ΤΡΙΓΛΙΑΝΑ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ

[Στάθης Δημητρακός]

ΤΡΙΓΛΙΑΝΑ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΤΗΣ  ΜΕΓΑΛΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ  

Θρήνος ψαλλόμενος εν τω ναώ κατά την Μεγάλη Πέμπτη υπό των παίδων
(από το βιβλίο «Βρύλλειον Τρίγλεια», Τρύφωνος Ε. Ευαγγελίδου, Αθήναι 1934, σελ. 110-111).

Σήμερα μαύρος ο ουρανός *, σήμερα μαύρη ημέρα
όπου σταυρώσαν το Χριστό, οι άνομοι οι Εβραίοι.
Σήμερα ο κόσμος τρέμεται και τα βουνά ραγίζουν.
Τρία καρφιά** παράγγειλαν για να τόνε καρφώσουν
και κείνοι οι αθεόφοβοι πιάνουν και φτιάνουν πέντε.
Τα δυό 'ναι για τα χέργια του, τα δυό για τα ποδάρια,
το πέμπτο το φαρμακερό το βάζουν στην καρδιά του,
να τρέξη αίμα και νερό, ως που να βγει η ψυχή του.
Κι  ο Θιός τους καταράστηκε σπίτια να μην 'ποκτούνε,
μηδέ στάκτη στο τζάκι τους, μήτε καλό να ιδούνε.

Κάτω στα Γεροσόλυμα και του Χριστού τον τάφον,
εκεί δενδρί δεν ήτανε, δενδρί εφανερώθη.
Στη μέση κάθεται ο Χριστός, στην άκρη η Παναγία
και στα περικλωνάρια του Άγγελοι και Αρχάγγελοι,
κι ο Μιχαήλ ο Αρχάγγελος ο φοβερός και μέγας,
όπου ζυγιάζει τις ψυχές αμαρτωλές και δίκηες.
Εκεί που 'ναι οι αμαρτωλές είναι σκυλιά κι αρκούδες,
κι εκεί που 'ναι οι δίκαιες κάμπος με τα λουλούδια.

Σαν τ' άκουσεν ο αμαρτωλός έσπασε η χολή του
παίρνει λιθάρια από τη γη και δέρνει το κορμί του.  
Κι  η Παναγιά η Δέσποινα πολύ τον ελυπήθη.
«Μα σώπα, σώπα, αμαρτωλέ, κ' έχει ο Θεός για σένα.
Σου δίνω τ'αργυρά κλειδιά και τα μαλαματένια
ν' ανοίξεις τον Παράδεισο να μπής να κάτσης μέσα ,
να φας μαρούλι τρυφερό, να πιής νερό δροσάτο,
να γύρης ν' αποκοιμηθής σε μια μηλιά από κάτω,
να πέσουν τ'άνθη απάνω σου τα μήλα στη ποδιά σου
και τα μικρά Αγγελόπουλα να 'ρθουν στην αγκαλιά σου».      

Ο συγγραφέας στις παραπομπές και σημειώσεις του βιβλίου αναφέρει:
*«Πολλαχού του τε ελεύθερου και του δούλου Ελληνισμού εψάλλετο ο θρήνος ούτος κατά τους παλαιούς καιρούς ότε η πίστις ήτο ακμαία και οι Χριστιανοί συνέρρεον καθ' όλην την Μ.Εβδομάδα εις τας Εκκλησίας μετά ακραδάντου πεποιθήσεως εις τα τελούμενα άγια πάθη του αρχηγού της θρησκείας ημών και μετ' ανυποκρίτου ευλαβείας ηκροώντο των ιερών ακολουθιών».  

**  «Επειδή οι Αθίγγανοι ήσαν οι σφυρηλατήσαντες τα παραγγελθέντα υπό της Ρωμαϊκής εξουσίας της Ιουδαίας και αντί 3 παρέδωσαν πέντε δια τούτο η φυλή αυτών θωρείται κατηραμένη και περιπλανώνται ανά σύμπαντα τον κόσμον. Ιδέ περιπλανώμενον Ιουδαίον».

Σημείωση:  Υπάρχουν πολλοί θρύλοι γύρω από τον  «περιπλανώμενο Ιουδαίο». Τη φράση «περιπλανώμενος Ιουδαίος» τη χρησιμοποιούμε για ανθρώπους που δε μένουν σε μόνιμο τόπο και δεν έχουν μόνιμη κατοικία.


