7) Εικόνες και Ιερά αντικείμενα εκκλησιών στην περίοδο 1915-1918

[Μάκης Αποστολάτος]

Εικόνες και Ιερά αντικείμενα εκκλησιών, στην περίοδο 1915-1918

(επιμέλεια Μάκη Αποστολάτου, Αύγουστος 2019

Στους Κώδικες της Τρίγλιας, που φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, κρύβονται μικρές ή μεγάλες ιστορίες που σπάνια έρχονται στην επιφάνεια. Μία μικρή μεν, αλλά πολύ σημαντική ιστορία για την ορθοδοξία, έχει σχέση με τις Εικόνες και τα Ιερά σκεύη των Μονών και των Εκκλησιών που είτε διασώθηκαν από τη διαρπαγή και τη λεηλασία, στην περίοδο της «μετατόπισης» (1915-1918), όπως έχει καταγραφεί στον Κώδικα Πρακτικών ή «εξορίας» ή «πρώτου διωγμού», όπως συνηθίζεται να λέγεται από τους απογόνους και τους ιστορικούς, των Τριγλιανών από το χωριό τους, είτε βρέθηκαν μετά την επιστροφή τους στο χωριό.

Στην παρούσα εργασία παρουσιάζονται τα στοιχεία που βρέθηκαν στον Κώδικα Πρακτικών αφενός για τον τρόπο φύλαξης μερικών ιερών σκευών, ιερατικών αμφίων και, γενικά, αργυρών αντικειμένων, αλλά και εικόνων εξαιρετικής σημασίας και αξίας, των εκκλησιών της Τρίγλιας, που διασώθηκαν από προκρίτους στην περίοδο του πρώτου διωγμού, αφετέρου των εικόνων Μονών που βρέθηκαν σε άλλα χωριά το 1919.

Στον Κώδικα Πρακτικών (427), έχουν καταχωρηθεί, μέχρι τη σελίδα 221, όλα τα πρακτικά μέχρι την ημερομηνία 23.4.1915 και από τη σελίδα 223 μέχρι τη σελίδα 408 τα πρακτικά της περιόδου από 25.1.1919 μέχρι 19.8.1922, με μερικές εξαιρέσεις καταχώρησης πρακτικών προηγούμενης περιόδου. Όπως είναι γνωστό, στην περίοδο του πρώτου διωγμού των Τριγλιανών στην Προύσα δεν λειτουργούσαν τα όργανα Διοίκησης της Τρίγλιας (Εφοροδημογεροντία, Επιτροπές, Σωματεία κλπ) και, για το λόγο αυτό, δεν υπήρχαν πρακτικά για να καταχωρηθούν.

Στις σελίδες 222 και 223 έχουν καταχωρηθεί ένα έγγραφο και δύο πρακτικά που αφορούν σε όλες τις ενέργειες που έγιναν από πρόκριτους Τριγλιανούς για τη φύλαξη των ιερών αντικειμένων αλλά και σημαντικής αξίας εικόνων όπως εκείνη της Αγ. Επίσκεψης και της Παντοβασίλισσας. Δεδομένου ότι όλα αυτά τα στοιχεία είναι άγνωστα σε πολλούς, θεώρησα σκόπιμο και αναγκαίο να καταγράψω αυτή την ιστορία.

Στη σελίδα 222 του Κώδικα Πρακτικών έχει καταχωρηθεί το έγγραφο του Ευγένιου Ν. Καλαφάτη, που συντάχθηκε, με ημερομηνία 31.12/13.1.1917, στην Προύσα, όπου φυλάσσονταν οι Κώδικες. Στο έγγραφο αυτό περιγράφει αναλυτικά το ιστορικό της παραλαβής των ιερών αντικειμένων από τις πέντε εκκλησίες της Τρίγλιας, με πρακτικό επιτροπής της κοινότητος, τις προσπάθειες κατάθεσής τους σε Οθωμανική Τράπεζα με τη συνδρομή του Επιτρόπου της Μητροπόλεως Προύσας, την επίμονη απαίτηση του τελευταίου να τα παραδώσουν στη Μητρόπολη και, τέλος, τη διαδικασία κατάθεσής τους στο υποκατάστημα της τράπεζας στην Προύσα, προς φύλαξη.

