14) Τα Παλιά Σχολεία της Τρίγλιας

[Μάκης Αποστολάτος]

Τα Παλιά σχολεία της Τρίγλιας

Αρρεναγωγείο, Ζαρίφειο Παρθεναγωγείο και Νηπιαγωγείο

Στους Κώδικες της Τρίγλιας, που φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, κρύβονται μικρές ή μεγάλες ιστορίες που σπάνια έρχονται στην επιφάνεια. Μία απ' αυτές, είναι τα παλιά σχολεία, που είχαν ανεγερθεί στην Τρίγλια τον 19ο αιώνα, πριν ανεγερθεί το νέο Σχολείο, στην περίοδο 1909-1912, με πρωτοβουλία του Χρυσόστομου, Μητροπολίτη Δράμας τότε, και, συγκεκριμένα το Αρρεναγωγείο και το Παρθεναγωγείο, το οποίο αποτελεί τη σημαντική δωρεά του μεγάλου εθνικού ευεργέτη Γεωργίου Ζαρίφη στην Τρίγλια, και το Νηπιαγωγείο. Στην εργασία αυτή παρουσιάζονται ιστορικά στοιχεία για τα παλιά σχολεία από διάφορες πηγές και συνδυάζονται με τις αντίστοιχες αποφάσεις της Εφοροδημογεροντίας της Τρίγλιας, που έχουν καταγραφεί στον Κώδικα Πρακτικών.

Στοιχεία για την ανέγερση των παλιών κτιρίων αντλούμε από το βιβλίο «Βρύλλειον-Τριγλεία» του Τρ. Ευαγγελίδη, ο οποίος αναφέρει (σελ. 145) ότι: "Η φιλομάθεια των Βιθυνών, κατά τας εκθέσεις ας οι επιθεωρηταί των σχολείων απηύθηναν προς τον εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικόν φιλολογικόν Σύλλογον, επί τη βάσει των οποίων ο καθηγητής Γ. Χασιώτης συνέταξε τον εν τέλει του συγγράμματος αυτού: L' instruction publique chez les Grecs (Paris 1881) προστεθέντα εκπαιδευτικόν χάρτην, ανέρχεται εις 30-35 τοις 1000. Αλλ΄ έκτοτε τα ποσοστά ταύτα ηυξήθησαν εν ταις πλείσταις των πόλεων και χωρίων της Βιθυνίας, διότι εν Τριγλεία υπήρχε 1 Αστική 1 Παρθεναγωγείον και 2 μικτά νηπιαγωγεία επί 4720 κατοίκων", δηλαδή το Αρρεναγωγείο, το Παρθεναγωγείο και δύο Νηπιαγωγεία.

Στο ίδιο βιβλίο και στο κεφάλαιο «Σχολείον Τριγλείας» (σελ. 80) αναφέρει ότι: "Πρώτη συστηματική σχολή (κοινή εννοείται) ιδρύθη εν Τριγλεία τελευτούντος του ΙΗ' και αρχομένου του ΙΘ' αιώνος, της οποίας όμως αγνοούμεν τους διαδασκάλους, των αρχείων της πόλεως καταστραφέντων. Αύτη κατά την επανάστασιν βεβαίως εσχόλασε και μετ' αυτήν των 1830 ανιδρύθη εν ταπεινώ οικήματι... Εισαχθείσης μετά ταύτα της υπό του Γεωργίου Κλεοβούλου του Φιλιπποπολίτου, αλληλοδιδακτικής μεθόδου, ωκοδομήθη λαμπρόν διδακτήριον εν τω κέντρω της πόλεως, παρά τον ρύακα τω 1839 διώροφον. Και εν μεν τω κάτω ορόφω αποτελουμένω εκ μιας μεγάλης αιθούσης μετά της διδασκαλοκαθέδρας και του Γραφείου υπήρχον θρανεία και τα ημικύκλια μετά των αναγνωστικών πινάκων εφ' οις εδίδασκον οι πρωτόσχολοι. Εν δε τοις τοίχοις εκρέμεντο οι πίνακες και ήσαν γεγραμμένα διάφορα ρητά εκκλησιαστικά και ηθικά, το μέγα ωρολόγιον του σχολείου μετά της κλίμακος προς διακανονισμόν αυτού και προς τιμωρίαν των εις φάλαγγα υποβαλλομένων ατάκτων μαθητών, ους εκρέμα από των βαθμίδων εις τα πέλματα των οποίων κατέφερε σφοδρούς ραβδισμούς ο παιδονόμος!". Και συνεχίζει (σελ. 81): "Καταργηθείσης ως είπομεν, της αλληλοδιδακτικής Τριγλείας, συνέστη αστική σχολή επτατάξιος, εν η εφοίτων 180 μαθηταί διδασκόμενοι υπό τριών διδασκάλων μισθουμένων από του σχολικού ταμείου. Τότε δε συνέστη και ίδιον κτίριον διά τε τα Νηπιαγωγεία και Παρθεναγωγείο, χωριζόμενον διά τοίχου της αστικής σχολής. Εν αμφοτέροις εφοίτων 430 μαθήτριαι εις 4 τάξεις κατατεταγμέναι. Το παρθεναγωγείον συνετηρείτο παρά τε της κοινότητος και εκ δωρεάς του αειμνήστου εθνικού ευεργέτου Γεωργίου Ζαρίφη. Εξ αυτού δε προήλθον ικαναί διδασκάλισσαι υπηρετήσασαι εν τε Μακεδονία και Θράκη εθνοπρεπώς. Αμφότερα τα σχολεία διετηρούντο μέχρι της Μικρασιατικής καταστροφής του 1922". Στην παραπομπή 132 (σελ. 145) ο Τρ. Ευαγγελίδης αναφέρει για τον Γ. Ζαρίφη: "Ο μέγας ούτος του δουλεύοντος Γένους προστάτης Γεώργιος Ζαρίφης χιλιάδας λιρών διέθετο προς σύστασιν σχολείων (απεβίωσε 27 Μαρτίου 1884). Φίλος της παιδείας ήτο και ο υιός αυτού Λεωνίδας και αδελφός Νικόλαος. Οι απόγονοι αυτών ήδη μετέρχονται τον Τραπεζίτην εν Αθήναις". Από την παραπάνω περιγραφή του Τρ. Ευαγγελίδη, για τα σχολεία, προκύπτει ότι, στην Τρίγλια, οικοδομήθηκε: 1) διώροφο κτίριο «παρά τον ρύακα» το 1839, το οποίο αντιστοιχεί στο Αρρεναγωγείο, και 2) μεταγενέστερα, άλλο κτίριο, όμορο με το προηγούμενο, με δωρεά του Γεωργίου Ζαρίφη, στο οποίο στεγάστηκαν το Παρθεναγωγείο και το Νηπιαγωγείο.

Στο βιβλίο «Από Κωνσταντινουπόλεως εις Νίκαιαν», Θ. Καβαλιέρου Μαρκουίζου, 1909 (σελ. 181), διαβάζουμε για τα σχολεία της Τρίγλιας ότι "Η κοινότης, διακρινομένη δια το φιλόμουσον αυτής, διατηρεί α') Αστικήν σχολήν μετά 4 διδασκάλων, β') Παρθεναγωγεϊον Ζαρίφειον μετά 3 διδασκαλισσών και γ') Νηπιαγωγείον μετά 3 διδασκαλισσών. Μαθηταί 180, μαθήτριαι 170. Ετησία σχολική δαπάνη λίρ. 260".