Το φυλακτό*
   
Την νύχτα της Μεγάλης Πέμπτης, όταν διάβαζαν τα Δώδεκα Ευαγγέλια, τα παιδιά των σχολείων της Τρίγλιας,  έγραφαν το «Πιστεύω»καλλιγραφικά  στην εκκλησία και μετά την απόλυση της ακολουθίας, πήγαιναν στο σπίτι. Δίπλωναν το χειρόγραφο σε σχήμα τριγώνου και το έβαζαν κάτω από το προσκέφαλό τους. Την επόμενη ημέρα έπαιρνε το χάρτινο τρίγωνο η μητέρα τους και το έβαζε σε μεταξωτό ύφασμα, έραβε στα δύο άκρα του κορδόνι και το έβαζε στο λαιμό των παιδιών ως φυλαχτό εναντίον κάθε αντιξοότητας. Η μητέρα  ευχόταν να μη χαθεί το φυλακτό, γιατί θεωρείτο κακό  σημάδι για το παιδί.  Το φυλακτό, «το σωτήριον τρίγωνον»,  φαινόταν στα παιδιά που το φορούσαν επάνω τους κατά την ημέρα της εορτής της Αναλήψεως  που άρχιζαν στην Τρίγλια τα μπάνια. Τα παιδιά διηγούντο με περηφάνια : -«Εγώ έγραψα το "Πιστεύω" μέχρι το τρίτο Ευαγγέλιο». Όμως το αδέξιο άλλο παιδί απαντάει:  - «Εγώ το έγραψα μέχρι το δωδέκατο για να έχει το φυλακτό τη βοήθεια των Δώδεκα Ευαγγελίων!».                        

*Ελεύθερη απόδοση από το βιβλίο του Τρύφωνος Ευαγγελίδη, «Βρύλλειον Τρίγλια», Αθήναι 1934 (σελ.112-113).  


Περί  προδοσίας  του Χριστού*


Όπως  σε πολλά μέρη του Ελληνισμού, έτσι και στην Τρίγλια υπήρχε η λαϊκή παράδοση για τη δάφνη και το δεντρολίβανο.  Η παράδοση γεννήθηκε από το λαό κατά τη λειτουργία του Μεγάλου Σαββάτου το πρωί (πρώτη Ανάσταση).   Όταν ο ιερέας εξέρχεται από το ιερό Βήμα, κρατά δίσκο και διασκορπίζει φύλλα δάφνης στην εκκλησία ψάλλοντας «Αναστήτω ο Θεός»!.  Τα φύλλα αυτά της δάφνης τα πατούν οι Χριστιανοί  γιατί τα θεωρούν προδοτικά , επειδή πρόδωσαν τον Χριστό που ήταν κρυμμένος πίσω από τα κλωνάρια της , όταν τον κυνηγούσαν την Μεγάλη Τετάρτη  για να τον συλλάβουν οι Ιουδαίοι, επειδή έλεγε τον εαυτό του «Υιόν Θεού». Πράγματι,  η παράδοση αναφέρει ότι ο Χριστός, φοβούμενος την σύλληψη,   βγήκε έξω από τα Ιεροσόλυμα, ζήτησε καταφύγιο  και αφού δε βρήκε, κρύφτηκε  πίσω από το δάσος θάμνων  δεντρολίβανου στην οδό προς το Όρος των Ελαιών. Περνώντας οι καταδιώκοντες αυτόν  Ιουδαίοι κοντά από το  δάσος του  δεντρολίβανου,  ρώτησαν το δεντρολίβανο- γιατί ήταν εποχή που είχαν φωνή (μιλούσαν)τα φυτά, τα δέντρα και τα ζώα-   εάν είδε τον λεγόμενο Ιησού να περνάει από εκεί , αλλά το δεντρολίβανο απάντησε ότι «ουκ οίδα τον άνθρωπο»( δεν γνωρίζω  τον άνθρωπο)  και οι Ιουδαίοι πέρασαν και έφυγαν. Επειδή, όμως τα φύλλα του δεντρολίβανου είναι σχεδόν  σακορραφοειδή (βελονοειδή)  και δεν αποτελούσαν ασφαλή κρυψώνα, ο Χριστός μόλις έφυγαν οι Ιουδαίοι, κρύφθηκε πίσω από την πίσω από την παχιά δάφνη, το πυκνό φύλλωμα της οποίας τον έκρυψε τελείως. Όταν γύρισαν πίσω, μετά την μάταια αναζήτηση, οι διώκτες του Χριστού, ρώτησαν τη δάφνη αν είδε τον Χριστό και αυτή έσκυψε τα κλωνάρια της και φάνηκε ο Χριστός. Τότε οι Ιουδαίοι τον είδαν , τον συνέλαβαν και τον πήγαν  για ανάκριση. Γι΄αυτό το λόγο την μεν δάφνη καταπατούν οι πιστοί  την ημέρα του Μεγάλου Σαββάτου, το δε  δεντρολίβανο το μοιράζουν οι ιερείς κατά την ημέρα της εορτής της Σταυροπροσκυνήσεως ή όταν σηκώνουν τον Επιτάφιο την Μεγάλη Παρασκευή. Τα κλωνάρια του δεντρολίβανου τα διατηρούσαν στο σπίτι στο εικονοστάσι. Στους ασθενείς με τα αποξηραμένα φύλλα του δεντρολίβανου θύμιαζαν για να γίνουν καλά, τη δε δάφνη την καταπατούσαν  «δια την κατά του Άδου νίκην και Ανάστασιν του Χριστού».  

