡ ΚΑ)ΙΣΑΡ Τ(ΡΑΪΑΝΟΣ) ΑΥ(ΓΟΥ)ΣΤΟΣ ΘΕΟΥ (ΤΡΑΙΑΝΟΥ ΥΙ}ΟΣ, ΘΕΟΥ ΝΕ[ΡΟΥΑ ΟΙΩΝΟΣ ΤΗΝ ΣΤΟΑΝ} ΤΗ ΠΟΛΕΙ ΚΑ(ΤΕΣΚΕΥΑΣΕΝ)

Εκτός από τα ενδιαφέροντα ιστορικά στοιχεία, που μάθαμε για την εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονα και τη νησίδα της Απολλωνιάδας, λύθηκε και η απορία πολλών για το νόημα και την προέλευση των ελληνικών επιγραφών στις ζωφόρους του πύργου της.

Δυστυχώς, δεν είχαμε το χρόνο να περπατήσουμε στα δρομάκια αυτού του οικισμού και στις 11.30, με ήλιο και θερμοκρασία 6 β. αναχωρήσαμε από την Απολλωνιάδα με προορισμό την Τρίγλια και τη συνέχιση του προγράμματος.