Δεδομένου ότι 1) το κτίριο του Αρρεναγωγείου ανεγέρθηκε πρώτο το 1839, 2) το κτίριο του Παρθεναγωγείο ανεγέρθηκε μερικές δεκαετίες μεταγενέστερα και ήταν όμορο του Αρρεναγωγείου και 3) και τα δύο κτίρια βρισκόντουσαν «παρά τον ρύακα», εύκολα προκύπτει το συμπέρασμα ότι το Αρρεναγωγείο βρισκόταν στη θέση της ιδιοκτησίας 809, 2227/8 και το Παρθεναγωγείο στη θέση 810, 2278/9 του κτηματολογικού διαγράμματος 2015 της Τρίγλιας.

Θέσεις του Αρρεναγωγείου και του Παρθεναγωγείου Τρίγλιας

Το Αρρεναγωγείο

Η ακριβής θέση του Αρρεναγωγείου στην Τρίγλια δεν περιγράφεται στις διαθέσιμες πηγές, αλλά προσδιορίζεται έμμεσα, όπως περιγράφεται παραπάνω, δεδομένου ότι βρισκόταν στον κεντρικό δρόμο του χωριού (σημερινή Iskele Cad), που διέσχιζε ο χείμαρρος (ντερές), σύμφωνα με την από 4.10.1909 επιστολή της Εφοροδημογεροντίας προς τον Μητροπολίτη Προύσας (σελ. 79-80), στην οποία αναφέρεται ότι: «Είναι γνωστή τη Υμετ. Σεβασμιότητι η οικτρά κατάστασις των Σχολικών κτιρίων της κοινότητος ημών Τριγλίας, ταύτα αμφότερα το τε Παρθεναγωγείον και αρρεναγωγείον είναι όχι μόνον παμπάλαια και ετοιμόρροπα, αλλά και ουδένα απολύτως υγιεινόν και εκπαιδευτικόν συνδυάζουσι και πληρούσιν όρον. Αφίνομεν ότι ως κείμενα αμφότερα παρά τον διασχίζοντα της Κοινότητα μας ρυπαρόν χείμαρον πολλάς και ανεπανορθώτους ζημίας πρόξενοι γίνονται εις την υγείαν των τρυφερών και αώρων εις την ηλικίαν μικρών τέκνων της Πατρίδος μας».

Στο βιβλίο του Ανδρέα Χελιώτη [«Τριγλιανό Χρονικό (1876-1909)»] μεταφέρονται αποσπάσματα από την «Αυτοβιογραφία» του Αλέξανδρου Μουμτζή, η οποία έχει δωρηθεί στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, από την οικογένειά του, αλλά δεν γνωρίζουμε που ακριβώς βρίσκεται σήμερα. Στα αποσπάσματα αυτά της «Αυτοβιογραφίας» (σελ. 17) ο Αλεξ. Μουμτζής αναφέρει ότι: "Η Τρίγλια είχε Αρρεναγωγείον, Παρθεναγωγείον και Νηπιαγωγείον εις την επάνω συνοικίαν", και από τη διατύπωση αυτή συμπεραίνεται ότι αναφέρεται είτε στα δύο παλιά κτίρια σχολείων στο ντερέ και το νεώτερο νηπιαγωγείο στον επάνω μαχαλά, είτε στο νέο Σχολείο που ανεγέρθηκε με πρωτοβουλία του Χρυσόστομου, Μητροπολίτη Δράμας τότε, στην περίοδο 1909-1912 και σχεδιάστηκε για να στεγαστούν και να λειτουργήσουν εκεί οι τρεις βαθμίδες εκπαίδευσης. Στη σελίδα 23 αναφέρεται στις θεατρικές παραστάσεις που παρουσίαζαν οι Τριγλιανοί στο Αρρεναγωγείο: "Μεταξύ των κοινωνικών δραστηριοτήτων που ελάμβαναν χώρα στην Τρίγλια ήταν οι κατά καιρούς διδόμενες θεατρικές παραστάσεις τις οποίες ετοίμαζαν οι ίδιοι οι κάτοικοι και παρουσίαζαν στην αίθουσα του Αρρεναγωγείου. Κατά την περιγραφήν του Αλεξ. Μουμτζή στην «Αυτοβιογραφία του», «παρεστάθησαν τα δράματα "Κασσία και Ακύλας" εις το οποίον το πρόσωπον του αυτοκράτορος Θεοφίλου υπεδύθη ο πατήρ μου, ο "Οθέλος" του Σαίκσπηρ, οπότε ο πατήρ μου υπεδύθη το πρόσωπον του Βραβουτίου του πατρός της Δεσδαιμόνος, το πρόσωπον του Οθέλου ο ιατρός Ι. Καλεμκερής αξιολογώτατα, την Δεσδαιμόνα η Σοφία Κυριακίδου από την Τραπεζούντα, η οποία ήτο ανεψιά της διεθυντρίας του Παρθεναγωγείου, τον Ιάγον υπεδύθη ο διδάσκαλος Γεώργος Κυριακίδης πολύ επιτυχώς, τον Κάσσιον ο Αριστείδης Τιταγκού, ο οποίος αν και υποδηματοποιός την τέχνην, ήξευρε όμως να υποδύεται λαμπρά. Άλλο δράμα που είδομεν ήτο «Αρματωλοί και Κλέφται¨, κατά το οποίον όλοι έμειναν έκθαμβοι (και μάλιστα ο Τούρκος διοικητής) που ευρέθησαν τόσαι πολλαί στολαί και τόσα καρυοφύλια»". Στις μαρτυρίες, όμως, των πληροφορητών του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών (ΚΜΣ), για τα σχολεία, αναφέρεται ότι: "Πριν να κτιστεί το καινούργιο μεγάλο σχολείο ήταν χωριστά το Αρρεναγωγείο και το Παρθεναγωγείο, δυό σχολεία, και χωριστά επίσης το Νηπιαγωγείο στο μαχαλά του Άϊ Δημήτρη. Όταν μεταφέρθηκαν όλα στο νέο κτίριο, το παλιό Παρθεναγωγείο το χρησιμοποιούσαν για να δίνουν καμιά φορά παραστάσεις, κάτω στην αίθουσα, κι απάνω είχε γραφεία η Εφορεία. Τ' άλλα έμειναν έτσι". Παρατηρείται, επομένως, μια αντίφαση στο θέμα της χρήσης του Αρρεναγωγείου ή του Παρθεναγωγείου, για τις θεατρικές παραστάσεις, και υπενθυμίζεται ότι, σε όλες τις αποφάσεις που αφορούσαν τη χρήση του κτιρίου του Παρθεναγωγείου, μετά την ανέγερση του Νέου Σχολείου, αναφέρεται η χρήση του ισογείου ως θέατρο, με τελευταία τη συνεδρίαση της Γεν. Συνέλευσης της 16.10.1920 (σελ. 342), υπό την προεδρία του Χρυσόστομου, Μητροπολίτη Σμύρνης, στην οποία αποφασίστηκε να συνεργαστούν οι δύο Αδελφότητες "δια την μεταρρύθμισιν του Παλαιού Παρθεναγωγείου εις θέατρον, λέσχην, ξενοδοχείον κλπ, το δε παλαιόν Αρρεναγωγείον όπως μετατραπή εις χάνιον ή άλλο προσοδοφόρον κτήμα κατά την κρίση και αντίληψη των τα κοινά διεπόντων και των λοιπών συμπολιτών". Με δεδομένο ότι το κτίριο του Παρθεναγωγείου, που εξακολουθεί να σώζεται, ανακαινισμένο, και σήμερα, έχει μεγαλύτερο πρόσωπο επί του κεντρικού δρόμου και, επομένως, μεγάλη αίθουσα στο ισόγειο, θεωρείται ότι η μαρτυρία των πληροφορητών ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

