Οθωμανικός Χάρτης της θάλασσας του Μαρμαρά (Προποντίδα)

[Μάκης Αποστολάτος]

Σημαντικός χάρτης της Θάλασσας του Μαρμαρά (1913) στην Οθωμανική (αραβική) γραφή, που προέρχεται από τα Οθωμανικά αρχεία, και επισυνάφθηκε σε αίτηση προς το οθωμανικό κράτος για τη χορήγηση άδειας εκμετάλλευσης "νταλιανιών" (dalyan) με σκοπό την αλιεία ερυθρού τόνου (Thunnus thynnus) στη Θάλασσα του Μαρμαρά (Προποντίδα).

Στο χάρτη έχει σχεδιαστεί και η θέση της Τρίγλιας και αναγράφεται η ονομασία της, με αραβική γραφή, που δεν γνωρίζω να διαβάσω.

Στη θαλάσσια περιοχή της Τρίγλιας δεν είχε σχεδιασθεί κόκκινη γραμμή και, προφανώς, δεν είχε ζητηθεί άδεια γι΄ αυτήν, ανεξάρτητα από την απόρριψη της αίτησης από το Οθωμανικό Υπουργείο Ναυτικών.

ΚΕΙΜΕΝΟ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΑΚΟΠΙΤΗ (Ανάρτηση στο Facebook 29/10/2026, ομάδα ΝΕΑ ΑΡΤΑΚΗ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ

Ψάχνοντας σε Οθωμανικά αρχεία- 1913 Osmanlı Marmara Haritası (Document DH. İD, no. 17-65, December 8, 1913).
Ο συγκεκριμένος χάρτης αποτελεί ένα πολύ σπάνιο και εξαιρετικά εξειδικευμένο οθωμανικό αρχειακό έγγραφο που χρονολογείται στο έτος 1913. Αντίθετα με την πρώτη εντύπωση που μπορεί να προκαλέσει η ημερομηνία αυτή—λόγω της σύμπτωσης με τη λήξη των Βαλκανικών Πολέμων—δεν πρόκειται για στρατιωτικό χάρτη επιχειρήσεων ή πολιτικό χάρτη συνόρων. Πρόκειται για έναν επίσημο χάρτη αλιείας και χωροθέτησης εμπορικών εγκαταστάσεων που επισυνάφθηκε σε αίτηση προς το οθωμανικό κράτος για τη χορήγηση άδειας εκμετάλλευσης "νταλιανιών" (dalyan) με σκοπό την αλιεία ερυθρού τόνου (Thunnus thynnus) στη Θάλασσα του Μαρμαρά (Προποντίδα).

Γεωγραφική Χαρτογράφηση & Τοπωνύμια

Η γεωγραφική αποτύπωση καλύπτει ολόκληρη τη λεκάνη της Θάλασσας του Μαρμαρά, εστιάζοντας με μεγαλύτερη ακρίβεια στη νότια ακτογραμμή της. Στον χάρτη διακρίνονται καθαρά τα εξής βασικά γεωγραφικά σημεία:

· Θάλασσα του Μαρμαρά (مرمره دكزی - Marmara Denizi): Αναγράφεται με μεγάλα, καλλιγραφικά οθωμανικά γράμματα ακριβώς στο κέντρο του θαλάσσιου χώρου.
· Κόλπος της Πανόρμου (Bandırma Körfezi): Αποτυπώνεται λεπτομερώς στο κάτω (νότιο) μέρος του χάρτη, αποτελώντας κομβικό σημείο ενδιαφέροντος για την αίτηση.
· Χερσόνησος της Κυζίκου (Erdek): Η χαρακτηριστική χερσόνησος στα νότια του Μαρμαρά εμφανίζεται έντονα, καθώς οι ακτές της ήταν ιστορικά ιδανικές για τοποθέτηση θυννείων.
· Νησί Καλόλιμνος (جزيرة امرالي - İmralı Adası): Το στρατηγικής σημασίας νησί αποτυπώνεται στα ανατολικά της χερσονήσου της Κυζίκου.
· Άξονες Προσανατολισμού: Στο επάνω αριστερό μέρος εμφανίζονται ενδείξεις προσανατολισμού με τις λέξεις 'Şimal' (Βορράς - شمال) και 'Cenub' (Νότος - جنوب).

