"Χειμάρρα", η θαμμένη αλήθεια

[Αντώνης Λαζαρής]

"Χειμάρρα", η θαμμένη αλήθεια

Το ναυάγιο του ατμοπλοίου "Χειμάρρα" μέσα από δύο προγράμματα
Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης του 2ου ΤΕΕΡαφήνας
και του Γενικού Λυκείου Πικερμίου

Η αφορμή για να ξεκινήσουμε να ψάχνουμε για το ναυάγιο του ατμοπλοίου «Χειμάρρα» μας δόθηκε όταν οι μαθητές της Β' τάξης του 1ου Κύκλου της ειδικότητας του Σχεδιασμού Εσωτερικών Χώρων του 2ου ΤΕΕ Ραφήνας (σχολικό έτος: 2006-2007) παρακολούθησαν την εκπομπή «Μηχανή του Χρόνου» του καναλιού «ALPHA». Μας παρακίνησε το ενδιαφέρον γιατί ποτέ δεν είχαμε ακούσει για το ναυάγιο αυτό, αν και είναι ένα από τα μεγαλύτερα ναυάγια που έχουν γίνει στην Ελλάδα.
Από εκεί και πέρα αρχίσαμε με τους μαθητές ένα ταξίδι επιστροφής στην Ελλάδα του 1947. Η εποχή είναι δραματική. Η χώρα έχει χωριστεί στα δύο και ο αδελφοκτόνος εμφύλιος πόλεμος βρίσκεται στο φόρτε του.
Ένα πλοίο ξεκινά από τη Θεσσαλονίκη για τον Πειραιά. Το όνομά του είναι «Χειμάρρα» και το μοιραίο δρομολόγιό της 18ης Ιανουαρίου 1947 ήταν Θεσσαλονίκη-Βόλος-Χαλκίδα-Πειραιάς.

Το πλοίο δεν θα φτάσει ποτέ στον Πειραιά, καθώς σύμφωνα με το επίσημο πόρισμα στις 4:10 τα ξημερώματα της 19ης Ιανουαρίου το «Χειμάρρα» ενώ έπλεε στον Νότιο Ευβοϊκό προσέκρουσε λόγω της πυκνής ομίχλης στις βραχονησίδες «Βερδούγια», μεταξύ Νέων Στύρων και Αγίας Μαρίνας.
Αν και το επιβατηγό βυθίστηκε μιάμιση ώρα αργότερα και σε απόσταση μόλις ενός μιλίου από την Αγία Μαρίνα, ο πανικός που επικράτησε κατά την εγκατάλειψη του πλοίου, το φοβερό ψύχος και τα ισχυρά θαλάσσια ρεύματα της περιοχής, είχαν ως αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους τουλάχιστον 383 άνθρωποι. Ανάμεσά τους πολλά γυναικόπαιδα, πολιτικοί κρατούμενοι και χωροφύλακες συνοδοί.

   Η αποβίβαση των επιζώντων και των θυμάτων έγινε στη Ραφήνα. Για τη  Ραφήνα αποτελεί σημαντικό κομμάτι της σύγχρονης ιστορίας της. Οι περισσότεροι από τους παλιούς κατοίκους είχαν να μας πουν πολλά. Μιλήσαμε με αρκετούς από αυτούς. Τα περισσότερα μας τα είπε ο Δημήτρης Μουτσάτσος, παλιός καπετάνιος σε ανεμότρατες. Όταν ολοκληρώσαμε την εργασία αυτή είχαμε περισσότερα ερωτηματικά από ότι όταν ξεκινήσαμε. 

Τα ερωτηματικά παραμένουν βασανιστικά. Πιθανόν, η πλήρης αλήθεια να μη μαθευτεί ποτέ. Αυτό, όμως, που προκαλεί ερωτηματικό είναι το γεγονός ότι το ναυάγιο αυτό παραμένει στο σκοτάδι. Ελάχιστοι έχουν ασχοληθεί μαζί του και οι περισσότεροι το αγνοούν.  Πολλοί υποστηρίζουν ότι τέτοιες τραγικές ιστορίες θα πρέπει να αφήνονται στη λήθη του χρόνου. Άλλοι πάλι διαφωνούν με αυτήν την άποψη. 