Το πρώτο πρακτικό του Κώδικα που αναφέρεται στο Αρρεναγωγείο είναι εκείνο της συνεδρίασης της Εφοροδημογεροντίας της 4.10.1909 (σελ. 81), κατά την οποία αναγνώσθηκε η επιστολή του Μητροπολίτη Προύσας, με την οποία ο Μητροπολίτης συνιστά την εξεύρεση συμβιβαστικής λύσης στο ζήτημα του Μιλτιάδη Παπαλεξανδρή, διευθυντή του Αρρεναγωγείου. Επίσης, αναφέρεται ότι ο διευθυντής έδειξε διάθεση να προσφύγει στις πολιτικές Αρχές, για να μάθει τους λόγους για τους οποίους δεν προσκλήθηκε να αναλάβει τα καθήκοντά του, ως Διευθυντού της Σχολής και δεν διορίστηκε από την Ex Oficio Εφοροδημογεροντία. Μετά από έρευνα στον Κώδικα Πρακτικών, η Εφοροδημογεροντία δεν βρήκε πρακτικό σχετικό με το διορισμό του ανωτέρω και αποφάσισε παμψηφεί να απαντήσει στον Μητροπολίτη Προύσας ότι η Κοινότης δεν έχει καμία ευθύνη και υποχρέωση απέναντι στον Μ. Παπαλεξανδρή και να παρακαλέσει τον Μητροπολίτη να τον παραπέμψει όπου ο Μ. Παπαλεξανδρής θέλει να προσφύγει, με την πεποίθηση ότι η Εφοροδημογεροντία θα προσπαθήσει με όλα τα μέσα να αμυνθεί των συμφερόντων της Κοινότητος.

Κατά τη συνεδρίαση της Γενικής Συνέλευσης της 19.4.1910 (Κώδικας, σελ. 93), υπό την προεδρία του Χρυσόστόμου, Μητροπολίτη Σμύρνης πλέον, το πρακτικό της οποίας είναι γραμμένο από τον ίδιο, συζητήθηκαν αρκετά θέματα που αφορούσαν το νέο Σχολείο και, εκτός αυτών, συζητήθηκε και αποφασίστηκε η αλλαγή χρήσης των παλαιών σχολείων και, συγκεκριμένα, η μετατροπή του Αρρεναγωγείου σε Χάνι και του Παρθεναγωγείου σε Υφαντουργείο και το κάτω σε Θέατρο κλπ.

Οι Χριστιανοί Τριγλιανοί που επέζησαν και επέστρεψαν στο χωριό τους, από την εξορία τους στην Προύσα (Ιούλιος 1915- Οκτώβριος 1918), προσπάθησαν να επαναφέρουν σταδιακά τη ζωή και τα πενιχρά οικονομικά τους στην προηγούμενη κατάσταση. Αλλά, τα προβλήματα ήταν πολλά και η εξωτερική βοήθεια περιορισμένη.

Στις συνεδριάσεις της Εφοροδημογεροντίας της 17.11.1919 και 24.11.1919 (Κώδικας, σελ. 307) συζητήθηκαν διάφορα θέματα και "δια μακρόν η πρότασις μετασκευής εις καταστήματα του κτιρίου του παλ. Αρρεναγωγείου. Υπαρχούσης προσφοράς ίνα δι' εξόδων των ενοικιαστών μετασκευασθή εις κατάστημα ο προς Β της Σχολής χώρος εγκρίνεται συμφώνως προς τους όρους τους εν τω οικείω συμβολαίω αναφερομένους".

Λίγες ημέρες αργότερα, στη συνεδρίαση της Εφοροδημογεροντίας της 8.12.1919 (Κώδικας, σελ. 310) συζητήθηκαν θέματα αξιοποίησης της κτηματικής περιουσίας της Κοινότητος και, συγκεκριμένα, αποφασίστηκε ομοφώνως να πουληθούν όλα τα κτήματα που βρίσκονται μακριά και εκείνα που έχουν μικρή αξία, καθώς και η οικία του Ιωάννου Μπαρμπόγλου (Κωφού), προκειμένου από το προϊόν της πώλησης να κατασκευαστούν καταστήματα στο παλιό Αρρεναγωγείο, ώστε να έχει η Κοινότητα μεγαλύτερη ωφέλεια.

Στη Γενική Συνέλευση της 16.10.1920 (Κώδικας, σελ. 342) αποφασίστηκε η αλλαγή της χρήσης του παλαιού Αρρεναγωγείου "εις Χάνιον ή ότι άλλο προσοδοφόρον κτήμα, κατά την κρίσιν και αντίληψιν των τα κοινά διεπόντων και των λοιπών πολιτών".

Όπως αναφέρθηκε στην Εισαγωγή αυτού του όρθρου, στις μαρτυρίες των πληροφορητών του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών (Προφορική Παράδοση) και στο κεφάλαιο «Σχολεία» της Τρίγλιας αναφέρεται ότι: "Πριν να κτιστεί το καινούργιο μεγάλο σχολείο ήταν χωριστά το Αρρεναγωγείο και το Παρθεναγωγείο, δυό σχολεία, και χωριστά επίσης το Νηπιαγωγείο στο μαχαλά του Άϊ Δημήτρη. Όταν μεταφέρθηκαν όλα στο νέο κτίριο, το παλιό Παρθεναγωγείο το χρησιμοποιούσαν για να δίνουν καμιά φορά παραστάσεις, κάτω στην αίθουσα, κι απάνω είχε γραφεία η Εφορεία. Τ' άλλα έμειναν έτσι".

Από τη μαρτυρία αυτή επιβεβαιώνεται ότι δεν πραγματοποιήθηκε η μετατροπή του Αρρεναγωγείο σε καταστήματα, που είχε συζητηθεί στις συνεδριάσεις της περιόδου 1919-1920.

Το Ζαρίφειο Παρθεναγωγείο

Ο Γεώργιος Ζαρίφης (1807-1884) γεννήθηκε και έζησε στην Κωνσταντινούπολη, εκτός από το διάστημα 1820-1830 που έζησε και σπούδασε στην Οδησσό και από το 1830 στην Ελλάδα όπου διορίστηκε γραμματέας της διοικήσεως Καρύταινας. Μετά το θάνατο του Καποδίστρια (Οκτώβριος 1831) επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη και προσελήφθη υπάλληλος στο κατάστημα του Στέφανου Ζαφειρόπουλου και μετά από δύο χρόνια έγινε συνεταίρος στην επιχείρηση. Αναμίχθηκε σε εμπορικές επιχειρήσεις και χάρη στην ευφυΐα και τις ικανότητές του, προόδευσε ταχύτατα. Κατόρθωσε, μαζί µε τα αδέλφια του και τους άλλους στενούς συγγενείς του, να ιδρύσει µια πραγματική οικονομική αυτοκρατορία, της οποίας ήταν ο ιθύνων νους. Παντρεύτηκε το 1838 την Ελένη Ζαφειροπούλου, κόρη του αδελφού του συνεταίρου του Δημήτρη Ζαφειρόπουλου. Οι επιχειρηματικές δραστηριότητες του Γ. Ζαρίφη περιλάμβαναν πολλούς τομείς: εμπόριο, συμμετοχή στα τραπεζικά κεφάλαια πολλών τραπεζών και χρηματοδότηση μεγάλων τεχνικών έργων, πρωτοποριακών για την εποχή. Ίδρυσε δικό του εμπορικό οίκο που τον μετέτρεψε σε σημαντική τράπεζα. Ο Ζαρίφης αποτελούσε προσωπικό σύμβουλο του σουλτάνου Αμπτούλ Χαμίτ Β' για κάθε οικονομικό ζήτημα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Χαρακτηριστική είναι η εμπλοκή του στο θέμα του Οθωμανικού Χρέους, το οποίο, μετά από τετραετή προσωπική του προσπάθεια (1875-1879), επιλύθηκε αίσια για το Οθωμανικό κράτος. Επιδόθηκε με μοναδική γενναιοδωρία στους εθνικούς, εκπαιδευτικούς και φιλανθρωπικούς σκοπούς. Μετά το θάνατό του (27.3.1884) η Ελένη Ζαρίφη συνέχισε το φιλανθρωπικό έργο του.