Επεξήγηση των Κόκκινων Σημειώσεων και Γραμμών


Το πιο κρίσιμο στοιχείο του χάρτη είναι οι έντονες κόκκινες γραμμές, οι κύκλοι και τα βέλη που έχουν σχεδιαστεί εκ των υστέρων πάνω στο υπόβαθρο. Αυτά τα σύμβολα αναπαριστούν τα εξής:

· Οι κόκκινες γραμμές που εφάπτονται στις ακτές δείχνουν τις ακριβείς θέσεις των προτεινόμενων «νταλιανιών» (dalyan). Τα νταλιάνια ήταν μόνιμες, μεγάλες αλιευτικές παγίδες αποτελούμενες από δίχτυα και ξύλινους πασσάλους μπηγμένους στον βυθό, οι οποίες στήνονταν κοντά στην ακτή για να εγκλωβίζουν μεγάλα μεταναστευτικά ψάρια.
· Τα κόκκινα βέλη και οι διακεκομμένες γραμμές υποδεικνύουν τις θαλάσσιες διόδους και τις τροχιές μετανάστευσης των κοπαδιών του ερυθρού τόνου, όπως αυτές είχαν παρατηρηθεί εμπειρικά από τους ντόπιους αλιείς κατά το πέρασμά τους από το Αιγαίο προς τη Μαύρη Θάλασσα και αντίστροφα.

Αναλυτική Επεξήγηση και Μετάφραση του Κειμένου

Στην κάτω δεξιά γωνία του εγγράφου υπάρχει εκτενές χειρόγραφο κείμενο στην οθωμανική τουρκική γλώσσα (τουρκικά γραμμένα με το αραβικό αλφάβητο), συνοδευόμενο από μια επίσημη κυκλική κρατική σφραγίδα. Το κείμενο αυτό αποτελεί το επίσημο Υπόμνημα και την αξιολόγηση της αίτησης:

• Στοιχεία του Αιτούντος: Αναγράφονται τα στοιχεία του επιχειρηματία/επενδυτή που καταθέτει την αίτηση, ζητώντας το αποκλειστικό προνόμιο (imtiyaz) εκμετάλλευσης των συγκεκριμένων αλιευτικών θέσεων.
• Περιγραφή των Θέσεων: Προσδιορίζονται 7 συγκεκριμένες τοποθεσίες (όπως αυτές που είναι κυκλωμένες με κόκκινο) κατά μήκος της ακτογραμμής της Πανόρμου, της Κυζίκου και των πέριξ νησιών.
• Σκοπός και Οικονομία: Επεξηγείται ότι η επένδυση αφορά την αλιεία τόνου, η οποία αποτελούσε εξαιρετικά κερδοφόρα δραστηριότητα, καθώς ο τόνος μεταποιούνταν σε παστό (λακέρδα) και εξαγόταν, αποδίδοντας σημαντικούς φόρους στο οθωμανικό δημόσιο ταμείο (Rüsumat).

Η κόκκινη σφραγίδα απόρριψης

Η απόφαση του Οθωμανικού Υπουργείο Ναυτικών να απορρίψει τη χορήγηση της άδειας το 1913 βασίστηκε αποκλειστικά σε κρίσιμους λόγους εθνικής ασφάλειας και στρατιωτικής στρατηγικής. Κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων, το Ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό είχε επιβάλει έναν ασφυκτικό αποκλεισμό στην έξοδο των Δαρδανελίων, γεγονός που μετέτρεψε ακαριαία ολόκληρη τη Θάλασσα του Μαρμαρά σε μια ευαίσθητη πολεμική ζώνη για την προστασία της Κωνσταντινούπολης. Οι οθωμανικές αρχές συνειδητοποίησαν ότι η κατασκευή των τεράστιων αυτών μόνιμων ξύλινων εγκαταστάσεων στα στενά περάσματα του Μαρμαρά θα αποτελούσε σοβαρό φυσικό εμπόδιο για τη ναυσιπλοΐα, δυσχεραίνοντας τους ελιγμούς και την ταχεία μετακίνηση των οθωμανικών πολεμικών πλοίων και θωρηκτών.