*Eλεύθερη απόδοση από το βιβλίο του Τρύφωνος Ευαγγελίδη, «Βρύλλειον Τρίγλια», Αθήναι 1934 (σελ.109-110).    

[Αντώνης Λαζαρής]

Βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής στη μικρή μας πόλη, τη Ραφήνα.
Πλήθος κόσμου ακολούθησε της περιφορά του Επιταφίου στους δρόμους της πόλης.
Ξεκινώντας από την Παντοβασίλισσα, ο επιτάφιος διέσχισε την πλατεία της Ραφήνας, ανέβηκε την οδό Βασιλέως Παύλου, έφτασε μέχρι την Σταυρίδου, διέσχισε κάθετα την οδό Κυπρίων Αγωνιστών και την οδό Εθνικής Αντιστάσεως και ακολουθώντας την οδό Τριγλίας επέστρεψε στην εκκλησία.
Στην οδό Σταυρίδου, η γιαγιά-Ελευθερία λιβάνιζε τον κόσμο που περνούσε.
Κάθε χρόνο στέκει εκεί στο κατώφλι του σπιτιού κάνοντας τις ίδιες ακριβώς κινήσεις, ως μέρος μιας ιερής τελετουργίας που επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο. 
Η γιαγιά-Ελευθερία γεννήθηκε στην Τρίγλια το 1915 και μικρό παιδάκι ξεριζώθηκε από την τριγλιανή πατρίδα της στη Βιθυνία για να βρεθεί στη Ραφήνα.
Και η γιαγιά Ελευθερία, όπως και όλοι οι τριγλιανοί πρόσφυγες, μετέφεραν τον πολιτισμό της Μικράς Ασίας στη γη της Αττικής και της Χαλκιδικής. Ένας πολιτισμός που μεταλαμπαδεύτηκε στην μητέρα Ελλάδα περνώντας τη μεγάλη θάλασσα.
Λίγο μετά το τέλος της περιφοράς του Επιταφίου, άρχισε να βρέχει στη Ραφήνα και η ατμόσφαιρα έγινε ακόμα πιο μελαγχολική, σύμφωνα με το πνεύμα της Μεγάλης Παρασκευής.

Αυτές τις μέρες είναι καλό να ξαναδιαβάσουμε όσα έγραψε παραπάνω ο Στάθης ο Δημητρακός για τα τριγλιανά έθιμα της Μεγάλης Εβδομάδας. Η δουλειά του Στάθη είναι πραγματικά εξαιρετική. Μια κιβωτός μνήμης, μια καταγραφή ενός πολιτισμού που, ευτυχώς, δεν χάθηκε για πάντα πριν από 90 χρόνια. Και λένε πολλοί πως η Μνήμη είναι η μόνη πραγματική περιουσία.
Και το βιβλίο του Τρύφωνα Ε. Ευαγγελίδου  «Βρύλλειον Τρίγλεια», όπως και η ακαταπόνητη δουλειά του Στάθη Δημητρακού, αποτελούν πραγματικούς θεματοφύλακες αυτής της Μνήμης.

Καλό Πάσχα και Καλή Ανάσταση σε όλο τον Κόσμο.

[Αντώνης Λαζαρής]

Βρισκόμαστε στην καρδιά της Μεγάλης Εβδομάδας.
Μεγάλη Τετάρτη σήμερα και σε λίγη ώρα θα τελεστεί στην Παντοβασίλισσα της Ραφήνας το Μεγάλο Ευχέλαιο.

Η Μεγάλη Εβδομάδα μας δίνει το ερέθισμα για να θυμηθούμε ξανά τα τριγλιανά έθιμα της Μεγάλης Εβδομάδας, όπως τα έχει καταγράψει ο Στάθης ο Δημητρακός σε τούτο εδώ το θέμα.

[Αλέκος Κοκκαλάς]

[embed=600,500]

[/embed]

[Αντώνης Λαζαρής]

Ένα μικρό στιγμιότυπο από την περιφορά του Επιταφίου το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής στη Ραφήνα.

Στην οδό Σταυρίδου, η γιαγιά-Ελευθερία περιμένει, όπως κάθε χρόνο, να θυμιατίσει τον επιτάφιο και τον κόσμο που τον ακολουθεί.
Κάθε χρόνο στέκει εκεί στο κατώφλι του σπιτιού κάνοντας τις ίδιες ακριβώς κινήσεις, ως μέρος μιας ιερής τελετουργίας που επαναλαμβάνεται απαράλακτα κάθε χρόνο.

Η γιαγιά-Ελευθερία γεννήθηκε στην Τρίγλια το 1915 και μικρό παιδάκι ξεριζώθηκε από την τριγλιανή πατρίδα της στη Βιθυνία για να βρεθεί στη Ραφήνα.
Ενενήντα χρόνια μετά η γιαγιά Ελευθερία συνεχίζει μια μεγάλη παράδοση.
Πάντα γελαστή και χαρούμενη.
Ενενήντα εννέα ετών.
Δίπλα της στέκει με καμάρι η κόρη της, η Πανωραία Κούτρη.