Μία από τις δωρεές του, αν και δεν περιλαμβάνεται σ' εκείνες που αναφέρονται στις βιογραφίες του, αφορούσε στην ανέγερση Παρθεναγωγείου στην Τρίγλια, το οποίο «συνετηρείτο παρά τε της κοινότητος και εκ δωρεάς του αειμνήστου εθνικού ευεργέτου Γεωργίου Ζαρίφη», όπως αναφέρει ο Τρύφων Ευαγγελίδης στο «Βρύλλειον-Τριγλεία» (σελ. 81). Η πραγματική ιστορία, όμως, για τη δωρεά αυτή του Γεωργίου Ζαρίφη περιγράφεται στην από 10.1.1885 επιστολή της Εφοροδημογεροντίας Τρίγλιας προς τον Λεωνίδα Ζαρίφη, πρωτότοκο γιο του Γεωργίου, η οποία καταχωρήθηκε στις σελίδες 108-109 του Κώδικα Προικοσυμφώνων της περιόδου 1877-1898, της Εφοροδημογεροντίας Τριγλίας, που φυλάσσεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ). Η επιστολή δημοσιεύτηκε και στο φύλλο 72/ Σεπτέμβριος 1990 των Τριγλιανών Νέων, με τίτλο «Ιστορικά Χρονικά της Παλιάς Τρίγλιας», και συγγραφέα τον «Ιστορικό» (ψευδώνυμο του Σωτήρη Στ. Βουλγαράκη, μάλλον). Δυστυχώς, ο συγγραφέας του άρθρου δεν αναφέρει την πηγή, δηλαδή τον Κώδικα Προικοσυμφώνων, στον οποίο καταχωρήθηκε αυτή η σημαντική και αποκαλυπτική επιστολή, για την ιστορία του κτιρίου που σώζεται ανακαινισμένο μέχρι σήμερα (2021). Με την επιστολή αυτή η Εφοροδημογεροντία ευχαριστεί τον Λεωνίδα Ζαρίφη, για τη γενναιόδωρη δωρεά της μητέρας του, με το ποσό των 45 λιρών ετησίως, για τη συντήρηση του κτιρίου του Παρθεναγωγείου, που ιδρύθηκε με δωρεά του συζύγου της Γεωργίου Ζαρίφη. Στην επιστολή αναφέρονται σημαντικά στοιχεία για το κτίριο και θεωρώ αναγκαίο να την παραθέσω αυτούσια, με την ορθογραφία και την καθαρεύουσά της:

"Προς τον Ευγενέστατον
Κύριον Κύριον
Λεωνίδαν Ζαρίφην
Φιλογενέστατε
Μετ' άκρας αγαλιάσεως και ευγνωμοσύνης ελάβομεν την Υμ. Επιστολήν, ημερολογουμένης από της 20ης παρελθόντος μηνός Δεκεμβρίου (σ.σ. 1884), δι' ης ανακοινούτε ημίν την εκ τεσσαράκοντα πέντε λιρών μεγάθυμον συνδρομήν, ην η σεβαστή ημίν μήτηρ υμών ευηρεστήθη ετησίως του λοιπού να παρέχη εις το Παρθεναγωγείον της ημετέρας κοινότητος, προς την όσον οιόν τε αξιοπρεπή συντήρησιν τούτου.
Μετά μεγίστης επίσης ευαρεσκείας είδομεν εν αυτή και την φιλογενή φροντίδα, ην ευαρεστήθητε να λάβητε προς μόνην επιθυμίαν, όπως το ημέτερον Παρθεναγωγείον πρεπόντως λειτουργή βεβαιωθείτε, ότι η φροντίς αύτη προστίθησιν ένα έτι εις τους σπουδαίους λόγους, δι' ους η ημετέρα κοινότης οφείλει, ίνα ευγνωμονή προς τε τον αοίδιμον υμών πατέρα και μέγαν ευεργέτην και δομήτορα του ημετέρου Παρθεναγωγείου, προς την πολυσέβαστον ημίν μητέρα υμών και προς υμάς τον άξιον εκείνων γόνον και αρχηγόν του μεγατίμου Ζαριφείου οίκου.
Οφείλοντες ν' απαντήσωμεν εις την δικαίαν πρόνοιαν υμών, φιλογενέστατε ευεργέτα, παρέχομεν ακριβή εικόνα της καταστάσεως του υμετέρου Παρθεναγωγείου, όπερ αφ' ότου ο αοίδιμος πατήρ υμών ευηρεστήθη να αναθέση την εποπτείαν αυτού εις την αυτού Σεβασμιότητα τον ποιμενάρχην ημών, ελειτούργησε και εξακολουθεί λειτουργούν τακτικώτατα, αφθόνως παραγαγόν τους καρπούς, πεπεισμεθα δε, ότι και εις το μέλλον χάρις εις την γενναίαν συνδρομήν, ην η πολυσέβαστος ημίν μήτηρ υμών ευαρεστείται ετησίως να προσφέρη και εις τον ζήλον ον αύτη παρά τοις κατοίκοις διεγείρει, κινούσα την ομολογουμένην φιλοτιμίαν αυτών, θέλει παραγάγει έτι αφθονωτέρους τους καρπούς, και ουδόλως διστάζομεν ως εκ τούτου, να υποσχεθώμεν υμίν την εκπλήρωσιν του όρου, ον θέτετε και ούτινος η εκπλήρωσις είναι κοινός πόθος και της ημετέρας κοινότητος.
Λαμβάνομεν όθεν την τιμήν να εκδηλώσωμεν τη υμετέρα μεγατίμω φιλογενεία, ότι το μεν Παρθεναγωγείον ημών σύγκειται εκ τεσσάρων τάξεων ελληνικών μαθημάτων και αριθμούν περί τας εβδομήκοντα μαθητρίας, διευθύνεται ήδη υπό της ευπαιδεύτου κυρίας Καλλιόπης Λουμίδου, εχούσης και μιαν υποδιδάσκαλον. Το δε Νηπιαγωγείον αριθμεί περί τα τριακόσια νήπια, η συμπύκνωσις δε αύτη ανεπαρκή ήδη καταστήσασα τον χώρον του Νηπιαγωγείου, επιβάλλει ημίν την ανάγκην, όπως οικοδομήσωμεν και έτερον Νηπιαγωγείον, ως παράρτημα, επί αγορασθέντος ήδη οικοπέδου, δια τα νήπια των απομεμακρυσμένων συνοικιών.
Διευθύνεται δε και το Νηπιαγωγείον ημών παρά της κυρίας Κατήνας Παππαδάκη τελειοδιδάκτου της Παλλάδος μετά τριών βοηθών, και δι' άπαν εν γένει το προσωπικόν του τε Παρθεναγωγείου και Νηπιαγωγείου παρέχει η κοινότης, μεθ' όλην την επιπολάζουσαν οικονομικήν ανέχειαν, τους πρέποντας μισθούς.
Προς απόδειξιν δε της καλής και ευαρέστου όσον ένεστι στάσεως των ημετέρων τούτων εκπαιδευτηρίων και προς πίστωσιν, ότι ο υπό της ευλογημένης και φιλευεργετικής Ζαριφείου χειρός ριπτόμενος σπόρος εις εύθετον προς καρποφορίαν γην σπείρεται, επιτρέψατε, να είπωμεν υμίν, ότι ο Φιλολογικός Σύλλογος εγκρίνει τας ημετέρας μαθητρίας ως Νηπιαγωγούς και εξαποστέλλει ταύτας, ως τοιούτας, εις το εξωτερικόν. Και τούτο μεν ταπεινώς εις απάντησιν και πληροφορίαν υμών.
Θερμώς δε εκπλιρούντες, όπως ευδοκήσετε ευμενώς ν' αποδεχτήτε την διαβεβαίωσιν των προς υμάς ευγνωμόνων αισθημάτων και προς την πολυσέβαστον ημίν Μεγάλην Ευεργέτιδα και Μητέρα υμών καθυποβάλητε τα ταπεινά και βαθύτατα σεβάσματα υμών τα και απάσης της ημετέρας κοινότητος, διατελούμεν και υποσημειούμεθα.
Εν Τριγλία την 10ην Ιανουαρίου 1885
Της ημετέρας ευγενείας ταπεινοί θεράποντες
Οι δημογέροντες
Οι έφοροι".