Συγκεκριμένα στο έγγραφο αυτό ο Ευγένιος Καλαφάτης, αδελφός του Μητροπολίτη Χρυσόστομου, αναφέρει ότι:

"Των ιερών σκευών και αμφίων ιερατικών και πάντων των προς ιερουργίαν αργυρών αντικειμένων (ων ο κατάλογος καταστρωθείς παρεδόθη δια του Αιδ. ιερέως Χρυσάνθου (σ.σ. Γεράκη, ιερέως στον Αγ. Γεώργιο άνω και αδελφού του παππού μου Πολυνείκη) τη Μητροπόλει Προύσης προς φύλαξιν)  παραληφθέντων εκ των ιερών εκκλησιών Τριγλίας κατόπιν πρακτικού συνταχθέντος υπό του Μουδίρη της κοινότητος Τριγλίας και υπογραφέντος παρά των κ.κ. ιερέως Χρυσάνθου, Ευγ. Ν. Καλαφάτη, Θεαγ. Κοσμίδου, Κων/νου Στεργίου, και Γ. Κασούρη, μελών της προς παραλαβήν παρά των αρχών και παράδοσιν τοις ιδιοκτήταις και κατόχοις των εν ταις εκκλησίαις ευρεθέντων κατά την 17 Νοεμβρίου, επίπλων, ασφαλής τοποθέτησις ενεκρίθη ίνα γίνη παρά τω εν Προύση υποκαταστήματι της Οθωμ. Τραπέζης. Προς τον σκοπόν τούτον εκ των μελών της επιτροπής ο κ. Ευγ. Ν. Καλαφάτης εκ δε των πολιτών οι κ.κ. Λ. Τσάκωνας, Γ. Μποτός και Στεφ. Κασούρης μετέβησαν παρά τω γενικώ επιτρόπω του αγίου Προύσης ιεροδιακόνω κ. Πολυκάρπω και παρεκάλεσαν αυτόν ίνα από κοινού μετά των αντιπροσώπων της κοινότητος καταθέσωσιν ταύτα εις την Οθωμ. Τράπεζαν.