Το σχολικό έτος 2009-2010 ξαναγυρίσαμε με τους μαθητές του Γενικού Λυκείου Πικερμίου Αττικής στο «Χειμάρρα» και την Ελλάδα του 1947.  Έχοντας κατά νου το έργο του Λουΐτζι Πιραντέλλο «Έξι Πρόσωπα ζητούν Συγγραφέα», σκεφτήκαμε να γράψουν οι μαθητές μικρές ιστορίες με ήρωες φανταστικά πρόσωπα που επέβαιναν στο ατμόπλοιο «Χειμάρρα» τα οποία αναζητούν για χρόνια έναν συγγραφέα προκειμένου να γράψει την ιστορία τους.
Η Μελίνα Καλφαντή έδωσε ζωή σε κάποια από αυτά τα πρόσωπα. Αποσπάσματα από το διήγημά της με τίτλο 'Χειμάρρα» διαβάστηκνα στον «ΙΑΝΟ» της Θεσσαλονίκης στις 19 Ιανουαρίου 2011, εξήντα τέσσερα ακριβώς χρόνια μετά.

Τα προγράμματα έγιναν με δυο σχολεία με διαφορετικούς προσανατολισμούς. Το ένα ήταν περισσότερο πρακτικό, το άλλο περισσότερο θεωρητικό. Και στις δύο περιπτώσεις τα παιδιά θέλησαν να μάθουν περισσότερα. Όσο προχωρούσε το θέμα, τόσες περισσότερες απορίες έρχονταν στην επιφάνεια. Αυτό που πιστεύουμε ότι πετύχαμε, μέχρι σε κάποιο βαθμό, ήταν να ζωντανέψουμε μια δύσκολη περίοδο της ελληνικής ιστορίας. Δύσκολες λέξεις, όπως πολιτικοί κρατούμενοι, εξορία, στρατόπεδα συγκέντρωσης πολιτικών κρατουμένων, δεύτερο αντάρτικο, διαφορετικές κατηγορίες πολιτικών κρατουμένων, απέκτησαν περιεχόμενο για τους μαθητές. Μέσα από φωτογραφίες, κινηματογραφικά ντοκουμέντα, μαρτυρίες, βιώματα γυρίσαμε νοερά στην Ελλάδα του 1947.   

Και κρατάμε για πάντα τα λόγια του καπετάνιου Δημήτρη Μουτσάτσου:
«Παιδιά μου, να μην ξανάρθουν αυτά τα πράγματα. Ή από εδώ, ή από εκεί, δεν είμαι εγώ άξιος για να κρίνω την κατάσταση. Αλλά μπορώ να πω τι έγινε. Τα είδα, τα έζησα. Για το ποιος φταίει, όμως, δεν είμαι εγώ αρμόδιος να κάνω τον πολύξερο. Κανείς δεν μπορεί να ξέρει το γιατί. Όλοι έφταιξαν.»

[Αντώνης Λαζαρής]

Κατά τη διάρκεια της έρευνας που κάναμε με τους μαθητές της Περιβαλλοντικής Ομάδας του 2ου ΤΕΕ Ραφήνας για το ναυάγιο του ατμόπλοιου "Χειμάρρα" καταφέραμε να βρούμε στο Αρχείο Κ. Μεγαλοκονόμου σπάνιες φωτογραφίες σχετικές με το ναυάγιο. Το ναυάγιο συνέβη στις 19 Ιανουαρίου 1947 στη θαλάσσια περιοχή ανάμεσα στην Αγία Μαρίνα του Μαραθώνα και τα μικρά νησάκια, αρκετά κοντά στην ακτή της Αττικής.
Οι φωτογραφίες αυτές βρέθηκαν έπειτα από περιπετειώδη και επίπονη αναζήτηση στο Αρχείο του Κωνσταντίνου Μεγαλοκονόμο και αγοράστηκαν αρκετά ακριβά προκειμένου να βοηθήσουν στην έρευνα που κάναμε με τους μαθητές.