Από την επιστολή αυτή προκύπτει το συμπέρασμα ότι στο κτίριο, που είχε ανεγερθεί με τη δωρεά του Γεωργίου Ζαρίφη, πριν από το 1884, για να λειτουργήσει ως Παρθεναγωγείο, συστεγαζόταν και το Νηπιαγωγείο, και φοιτούσαν 70 περίπου μαθήτριες και 300 περίπου νήπια την εποχή εκείνη. Επίσης, και με δεδομένο ότι, δεν έχει αναφερθεί κανένα στοιχείο για την ύπαρξη «Φιλολογικού Συλλόγου» στην Τρίγλια, εκτιμάται ότι εννοούσαν την Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα που είχε ιδρυθεί το 1868 ή το 1869 και είχε αρμοδιότητα στα θέματα της παιδείας.

Το διώροφο κτίριο του Παρθεναγωγείου μετά το 1923

Σημειώνεται, τέλος, ότι σε αρκετά άρθρα Ελλήνων και Τούρκων ως «Ζαρίφεια Εκπαιδευτήρια» αναφέρεται, εσφαλμένα, το νέο κτίριο που ανεγέρθηκε στην περίοδο 1909-1912 με πρωτοβουλία του Χρυσόστομου, Μητροπολίτη Δράμας, τότε, στο οποίο στεγάστηκαν το Αρρεναγωγείο, το Παρθεναγωγείο και το Νηπιαγωγείο.

Παρά το γεγονός ότι το Παρθεναγωγείο και το Αρρεναγωγείο βρισκόντουσαν «παρά τον ρύακα», δηλαδή στον κεντρικό δρόμο της Τρίγλιας, στην από 14-16.6.1907 επιστολή του, προς τον γιο του Αλέξανδρο [«Τριγλιανό Χρονικό (1876-1909», σελ. 47] αναφέρει μόνον το Παρθεναγωγείο, και αυτό σαν ορόσημο για τη θέση του μπακάλικου του Κουζή, στις ζημιές που προκάλεσε η πλημμύρα της 24.5.1907 στα κτίρια που είχαν πρόσωπο στο χείμαρρο. Αυτό σημαίνει ότι τόσο το Παρθεναγωγείο όσο και το όμορό του Αρρεναγωγείο δεν υπέστησαν ζημιές από την πλημμύρα. Επίσης, χρησιμοποιεί την έκφραση «Αντικρύ τούτου (σ.σ. εννοεί του μπακάλικου Ν. Νυστάζου) κατά μήκος των σχολείων, ένθα σταθμεύουν αι άμαξαι (άνευ ίππων), τέσσαρες τον αριθ. όσαι κατ' εκείνην την στιγμήν ευρέθησαν ...». Με δεδομένο ότι, κατά μήκος των προσόψεων των δύο κτιρίων, του Αρρεναγωγείου και του Παρθεναγωγείου, και αντίκρυ απ' αυτό, κατά την έννοια παράλληλα του άξονα του δρόμου, είχε διαμορφωθεί το πλάτωμα που φαίνεται στο κτηματολογικό διάγραμμα, στο οποίο στάθμευαν τότε οι άμαξες, η συγκεκριμένη περιγραφή του 1907 επιβεβαιώνει τις θέσεις των δύο αυτών κτιρίων των σχολείων Αρρεναγωγείου και Παρθεναγωγείου.

Το πρώτο πρακτικό της Εφοροδημογεροντίας που αναφέρεται στο Παρθεναγωγείο είναι εκείνο της 8.9.1909 (σελ. 76), στο οποίο αποφασίστηκε ο αναδιορισμός του προσωπικού του Παρθεναγωγείου και Νηπιαγωγείου Τριγλίας και συγκεκριμένα 1) την κ. Μαγδ. Βαφειάδου αντί ετησίου μισθού 46 ΛΤ, την κ. Αναστασία Οικονόμου βοηθό του Παρθεναγωγείου αντί 11 ΛΤ, 2) την κ. Όλγα Σιγουριτού ως διευθύντρια του Νηπιαγωγείου με ετήσιο μισθό 21 ΛΤ, την κ. Ευανθία Καβούνη ... διευθύντρια του Νηπιαγωγείου με ετήσιο μισθό 9 ΛΤ και τις βοηθούς Άννα Χαστόγλου, Σπίρτου και Αμπατζή αντί 350 γρ. η κάθε μία.

Ένα μήνα αργότερα, και μετά την έναρξη των εργασιών ανέγερσης του μεγαλοπρεπούς κτιρίου των νέων Σχολείων το 1909, η Εφοροδημογεροντία έστειλε την από 4.10.1909 επιστολή προς τον Μητροπολίτη Προύσας (σελ. 79-80), με την οποία τον ενημερώνει ότι «Είναι γνωστή τη Υμετ. Σεβασμιότητι η οικτρά κατάστασις των Σχολικών κτιρίων της κοινότητος ημών Τριγλίας, ταύτα αμφότερα το τε Παρθεναγωγείον και αρρεναγωγείον είναι όχι μόνον παμπάλαια και ετοιμόρροπα, αλλά και ουδένα απολύτως υγιεινόν και εκπαιδευτικόν συνδυάζουσι και πληρούσιν όρον. Αφίνομεν ότι ως κείμενα αμφότερα παρά τον διασχίζοντα της Κοινότητα μας ρυπαρόν χείμαρον πολλάς και ανεπανορθώτους ζημίας πρόξενοι γίνονται εις την υγείαν των τρυφερών και αώρων εις την ηλικίαν μικρών τέκνων της Πατρίδος μας».