Του αρχιερατικού τούτου επιτρόπου αρνηθέντος και επιμόνως αξιούντος κατ' εντολήν του Μητροπολίτου Προύσης την εν τη Μητροπόλει παράδοσιν και μη δεχομένου επέεμβασιν και ανάμιξιν των πολιτών και κοσμικών εις τα τοιαύτα προς δε, απειλήσαντος και Κυβενητικήν καταδίωξιν προς επιτυχίαν του σκοπού, ον στοχάζεται ο Μητροπολίτης του να γίνη εκείνος κάτοχος και κύριος των εν λόγω αντικειμένων, διότι ούτως ερμηνεύεται η διαταγή του υπουργείου των εσωτερικών προς παράδοσιν των εκκλησιαστικών αντικειμένων εις τας Μητροπόλεις ενώ έπρεπε να ερμηνευθεί δια των Μητροπόλεων και της δικαιούχου κοινότητος. Η επιτροπή μετά των κ. Λ. Τσάκωνα και Γ. Μποτού παρέλαβεν και εκόμισεν ταύτα εις το ενταύθα υποκατάστημα της Οθωμ. Τραπέζης και παρεκάλεσεν την διεύθυνσιν όπως αποδεχθεί ταύτα ως παρακαταθήκην επ' ονόματι της κοινότητας Τρίγλιας, του διευθυντού όμως δηλώσαντος ότι διακανονισμός δεν επιτρέπει την επ' ονόματι κοινοτήτων και ηθικών προσώπων κατάθεσιν τοιούτων αντικειμένων, αλλά δέχεται καταθέσεις επ' ονόματι προσώπων ατομικώς ως τοιούτον υπεδείχθη ο υποφαινόμενος Ευγένιος Ν. Καλαφάτης πρώην βοηθός Μουτεσσαρίφης* το γε νυν δε εν Προύση εφησυχάζων όστις δυνάμει του υπ' αριθμ (κενό) και ημερομηνίαν 13 Ιανουαρίου 1917 καταθετηρίου εγγράφου κατέθεσα τα εν λόγω αργυρά αντικείμενα αξίας δηλωθείσης 250 διακοσίων πεντήκοντα λιρών τουρκίας σήμερα την 13 Ιαν. 31 Δεκεμβρίου 1916 παρά τω υποκαταστήματι της ρηθείσης Τραπέζης μετά του παρόντος μου δηλώ κατηγορηματικώς ότι καίτοι τα αντικείμενα ταύτα εντός κιβωτίου σεσημασμένου τη εμέ σφραγίδι εις δύο μέρη, τοποθετημένα, έσται ιδιοκτησία της κοινότητος Τριγλίας και ανήκουσι ως εσταί (5) πέντε εκκλησίας της ορθοδόξου κοινότητος τον Άγιον Γεώργιον κάτω, την Παναγίαν, τον Άγιον Ιωάννην, τον Άγιον Γεώργιον άνω και την Παναγίαν Παντοβασίλισσαν, υπόσχομαι δε να παραλάβω αυτά ουχί μόνος, αλλά μετά των δια της συνελεύσεως της κοινότητος διαδειχθησομένων προσώπων δια να τα παραδώσωμεν εν καιρώ τω ευθέτω εις την δικαιούχον κοινότητα Τριγλίας.
Σφραγίς ως τεθείσα επί τε του κιβωτίου και του καταθετηρίου εγγράφου (υπάρχει σφραγίδα)
Εφ ω εγένετο το παρόν προς ένδειξιν και ασφάλειαν
Εν Προύση σήμερον τη 31/13/ i 1917         Ευγ. Ν. Καλαφάτης"

* σ.σ. Μουτεσαρήφ= Έπαρχος,  Μουτεσαριφλίκι= Επαρχία, Οθωμανική διοικητική μονάδα μεσαίου μεγέθους που αντικατέστησε το σαντζάκι κατά την Ύστερη Οθωμανική περίοδο, μετά τη διοικητική μεταρρύθμιση του 1864

Από την ανάγνωση αυτού του εγγράφου του Ευγ. Καλαφάτη, προκύπτει το ιστορικό της παραλαβής των ιερών αντικειμένων, από την επιτροπή, την 17η  Νοεμβρίου (μάλλον 1916), με την απόφαση να κατατεθούν, ως παρακαταθήκη, σε Οθωμανική τράπεζα, η επιτροπή ζήτησε από τον επίτροπο της Μητρόπολης Προύσας να τη συνοδεύσει στην τράπεζα, αλλά εκείνος επέμενε να τα καταθέσουν στη Μητρόπολη, αλλά η επιτροπή μετέβη στο υποκατάστημα της τράπεζας και τα κατέθεσε, ως παρακαταθήκη, στο όνομα του Ευγ. Καλαφάτη, αφού δεν δεχόταν η τράπεζα την κατάθεση στο όνομα της κοινότητας, και ο τελευταίος συνέταξε αυτό το έγγραφο δηλώνοντας ότι τα αντικείμενα προέρχονται από τις πέντε εκκλησίες της Τρίγλιας και δεν ανήκουν στον ίδιο.