Μέσα από τις φωτογραφίες αυτές αρχίσαμε να ξετυλίγουμε μια παλιά τραγική ιστορία που στην Ραφήνα παραμένει ακόμα ζωντανή στη μνήμη των παλαιοτέρων που έζησαν εκείνες τις τραγικές ημέρες του Ιανουαρίου του 1947, κατά τη διέρκεια του ελληνικού εμφυλίου.
Το ναυάγιο συνέβη στις 4 και 10 το πρωΐ, στις 19 Ιανουαρίου 1947, όταν το πλοίο προσάραξε στη νησίδα Θαρακωτό ή Χαρακωτό. Οι στιγμές που εκτυλίχθηκαν στη συνέχεια ήταν στιγμές απόγνωσης, στιγμές απελπισίας, στιγμές γεμάτες βαρβαρότητα. Μια απίστευτη τραγωδία συνέβη λίγα μίλια μακριά από το λιμάνι της Ραφήνας. Κάπου 389 άνθρωποι, σύμφωνα με επίσημες πηγές, έχασαν τη ζωή τους στα παγωμένα νερά του Νότιου Ευβοϊκού.  Ανάμεσά τους ήταν και αρκετοί πολιτικοί κρατούμενοι. Από τότε πλανάται η κατηγορία ότι κάποοι από αυτούς πνίγηκαν έχοντας τα χέρια τους δεμένα, όντας χαρακτηρισμένοι ως "ιδιαιτέρως επικίνδυνοι" από το πολιτικό καθεστώς της εποχής.
Την επόμενη ημέρα, η Ραφήνα θα υποδεχόταν τους ναυαγούς και τα τραγικά θύματα του ναυαγίου. Και οι ραφηνιώτες θα άνοιγαν τα σπίτια τους για να φιλοξενήσουν τους επιζώντες, θα έφερναν ρούχα για να ντυθούν οι παγωμένοι αυτοί άνθρωποι και θα άνοιγαν ολόψυχα την καρδιά τους για να ζεστάνουν τις άδειες ψυχές αυτών των ανθρώπων που είχαν δει τον χάρο με τα μάτια τους.
Οι μαθητές του 2ου ΤΕΕ Ραφήνας έδωσαν στην εργασία τους τον τίτλο "Χειμάρρα, η θαμμένη αλήθεια". Και σίγουρα είχαν απόλυτο δίκιο.

Στις φωτογραφίες που βρήκαμε, βλέπουμε τους ραφηνιώτες να συγκεντρώνονται στο λιμάνι για να δουν από κοντά, να βοηθήσουν και να στηρίξουν τους ναυαγούς.

Θα ανεβάσουμε κάποια κομμάτια της εργασίας που κάναμε τότε (σχολικό έτος: 2006-2007) με τους μαθητές του 2ου ΤΕΕ Ραφήνας, αλλά και με τους μαθητές του Γενικού Λυκείου Πικερμίου (σχολικό έτος: 2009-2010) με τους οποίους συνεχίστηκε η προσπάθεια να ξεθαφτεί ακόμα λίγο το ξεχασμένο αυτό ναυάγιο.
Θα θέλαμε, κάποια στιγμή, να κάνουμε μια μικρή παρουσίαση στη Ραφήνα για το θέμα αυτό.

Οι φωτογραφίες συνολικά είναι περίπου σαράντα που βρήκαμε στο Αρχείο Μεγαλοκονόμου.
Αργότερα, θα ανεβάσουμε και εδώ κάποιες από αυτές.

Ας προσπαθήσουμε να ξορκίσουμε τη λήθη.

[Αντώνης Λαζαρής]

Μια φωτογραφία αγορασμένη από το Αρχείο Κ. Μεγαλοκονόμου που βρήκαμε στα πλαίσια  της έρευνας με τους μαθητές του 2ου ΤΕΕ Ραφήνας το σχολικό έτος 2006-2007.