Την ίδια ημέρα, στο πρακτικό της Εφοροδημογεροντίας της 4.10.1909 (σελ. 82) συζητήθηκε η από 22.9.1909 έκθεση της κ. Μαγδαληνής Βαφειάδου, Διευθυντρίας, για τον καταρτισμό μιας ακόμη τάξεως της Ζ', και για το σκοπό αυτό η Εφοροδημογεροντία παρακάλεσε την κ. Όλγα Χ''Παναγιώτου να αναλάβει τη διδασκαλία μαθημάτων στο Παρθεναγωγείο, αλλά η νηπιαγωγός αρνήθηκε και επιφυλάχθηκε να εφαρμόσει τις προτεινόμενες μεταρρυθμίσεις της έκθεσης το επόμενο σχολικό έτος. Η από 22.9.1909 τετρασέλιδη και εμπεριστατωμένη έκθεση της Μαγδαληνής Βαφειάδου είναι συνημμένη με αριθμούς 493-496 στον Κώδικα Πρακτικών και, λόγω της ιδιαίτερης σημασίας που έχει, για το εκπαιδευτικό επίπεδο των μαθητριών, τουλάχιστον, στις αρχές του 20ου αιώνα στην Τρίγλια, παρατίθεται αυτούσια.

Στο πρακτικό της Εφοροδημογεροντίας της 19.4.1910 (σελ. 93-95), με πρόεδρο τον Χρυσόστομο, Μητροπολίτη Σμύρνης, πλέον, αποφασίστηκε, εκτός των άλλων, και «...Τα κτήματα ταύτα είνε τα παλαιά Σχολεία μετατρέπει σήμερα το μεν Αρρεναγωγείον εις Χάνι, το δε Παρθεναγωγείον εις Υφαντουργείον και το κάτω εις θέατρον ...».

Μετά την αναγγελία του θανάτου της Ελένης Ζαρίφη, Μεγάλης Ευεργέτιδος της Κοινότητος, συνεδρίασε η Εφοροδημογεροντία και στο πρακτικό της 7.5.1910 (σελ. 100) καταγράφονται οι αποφάσεις της:
"Α) Να συνταχθή και αποσταλή αυθωρεί συλλυπητήριον τηλεγράφημα εις τον υιόν Αυτής κ. Λ. Ζαρίφην,
Β) Να διακοπώσι τα μαθήματα του Παρθεναγωγείου, δια την συντήρησιν του οποίου από της ιδρύσεώς του προσφέρει 45 Λιρ. Τουρκίας, επί τριήμερον από της σήμερον,
Γ) Να ανατεθή εις τον εκ των συμπολιτών ημών κ. Θ. Γκικάδην η κατάθεσις στεφάνου επί του τάφου της μακαρίτιδος με την επιγραφήν «Τη Μεγάλη Αυτής Ευεργέτιδι η Ελληνική τοιαύτη Τριγλίας»,
Δ) Να ψαλή τεσσαρακονθήμερον μνημόσυνον της μακαρίτιδος,
Ε) Να δημοσιευθή το παρόν δια της εφημερίδος ο Νεολόγος
Εν Τριγλία τη 7 Μαίου 1910"

Το πρακτικό υπογράφεται από τους Εφοροδημογέροντες Ευγ. Ν. Καλαφάτη, Λυκούργο Ν. Τσάκωνα, Γεώργιο Σ. Μποτό, Κωνσταντίνο Θωμίδη, Αρμόδιο Στέργιο, Δημήτριο Κ. Τακά και Φίλιππο Ε. Καβουνίδη.

Στο πρακτικό της Γενικής Συνελεύσεως της 10.1.1911 (σελ. 111) συζητήθηκε, εκτός των άλλων, και το θέμα της εξασφάλισης εις το διηνεκές του επιδόματος από τον οίκο Ζαρίφη και συγκεκριμένα ότι: «Η Αυτού Σεβασμιότης (σ.σ. εννοεί τον Δωρόθεο, Μητροπολίτη Προύσης) είτα εδήλωσεν τη Γενική Συνελεύσει ότι το επίδομα το οποίον παρά του οίκου Ζαρίφη καθ' έκαστον έτος απελάμβανεν η Κοινότης εξασφαλίσθη εις το διηνεκές αυτή υπό των τέκνων της μακαρίτιδος Ελένης Ζαρίφη κατατεθέντων λιρών στερλινών 3600 εις μετοχάς του Δημαρχιακού Δανείου Κωνσταντινουπόλεως εις το Credit Lyonnais".

Στο πρακτικό της Εφοροδημογεροντίας της 1.9.1912 (σελ. 153) συζητήθηκαν θέματα πρόσληψης διδακτικού προσωπικού και «... Διευθύντριαν δε του Παρθεναγωγείου συνεφωνήθη η κ. Μαγδαληνή Βαφειάδου επί ετησίω μισθώ λίρας τουρκίας πεντήκοντα Αρ. 50 άνευ κατοικίας, βοηθός δε αυτής η κ. Αναστασία Οικονόμου αντί ετησίω μισθώ λίρας τουρκίας δέκα πέντε Αρ. 15. Διευθύντρια δε του Νηπιαγωγείου η κ. Όλγα Χ''Παναγιώτου με ετήσιον μισθόν λίρας τουρκίας είκοσι πέντε Αρ. 25, βοηθός δε αυτής η κ. Ευδοξία Χ''Ιορδάνου με ετήσιον μισθόν λίρας τουρκίας δέκα πέντε Αρ. 15 και η κ. Αμαλία Βερεσέ με ετήσιον μισθόν λίρας τουρκίας τέσσαρες Αρ. 4».

Στο πρακτικό της Εφοροδημογεροντίας της 5.6.1913 (σελ. 177) συζητήθηκε η παραίτηση της κ. Κατίνας Παπαδοπούλου, βοηθού διδασκαλίσης του Παρθεναγωγείου, και αποφασίστηκε να γίνει δεκτή, αφού ενημερωθεί η ίδια ότι θα περικοπεί ο μισθός της κατά ένα μήνα (216 γρ.) για την «παράκαιρον παραίτησιν αυτής». Αποφασίστηκε, επίσης, ο προσωρινός διορισμός της Σοφίας Σούρλου, με μηνιαίο επίδομα 108 γρ., μέχρι τέλους του διδασκαλικού έτους.

Στο διάστημα από το πρακτικό της 5.6.1913 μέχρι εκείνο της 23.2.1920, κατά το οποίο μεσολάβησε και η εξορία των Χριστιανών Τριγλιανών στην Προύσα, δεν βρέθηκε κάποιο σχετικό με το θέμα του Παρθεναγωγείου. Στο από 23.2.1920 πρακτικό (σελ. 317) καταχωρήθηκε το αίτημα της Φιλανθρωπικής Αδελφότητας Κυριών για την παραχώρηση από την Εφοροδημογεροντία του κτιρίου του παλαιού Παρθεναγωγείου και "... Α) Ενεκρίθη η παραχώρησις του Παρθεναγωγείου εις το σωματείον της φιλανθρωπικής Αδελφότητος των Κυριών, όπερ δι' ιδίων εξόδων υποχρεούται να αναλάβη την επισκευήν και μετασκευήν αυτού εις αίθουσαν Λέσχης και Θεάτρου υπό τους όρους , όπως να δικαιούται να συμμετάσχη εις τούτο και το σωματείον της φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητος εν περιπτώσει καθ' ην ήθελεν απαιτήσει αυτό τούτο. Β) Το παραχωρούμενον κτίριον επί μίαν εξαετίαν θα ευρίσκεται εις την δικαιοδοσίαν και διαχείρισιν του σωματείου της φιλανθρωπικής Αδελφότητος των Κυριών και του της φιλεκπαιδευτικής Αδελφότητος ενί περιπτώσει ήθελεν συμμετάσχη τούτο εγκαίρως δικαιουμένων και των λοιπών σωματείων της Κοινότητος ημών να διαθέτωσιν την αίθουσαν της Λέσχης και του Θεάτρου οσάκις ήθελε παρουσιασθή προς τούτο ανάγκη. Γ) Μετά την λήξιν της εξαετίας το εν λόγω κτίριον θα περιέλθη εις την άμεσον δικαιοδοσίαν και διαχείρισιν της Εφοροδημογεροντίας, άνευ ουδεμιάς απαιτήσεως του σωματείου των Κυριών, προς όφελος των Σχολών".