Στη σελίδα 223 του Κώδικα Πρακτικών έχουν καταχωρηθεί δύο πρακτικά, το πρώτο που συντάχθηκε πάλι στην Προύσα, έξι μήνες αργότερα, με ημερομηνία 29.6.1917, και το δεύτερο στην Τρίγλια, με ημερομηνία 25.1.1919, δηλαδή μετά την επιστροφή των Τριγλιανών από την εξορία τους.  Στο πρώτο καταγράφονται, μάλλον με πρωτοβουλία του Ευγένιου Καλαφάτη, τα ιερά αντικείμενα και οι εικόνες που φυλάσσονταν από διάφορους προκρίτους και στο δεύτερο η παραλαβή όλων των ιερών αντικειμένων από την Εφοροδημογεροντία της Τρίγλιας.

Αναλυτικά, στο από 29.6.1917 πρακτικό αναφέρεται ότι:

"Εκ των παραληφθέντων από τας εκκλησίας της κοινότητος Τριγλίας ιερών αντικειμένων, αμφίων, ιερατικών στολών, εικόνων κλπ εν κιβώτιον πλήρες ιερατικών αμφίων ευαγγελίων χαρτόδετων, δίσκων χαλκίνων ευρίσκεται προς φύλαξιν παρά τω κ. Λυκούργω Τσάκωνα. Δύο εικόνες, η της Επισκέψεως ψηφιδωτή, και αρχαιολογικήν αξίαν έχουσα ως και η της Παντοβασιλίσσης επάργυρος ως και δύο εξαπτέρυγα αργυρά της εκκλησίας Παναγίας ευρίσκονται παρά τω κ. Γ. Μποτώ, εις Σταυρός εκ των εξαπτερύγων της εκκλησίας Παναγίας ευρίσκεται παρά των κ. Ν. Καλπάκη ο δε Τίμιος Σταυρός ο ανήκων τη εκκλησία του αγίου Γεωργίου κάτω ευρίσκεται παρά τω κ. Αναστασίω Προύσαλη παραδοθείς υπό του κ. Γ. Μποτού.
Τα αντικείμενα ταύτα δεν εκρίθη δυνατόν να παραδοθώσι εις την Τράπεζαν όπως και τα άλλα δια πολλούς λόγους, δι' ους και ενεκρίθη να μένωσι όπου ευρέθησαν και ευρίσκονται.
Εν Προύση τη 29 Ιουνίου 1917
Λυκούργος Ν. Τσάκωνας             Ευγ. Ν. Καλαφάτης
Νικ. Καλπάκης".

Το πρακτικό φέρει τις υπογραφές των παραπάνω προκρίτων.

Στο από 25.1.1919 πρακτικό (σελ. 223) αναφέρεται ότι:

"Τα ιερά σκεύη τα αναφερόμενα εις την σελίδα 222 ως είχον παρελήφθησαν άπαντα σήμερον τη 25 Ιανουαρίου 1919 και δι' αυτό οι τε καταθέται ήτοι ο κ. Ευγ. Ν. Καλαφάτης και οι θεματοφύλακες εισίν απαλλαγμένοι πάσης ενοχλήσεως όπως και ευθύνης.
Επί τούτοις εγράφη ενταύθα το παρόν
Εν Τριγλία τη 25 Ιανουαρίου 1919
Νικ. Καλπάκης
Αρ. Στέργιος
Κ. Μακασίκης
Σταύρος Φ. Νικολάου"

Το πρακτικό φέρει τις υπογραφές των μελών της Εφοροδημογεροντίας.

Το συμπέρασμα αυτής της μικρής αλλά πολύ σημαντικής ιστορίας είναι ότι, τα ιερά σκεύη και οι εικόνες των εκκλησιών, που κατάφεραν να διασώσουν ο Ευγ. Καλαφάτης και άλλοι πρόκριτοι της Τρίγλιας, επέστρεψαν σ' αυτές, μετά την επάνοδο των Τριγλιανών στο χωριό τους, στα τέλη του 1918, και δεν θα μάθουμε ποτέ την τύχη τους, αν  ο Ε. Καλαφάτης και οι λοιποί πρόκριτοι τα είχαν αφήσει στη Μητρόπολη.