Λιμάνι της Ραφήνας, 19 Ιανουαρίου 1947.
Είναι η επόμενη μέρα από το τραγικό ναυάγιο του Ατμόπλοιου "Χειμάρρα" που συνέβη μετά την προσάραξη του πλοίου στην βραχονησίδα "Χαρακωτό", ή "Θαρακωτό" στις 4 και 10 τα ξημερώματα της 19ης Ιανουαρίου 1947.

Οι ναυαγοί και τα θύματα φτάνουν στο λιμάνι της Ραφήνας με καΐκια που έσπευσαν από το πρωΐ εκείνης της ημέρας στο μέρος του ναυαγίου, στη θαλάσσια περιοχή ανάμεσα στην Αγία Μαρίνα Μαραθώνα και τα Νέα Στείρα.

Οι Ραφηνιώτες κατεβαίνουν στο λιμάνι της Ραφήνας για να δουν και για να βοηθήσουν όσο μπορούν.
Στα δεξιά της φωτογραφίας βλέπουμε τον Χρήστο το Δημητρακό (είναι ο πρώτος από τα δεξιά). Ο Χρήστος Δημητρακός είναι ο πατέρας του γιατρού, του καλού μας φίλου Στάθη Δημητρακού.
Δεν υπάρχει παλιός Ραφηνιώτης που να μην έχει κάτι να θυμάται από εκείνες τις δύο δραματικές μέρες που η Ραφήνα αποτέλεσε τον σταθμό συγκέντρωσης των επιζώντων και των θυμάτων του ναυαγίου.
Το τελευταίο μέρος της τραγωδίας διαδραματίστηκε στη μικρή μας πόλη.
Απίστευτες στιγμές μιας τραγωδίας που παρέμεινε ατιμώρητη.

Ο τρόπος με τον οποίο κυττούν τα πρόσωπα της φωτογραφίας είναι χαρακτηριστικός. Αυτό που κυττούν είναι τα πτώματα των ανθρώπων που μεταφέρονταν με τα καΐκια στο λιμάνι της Ραφήνας.



Και η φωτογραφία, ως ελάχιστο δείγμα τιμής, δόθηκε στον Στάθη. Μια ξεχασμένη φωτογραφία που 65 χρόνια μετά καταφέρενει να δημιουργεί τόσες συγκινήσεις και συναισθήματα.

[Αντώνης Λαζαρής]

"Χειμάρρα", η θαμμένη αλήθεια

Το ναυάγιο του ατμοπλοίου "Χειμάρρα" μέσα από δύο προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης του 2ου ΤΕΕ Ραφήνας και του Γενικού Λυκείου Πικερμίου.

Ένα ναυάγιο που παραμένει ακόμα και σήμερα μυστήριο.
Ένα ναυάγιο στο οποίο εμπλέχτηκαν για τα καλά οι Άγγλοι.
Ένα ναυάγιο που "βόλευε" πολλούς.

Ο καπετάν-Δημήτρης Μουτσάτσος διηγείται.
Οι μαθητές ακούν.

Και οι Ραφηνιώτες έσπευσαν να αγκαλιάσουν τους επιζώντες του ναυαγίου, αλλά και τους συγγενείς των θυμάτων.

Στη φωτογραφία βλέπουμε Ραφηνιώτες στο λιμάνι της Ραφήνας στις 19 Ιανουαρίου 1947.
Σαν σήμερα πριν από χρόνια.
Ανάμεσά τους βλέπουμε τον Χρήστο Δημητρακό, πατέρα του Στάθη του Δημητρακού.

Οι φωτογραφίες αυτές, κοντά στις πενήντα σε αριθμό, αγοράστηκαν το 2008 από μας στο σχολείο από Ιδιωτικό Αρχείο.
Κάποια στιγμή θα αποτελέσουν μια μικρή έκθεση αφιερωμένη στη Μνήμη των θυμάτων του Ατμοπλοίου "Χειμάρρα".
Κοντά στις 389 ψυχές έσβησαν τόσο άδικα στα παγωμένα νερά του Νότιου Ευβοϊκού.