Αξίζει να σημειωθεί ότι το κτίριο του Παρθεναγωγείου έχει αναπαλαιωθεί και διατηρείται σήμερα στην ίδια ακριβώς μορφή, όπως φαίνεται σε παλιές φωτογραφίες, με μικρές αλλαγές στην πρόσοψη.

Το αναπαλαιωμένο κτίριο του παλαιού Παρθεναγωγείου και αριστερά η θέση του παλαιού Αρρεναγωγείου (Yandex 2012)

Στο πρακτικό της Εφοροδημογεροντίας της 19.4.1920 (σελ. 323) συζητήθηκε, εκτός των άλλων, η αναβολή του μνημοσύνου υπέρ του Γεωργίου Ζαρίφη, λόγω ασθενείας της Διευθυντρίας του Παρθεναγωγείου Μαρίας Τιτάγκου.

Στη συνεδρίαση της Εφοροδημογεροντίας της 16.10.1920 (σελ. 342), υπό την προεδρία αφενός του Χρυσόστομου, Μητροπολίτη Σμύρνης αφετέρου του Διόδωρου, Μητροπολίτη Καμπανίας, οι οποίοι βρέθηκαν στην Τρίγλια, συζητήθηκε, εκτός των άλλων, και αποφασίστηκε «όπως αι δύο Αδελφότητες συνεργασθώσι δια την μεταρρύθμισιν του Παλιού Παρθεναγωγείου εις Θέατρον, Λέσχην, ξενοδοχείον κλπ».

Υπενθυμίζεται ότι, σύμφωνα με τους πληροφορητές του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών «Πριν να κτιστεί το καινούργιο μεγάλο σχολείο ήταν χωριστά το Αρρεναγωγείο και το Παρθεναγωγείο, δυό σχολεία, και χωριστά επίσης το Νηπιαγωγείο στο μαχαλά του Άϊ Δημήτρη. Όταν μεταφέρθηκαν όλα στο νέο κτίριο, το παλιό Παρθεναγωγείο το χρησιμοποιούσαν για να δίνουν καμιά φορά παραστάσεις, κάτω στην αίθουσα, κι απάνω είχε γραφεία η Εφορεία. Τ' άλλα έμειναν έτσι».

Συνδυάζοντας τα στοιχεία που αναφέρονται στην από 10.1.1885 επιστολή της Εφοροδημογεροντίας, σχετικά με το Παρθεναγωγείο και το Νηπιαγωγείο, που λειτουργούσαν στο ίδιο κτίριο, και τα αντίστοιχα που αναφέρουν οι πληροφορητές του ΚΜΣ, προκύπτει ότι, το Νηπιαγωγείο στο μαχαλά του Άϊ Δημήτρη ήταν αυτό που είχε ανεγερθεί στο οικόπεδο που είχε αγοραστεί από την Κοινότητα, για το σκοπό αυτό, πριν το 1885 και αναφέρεται στην ίδια επιστολή, και ως «άνω Νηπιαγωγείο» στο από 30.11.1910 πρακτικό (σελ. 107).

Με την απόφαση 4/13.2.1990 του Δήμου Τρίγλιας και την απόφαση 1299/31.8.1990 του Περιφερειακού Συμβουλίου Προστασίας Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς της Προύσας (BURSA KÜLTÜR ve TABİAT VARLIKLARINI KORUMA KURULU), και BKTVKK/ 16.06.146/4734/11.9.1990 του Γραφείου Προέδρου (BÜRO MÜDÜRLÜĞÜ), το κτιριακό συγκρότημα του Παρθεναγωγείου χαρακτηρίστηκε ως μνημειακή κατασκευή.

Τα Νηπιαγωγεία

Στις αναφορές για τα προηγούμενα δύο σχολεία (Αρρεναγωγείο και Παρθεναγωγείο) περιλαμβάνονται και οι περισσότερες πληροφορίες για τα δύο Νηπιαγωγεία, που υπήρχαν στην Τρίγλια, πριν από την ανέγερση του Νέου Σχολείου στην περίοδο 1909-1912.

Όπως αναφέρθηκε στο προηγούμενο κεφάλαιο, από την επιστολή της Εφοροδημογεροντίας της 10.1.1885 προκύπτει το συμπέρασμα ότι 1) στο κτίριο, που είχε ανεγερθεί με τη δωρεά του Γεωργίου Ζαρίφη, πριν από το 1884, για να λειτουργήσει ως Παρθεναγωγείο, συστεγαζόταν και το πρώτο Νηπιαγωγείο, και φοιτούσαν 70 περίπου μαθήτριες και 300 περίπου νήπια, την εποχή εκείνη, και 2) είχε αγοραστεί οικόπεδο για να ανεγερθεί και άλλο Νηπιαγωγείο, ως παράρτημα, για τα νήπια των απομεμακρυσμένων συνοικιών. Η θέση του δεύτερου Νηπιαγωγείου προκύπτει έμμεσα από τους πληροφορητές του ΚΜΣ, για τα νερά του χωριού: «Ο μαχαλάς του Άϊ Δημήτρη είχε βρύση έξω από το σχολειό, τα παλιά τα χρόνια ήταν εκεί το Νηπιαγωγείο». Μία από τις δεξαμενές-βρύσες της περιοχής αυτής, που αποτελούσε και κόμβο για τις δύο διακλαδώσεις των σωλήνων νερού, οι οποίες τροφοδοτούσαν την άνω συνοικία, βρίσκεται στην αρχή του Kaptan Sok, βορειοδυτικά του Νέου Σχολείου και απέναντι από την είσοδο της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου Άνω. Ίσως, εκεί γύρω να βρισκόταν το δεύτερο Νηπιαγωγείο. Δεν πρέπει να λειτούργησε μετά τη μεταφορά όλων των σχολείων στο νέο κτίριο το 1912, σύμφωνα με τη μαρτυρία των πληροφορητών «τ' άλλα έμειναν έτσι», και την 21.9.1921 η Εφοροδημογεροντία αποφάσισε να το παραχωρήσει με το οικόπεδό του στον Ευγ. Καλαφάτη (πρακτικό από 21.9.1921, σελ. 376), έναντι του χρέους των Σχολών προς αυτόν, από το κοινό δάνειο, στο οποίο είχε συμμετάσχει, για την ολοκλήρωση των εργασιών (1911).