Εκτός, όμως, από τα ιερά αντικείμενα κα εικόνες που διασώθηκαν, όπως περιγράφεται παραπάνω, κατά την περίοδο εξορίας των Τριγλιανών στην Προύσα στην περίοδο από τα μέσα του 1915 μέχρι το τέλος του 1918, η Τρίγλια και η ευρύτερη περιοχή λεηλατήθηκαν από τους Τούρκους (ντόπιους και πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στα χωριά) και οι εικόνες και τα σκεύη των εκκλησιών και των Μονών αφαιρέθηκαν και είτε πουλήθηκαν είτε καταστράφηκαν.
Με στόχο την αναζήτηση εικόνων, η Εφοροδημογεροντία συζήτησε το θέμα την 23.3.1920 (Κώδικας Πρακτικών, σελ. 319) και αποφάσισε την αποστολή του προκρίτου Κων. Χ''Αναστασίου για την αναζήτηση και περισυλλογή εικόνων. Στο πρακτικό αυτό αναφέρεται ότι:

"Κατά την συνεδρίαν ταύτην η Εφοροδημογεροντία συνελθούσα υπό την προεδρείαν του τακτικού αυτής Αντιπροέδρου συνεσκέφθη περί της περισυλλογής των ιερών εικόνων αμφοτέρων των Μονών Πατέρων Μηδικίου και Αγ. Ιωάννου Πελεκητής και των περιοίκων ομογενών και ορθοδόξων Κοινοτήτων ως και των αλλοθρήσκων τοιούτων, ευρισκομένων εν αυταίς συνεπεία της μετατοπίσεως του 1915 της ημετέρας Κοινότητος εις Προύσαν γενομένης λεηλασίας και διαρπαγής και αυτών ακόμη των ιερών κειμηλίων της Κοινότητος ημών και των Μονών εξ ων τινά επωλήθησαν παρά των επιδρομέων και προσωρινώς εγκατασταθέντων προσφύγων Τούρκων εις ομοδόξους Κοινότητας. Επί τούτω αποφασίζεται υπό της Εφοροδημογεροντίας όπως αποσταλεί ο εκ των μελών αυτής Κωνσταντίνος Χ''Αναστασίου και φροντίση όπου το δυνατόν και την αποτελεσματικωτέραν περισυλλογήν των περισωθέντων εικόνων.
Μετά ταύτα διαλύεται η συνεδρία.
Τη 23 Μαρτίου 1920
Ο Αντιπρόεδρος
Θεολόγος Φούντας
Τα μέλη
Χαρίδημος Τιτάγκος
Αρ. Στέργιος
Νικ. Καλπάκης"

Φαίνεται ότι οι ενέργειες του Κων/νου Χ''Αναστασίου έφεραν αποτέλεσμα, αφού λίγες μέρες αργότερα επέστρεψε από την Απολλωνιάδα μεταφέροντας επτά εικόνες της Μονής Πατέρων Μηδικίου και το σχετικό πρακτικό (29.3.1920) καταχωρήθηκε στον Κώδικα  (σελ. 321), όπως περιγράφεται στη συνέχεια:

"Κατά την συνεδρίαν ταύτην η Εφοροδημογεροντία συνελθούσα υπό την προεδρείαν του τακτικού αυτής Αντιπροέδρου συνεσκέφθη περί του τρόπου της εγκαταστάσεως των υπό του κ. Κωνσταντίνου Χ''Αναστασιάδου εξ Απολλωνιάδος μεταφερθέντων επτά ιερών εικόνων της Μονής των πατέρων Μηδικίου και επί τη ευκαιρία ταύτη περί της επαναφοράς των προ της μετατοπίσεως της Κοινότητος ημών χριστιανικού εθίμου της τελέσεως εσπερινού ... εν τη Ιερά Μονή των Πατέρων Μηδικίου και την πανήγυριν ... ".