ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ: Ευλογιά

[Στάθης Δημητρακός]

ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ: Ευλογιά

Ο Τρύφων Ε. Ευαγγελίδης στο βιβλίο «Βρύλλειον –Τρίγλεια», σελ.115  γράφει μια Τριγλιανή παράδοση με τίτλο «Ευλογιά». Παραθέτουμε το κείμενο:

«Προκειμένου επί της ευλογιάς, ζυμώνουσιν εκ καθαρού αλεύρου πήτας τας οποίας κόπτουσι ρομβδοειδώς και ρίπτουσιν εν τω μέλιτι και είτα θέτουσιν επί των κατωφλίων των διαφόρων παραθύρων  ίνα γλυκανθείσα η ευλογιά μή εισέλθη εις τον οίκον της προσενεγκούσης αυτή μελόπηταν, είδος μελιτούττας των αρχαίων Ελλήνων, της προσφερόμενης κατά μήνα τω επί της Ακροπόλεως όφει».

Σημείωσεις- Σχόλια

Αυτό το σύντομο και καταπληκτικό κείμενο οδηγεί τον σημερινό αναγνώστη να πληροφορηθεί:
α) Για την νόσο ευλογιά
β)  Για τα λαογραφικά της ευλογιάς.
γ) Για την παράδοση που υπήρχε στην αρχαία Αθήνα του όφι  της Ακρόπολης.
Για τα παραπάνω, θα δώσουμε  μερικές απλές πληροφορίες που θα βοηθήσουν
στην ερμηνεία του κειμένου «Ευλογιά» του Τρύφωνος Ε. Ευαγγελίδη.
   
α) Η νόσος ευλογιά.

Η ευλογιά ήταν σοβαρή μεταδοτική νόσος, πολύ μολυσματική, που οφειλόταν σε ιό.  Τα πρώτα συμπτώματα ήταν μια βαριά γενική κατάσταση με υψηλό πυρετό, πονοκέφαλο, οσφυαλγία και φωτοφοβία. Μετά, παρουσιαζόταν ένα κηλιδώδες εξάνθημα  στο πρόσωπο επεκτεινόμενο στο υπόλοιπο σώμα.   Στη συνέχεια,το εξάνθημα γινόταν βλατιδώδες και φυσσαλώδες . Οι φυσσαλίδες έπιαναν πύον και άρχιζαν να σπάνε περί την 12η μέρα της νόσου. Το  αποτέλεσμα  ήταν βαθιές ουλές που δεν σβήνουν ποτέ («βλογιοκομμένος»). Υπήρχαν διάφορες μορφές, άλλες θανητηφόρες και άλλες ελαφράς μορφής. Οι επιπλοκές ήταν: βρογχοπνευμονία, πυώδεις ωτίτιδες, τύφλωση (από εξολκώσεις του κερατοειδούς), οστεομυελίτις, καρδιακή ανεπάρκεια και εγκεφαλίτις. Όσοι επιβίωναν της νόσου, αποκτούσαν ισόβια ανοσία.
Από την ευλογιά έχασαν τη ζωή τους εκατομμύρια ανθρώπων μέσα στους αιώνες , αλλά και στην οποία χρωστάμε την μεγαλύτερη ίσως ως τώρα ιατρική ανακάλυψη όλων των εποχών, αυτή των εμβολίων. Ο εμβολιασμός για την ευλογιά, ο δαμαλισμός, εξολόθρεψε το νόσημα. 
Η 8η Μαϊου 1980 είναι η ημέρα κοσμοϊστορικής σημασίας. Κατά την ημέρα εκείνη ολόκληρος ο κόσμος κηρύχθηκε απαλλαγμένος από τη φοβερή νόσο της ευλογιάς. Η ευλογιά είναι από τότε νεκρή.  Η ευλογιά των αιγοπροβάτων δεν είναι μεταδοτική στον άνθρωπο.
                 
β)Λαογραφία της ευλογιάς

Στην ελληνική λαογραφία υπάρχουν αναφορές για την ευλογιά. Στις παραδόσεις, η ευλογιά προσωποποιείται και παρουσιάζεται ως μια γυναίκα ευερέθιστη που τρόμαζε τα παιδιά ή ως αγριογυναίκα ή σαν γριά ξεμαλιασμένη που προσπαθεί να μπει στα σπίτια των ανθρώπων. Η ευλογιά επίσης προσωποποιείται σε τρείς ή περισσότερες γυναίκες μαζί, «οι ευλογημένες», ασπροφορούσες ή μαυροφόρες, οι οποίες περνούσαν από τα σπίτια στις γειτονιές με στόχο να μπουν μέσα. Σε περίπτωση επιδημίας έλεγαν περπατούν «οι βλογιές».
Στις προσωποιημένες «ευλογιές» άρεσαν τα μαλακά γλυκά, όπως οι μελόπιτες. Ήταν αποτρεπτικά και εξευμενιστικά γι΄αυτές. 