Το πρώτο πρακτικό της Εφοροδημογεροντίας που αναφέρεται στο Παρθεναγωγείο είναι εκείνο της 8.9.1909 (σελ. 76), στο οποίο αποφασίστηκε ο αναδιορισμός του προσωπικού του Παρθεναγωγείου και Νηπιαγωγείου Τριγλίας και συγκεκριμένα 1) την κ. Μαγδ. Βαφειάδου αντί ετησίου μισθού 46 ΛΤ, την κ. Αναστασία Οικονόμου βοηθό του Παρθεναγωγείου αντί 11 ΛΤ, 2) την κ. Όλγα Σιγουριτού ως διευθύντρια του Νηπιαγωγείου με ετήσιο μισθό 21 ΛΤ, την κ. Ευανθία Καβούνη ... διευθύντρια του Νηπιαγωγείου με ετήσιο μισθό 9 ΛΤ και τις βοηθούς Άννα Χαστόγλου, Σπίρτου και Αμπατζή αντί 350 γρ. η κάθε μία.

Στο πρακτικό της 30.11.1910 (σελ. 107) συζητήθηκε η επιστολή της Οικονομικής Επιτροπής των νέων Σχολείων, με την οποία ζητάει τα κλειδιά του άνω Νηπιαγωγείου, για να προβεί στην ενοικίασή του με πλειστηριασμό και η Εφορία αποφάσισε ότι, με βάση το πρακτικό της 19.4.1910 (σελ. 93), η Επιτροπή δεν δικαιούται να συμπεριλάβει και το εν λόγω Νηπιαγωγείο εις τα λοιπά προσοδοφόρα κτήματα, των οποίων οι πρόσοδοι ορίστηκαν για τη χρήση του δανείου (εννοεί το δάνειο για την ολοκλήρωση των Νέων Σχολείων). Επίσης ότι, η αξίωση της Επιτροπής να ζητά απ' ευθείας να διενεργήσει πλειστηριασμό είναι αντίθετα με τον Κανονισμό και αποφασίστηκε να γραφτεί και να αποσταλεί επιστολή με αυτό το πνεύμα. Υπενθυμίζεται ότι στη συνεδρίαση της Γενικής Συνέλευσης της 19.4.1910, υπό την προεδρία του Χρυσόστομου, Μητροπολίτη Σμύρνης πλέον (το πρακτικό είναι γραμμένο από τον ίδιο), συζητήθηκε το θέμα της εκ περιτροπής λειτουργίας των εκκλησιών το πρακτικό τελειώνει με τις φράσεις "Τα δύο Σχολεία (σ.σ. εννοεί τα παλιά, τα οποία αναφέρεται, στο ίδιο πρακτικό, ότι μετατρέπονται το μεν Αρρεναγωγείο εις Χάνι, το δε Παρθεναγωγείο εις Υφαντουργείο και το κάτω εις θέατρο) ενοικιάζονται δια πλειοδοσίας προς χρήσιν του πλειοδοτούντος. Δια πλειοδοσίας κατακυρούται και των λοιπών κτημάτων η ενοικίασις".

Στη συνεδρίαση της Γεν. Συνέλευσης της 10.1.1911 (σελ. 110) συζητήθηκε και πάλι το θέμα του αν περιλαμβάνεται και το άνω Νηπιαγωγείο στα κτήματα των οποίων η διαχείριση παραδόθηκε στην Οικονομική Επιτροπή των Νέων Σχολείων και η Συνέλευση αποφάσισε "... όπως η ενοικίασις του εν λόγω κτιρίου γίνηται υπό της εκάστοτε Εφοροδημογεροντίας αι πρόσοδοι δε παραδίδωνται εις την επί των νέων κτιρίων διορισθείσαν οικονομικήν επιτροπήν. Εάν δε εν τω μεταξύ τούτου παρουσιασθή αγοραστής του εν λόγω κτιρίου εις τιμήν συμφέρουσαν δύναται η Εφοροδημογεροντία να έλθη εις διαπραγματεύσεις μετά του αγοραστού αναφερομένη δια την τελικήν απόφασιν εις την Γενικήν Συνέλευσιν της Κοινότητος".

Στη συνεδρίαση της 6.9.1919 (σελ. 293) αποφασίστηκε η πρόσληψη της Σοφίας Σπίρτου, ως νηπιαγωγού, με μισθό 8 Λοθ. το μήνα.

Στη συνεδρίαση της Εφοροδημογεροντίας της 21.1.1920 (σελ. 312), αποφασίστηκε, εκτός των άλλων, 1) να ζητηθούν, από τον Αρχίατρο του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού στην Κωνσταντινούπολη, τα κατάλληλα φάρμακα για την καταπολέμηση της επιδημίας της γρίπης και 2) η διακοπή των μαθημάτων των Νηπιαγωγείων α' και β' τμήματος, από την αιτία αυτή, και η παραμονή των νηπίων στα σπίτια τους, μέχρι νεωτέρας αποφάσεως.

Στη συνεδρίαση της Εφοροδημογεροντίας της 14.6.1920 (σελ. 324) συζητήθηκε το θέμα της διεξαγωγής των ετήσιων προφορικών και γραπτών εξετάσεων των Σχολών. Με δεδομένη την πολιτική κατάσταση εκείνης της εποχής, εγκρίθηκε να διεξαχθούν οι εξετάσεις ανεπισήμως, με εξεταστική επιτροπή στην οποία θα συμμετέχει και το διδακτικό προσωπικό και η Εφοροδημογεροντία και να εξετασθούν γραπτώς οι ανώτερες τάξεις, αμφοτέρων των Εκπαιδευτηρίων, από της τετάρτης τάξεως και άνω, και προφορικώς οι κατώτερες τάξεις και των Νηπιαγωγείων. Ως μέλη της εξεταστικής Επιτροπής θεωρήθηκαν οι Κωνσταντίνος Κονδυλένιος, ιατρός, Σωκράτης Καλεμκερής και Σταύρος Βοδούρογλου, φαρμακοποιός, και ανέλαβε ο γραμματέας να τους ενημερώσει με επιστολή και να ζητηθεί απ αυτούς να ενημερώσουν την Εφοροδημογεροντία για το πόρισμά τους.

Στη συνεδρίαση της Εφοροδημογεροντίας της 18.8.1920 (σελ. 334) συζητήθηκε, εκτός των άλλων, αφενός το θέμα της έλλειψης μαθητών και μαθητριών στις τρεις ανώτερες τάξεις Ζ', ΣΤ' και Ε' και αποφασίστηκε να γίνουν μικτές, αφετέρου στο Νηπιαγωγείο να γίνονται δεκτά τα νήπια που έχουν συμπληρώσει το πέμπτο έτος της ηλικίας τους.

Στο ιδιόχειρο πρακτικό του Χρυσόστομου, Μητροπολίτη Σμύρνης, για τη συνεδρίαση της Εφοροδημογεροντίας της 21.9.1921  (σελ. 376), υπό την προεδρία του, εγκρίθηκε και αποφασίστηκε όπως, απέναντι στο χρέος των Σχολών προς τον Ευγένιο Καλαφάτη, αδελφό του Χρυσόστομου, το οποίο προέρχεται από το κοινό δάνειο για την αποπεράτωση των Σχολών και για τελεία εξόφληση, παραχωρηθεί στον Ευγένιο Καλαφάτη το ευρισκόμενο στην Άνω συνοικία κτίριο, πρώην Νηπιαγωγείο, με το οικόπεδό του.

[Βασίλης Σακελλαρίδης]

Συγχαρητήρια, οι πληροφορίες που συγκέντρωσες και οργάνωσες είναι πολύ σημαντικές και ως εκ τούτου πολύ ενδιαφέρουσες!