Επιπλέον, σε μια περίοδο γενικευμένης πολεμικής σύρραξης, ο φόβος για κατασκοπεία και δολιοφθορές ήταν ιδιαίτερα αυξημένος. Η καθημερινή παρουσία ιδιωτικών σκαφών και πολυάριθμων ομάδων ψαράδων γύρω από τις στρατιωτικές ζώνες θεωρήθηκε απαράδεκτο ρίσκο για την ασφάλεια, καθώς οι δραστηριότητες αυτές θα μπορούσαν εύκολα να χρησιμοποιηθούν ως προκάλυμμα από τον εχθρό. Καθώς ο Μαρμαράς αποτελούσε τη βασική θαλάσσια αρτηρία για τη μεταφορά στρατευμάτων, πυρομαχικών και εφοδίων από την Ανατολία προς το μέτωπο της Θράκης, η οθωμανική διοίκηση επέλεξε να διατηρήσει τον απόλυτο και απεριόριστο έλεγχο των υδάτων, θέτοντας την εθνική άμυνα πάνω από τα οικονομικά και εμπορικά οφέλη της αλιείας.

Γεωπολιτική Αστάθεια

Το έτος 1913 αποτελεί το μεταίχμιο πριν την ολοκληρωτική εμπλοκή της Αυτοκρατορίας στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Η προτεραιότητα του κράτους είχε μετατοπιστεί απόλυτα από την οικονομική ανάπτυξη και τις εμπορικές άδειες στην καθολική άμυνα της Προποντίδας και των Στενών που προστάτευαν την Κωνσταντινούπολη.

Υπάρχει εξαιρετικά μεγάλη πιθανότητα ο επιχειρηματίας που κατέθεσε την αίτηση να ήταν από την Αρτάκη (Erdek) ή να είχε άμεση, στενή επιχειρηματική σχέση με την περιοχή.

Η ιστορική έρευνα πάνω στο συγκεκριμένο οθωμανικό έγγραφο του 1913 αναδεικνύει τρεις βασικούς λόγους που ενισχύουν αυτή την πιθανότητα:

• Η γεωγραφική εστίαση της αίτησης: Όπως φαίνεται και στον ίδιο τον χάρτη, οι κόκκινες γραμμές που δείχνουν τα σχεδιαζόμενα νταλιάνια (dalyan) επικεντρώνονται σε μεγάλο βαθμό γύρω από τη χερσόνησο της Κυζίκου (όπου βρίσκεται η Αρτάκη) και τον Κόλπο της Πανόρμου (Bandırma). Οι ντόπιοι αλιείς και έμποροι της Αρτάκης γνώριζαν καλύτερα από τον καθένα τα περάσματα και τη συμπεριφορά του ερυθρού τόνου στην περιοχή τους.
• Η Αρτάκη ως το παγκόσμιο κέντρο αλιείας τόνου: Ιστορικά, η Αρτάκη και τα γύρω χωριά της χερσονήσου (όπως το Γρανικό/Kurşunlu) αποτελούσαν τον σημαντικότερο κόμβο για το ψάρεμα του τόνου σε ολόκληρη την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Οι Ρωμιοί της Αρτάκης διέθεταν τεράστια παράδοση, ιδιόκτητα μεγάλα νταλιάνια, καθώς και τα περίφημα εργοστάσια παστώματος (ταραρίσματα) για την εξαγωγή των ψαριών.
• Η φύση των επενδυτών του 1913: Κατά την ύστερη οθωμανική περίοδο, οι μεγάλες αιτήσεις για άδειες εκμετάλλευσης θαλάσσιων ζωνών στον νότιο Μαρμαρά υποβάλλονταν σχεδόν πάντα από πλούσιους Ρωμιούς εμπόρους της Κωνσταντινούπολης σε συνεργασία με ισχυρούς παράγοντες της Αρτάκης, οι οποίοι διέθεταν τα κεφάλαια, τα σκάφη και την τεχνογνωσία για τέτοια μεγαλεπήβολα αλιευτικά έργα.
Αν και το ακριβές όνομα στην αίτηση δεν είναι ευδιάκριτο, η επιλογή των συγκεκριμένων σημείων δείχνει ότι ο άνθρωπος πίσω από το σχέδιο είχε ως βάση των δραστηριοτήτων του την ευρύτερη περιοχή της Αρτάκης.