Η Αγία Βαρβάρα θεωρείται προστάτιδα και για την ευλογιά, νόσημα που αποτελούσε κάποτε μάστιγα, όπως αναφέραμε, και της οποίας τα σημάδια παρέμεναν εμφανή στο πρόσωπο για όλη τη ζωή («βλογιοκομμένος»). Η παράδοση διασώζει την εκδοχή ότι η Αγία προσευχήθηκε στο Θεό να την ασχημύνει, για να αποφύγει τον ανεπιθύμητο γάμο με ειδωλολάτρη. Πράγματι έγινε το θαύμα και το όμορφο πρόσωπό της γέμισε με το χαρακτηριστικό εξάνθημα της ευλογιάς. Στην γιορτή της (4 Δεκεμβρίου), σύμφωνα με την παράδοση, μοίραζαν πίτες. Στο πανηγύρι της Αγίας Βαρβάρας στη Διασταύρωση Ραφήνας, οι παλιές Τριγλιανές έφτιαχναν και μοίραζαν πίτες.  Στη Σιγή, στο γειτονικό χωριό της Τρίγλιας, υπήρχε ανάλογη παράδοση, όπως αναγράφεται στην Εγκυλοπαίδεια «Υδρία»,  Βαρβάρα η Μεγαλομάρτυς: «Στη Σιγή της Μ. Ασίας, στη διάρκεια επιδημιών ευλογιάς, έφτιαχναν μελόπιτες και τις έβαζαν πάνω σε ένα τραπέζι που το τοποθετούσαν στα σταυδροδρόμια, όπου ο παππάς έκανε παράκληση στην Αγία Βαρβάρα. Στη συνέχεια, οι νοικοκυρές έκοβαν τις πίτες και τις μοίραζαν στον κόσμο».

γ) Ο επί της Ακροπόλεως όφις

Ο επί της Ακροπόλεως όφις κατοικούσε στο Ερεχθείο. Το Ερεχθείο, είναι το κτήριο της Ακρόπολης με το ιδιόρρυθμο σχήμα και ήταν αφιερωμένο στον Ερεχθέα, που λατρευόταν στην Αθήνα από τους προϊστορικούς χρόνους. Ο Ερεχθέας ήταν η άλλη υπόσταση του χθόνιου θεού Εριχθόνιου (ερι-χθών- γη) που στη φαντασία των Αθηναίων είχε την μορφή φιδιού και κατοικούσε μόνιμα στο κτήριο (οικουρός όφις).
Στη βόρεια πλευρά του Ερεχθείου, σε πιο χαμηλό επίπεδο υπάρχει ένα τμήμα με τέσσερις ιωνικού ρυθμού κίονες στην πρόσοψη  και στα δύο στα πλάγια. Εκεί υπάρχει μια κρύπτη, όπου  κατοικούσε ο οικουρός όφις, ο ιερός όφις της Ακροπόλεως, στον οποίο οι κάτοικοι των Αθηνών πρόσφεραν κάθε μήνα μελόπιτες.*  Στο Ερεχθείο υπάρχουν τα γνωστά αγάλματα των Καρυάτιδων, οι έξι πανέμορφες μαρμάρινες κόρες, τοποθετημένες σε σχήμα Π  κάτω από το δάπεδο, του οποίου κατά την παράδοση ήταν ο τάφος του πρώτου βασιλιά της Αθήνας Κέκροπα.
     
*Μελιττούτας: Στην Αττική διάλεκτο, η μέλισσα λεγόταν μέλιττα. Η μελιττούτα ήταν μάζα κατασκευασμένη από μέλι, δηλαδή πλακούς (πίτα) μετά μέλιτος, μελόπιτα. 

Επιμέλεια: Στάθης Δημητρακός.

Πηγές:

1.Τρύφωνος Ε. Ευαγγελίδη, «Βρύλλειον Τρίγλεια»,  Αθήνα 1934.
2. Δ. Γαρδίκας, Ειδική Νοσολογία, Δ Έκδοσις, Τόμος Α', Εκδόσεις «Γ. Παρισιάνος», Αθήναι 1984.
3. Νικολάου Γ. Πολίτη, «Παραδόσεις», Τόμος Α', εκδόσεις γράμματα, Αθήνα 1994. 
4. Ασημούλα Ν. Κοτέλη, Βιοπαθολόγος Γ.Ν.Θ «Γ. Γεννηματάς», Ευλογιά: μια πανάρχαια νόσος, www.isth.gr/images/.../ ISTORIA THS IATRIKHS.
5. http://helinion.net./karyatides.htm
6. Εγκυκλοπαίδεια Υδρία , «Βαρβάρα η Μεγαλομάρτυς»,«Ακρόπολη».
7. Ι. Σταματάκου, Λεξικό της αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης, Εκδόσεις «Φοίνιξ», Αθήναι 1972.