23) H ΕΓΓΕΙΟΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ ΣΤΗΝ ΤΡΙΓΛΙΑ ΣΤΑ ΤΕΛΗ ΤΟΥ 19ου ΜΕΧΡΙ ΤΟ 1922

[Μάκης Αποστολάτος]

Από τη διεξοδική μελέτη των τεσσάρων Κωδίκων της Τρίγλιας, που διασώθηκαν και φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ), και, ειδικότερα, από τις διαθήκες, τα προικοσύμφωνα, τα διανεμητήρια, τα πωλητήρια, τους συμβιβασμούς στη διανομή κτηματικών περιουσιών κ.α., στην περίοδο που καλύπτουν αυτοί οι Κώδικες (1877-1922) προκύπτουν σημαντικά στοιχεία για την έγγειο ιδιοκτησία (κτηματική περιουσία) των Τριγλιανών, τα τοπωνύμια των περιοχών στα οποία βρισκόντουσαν τα κτήματά τους, το είδος της καλλιέργειας σε κάθε τοποθεσία, τον τρόπο περιγραφής των εμβαδών τους και τη σύγκρισή τους με τις σημερινές μονάδες, τους Τριγλιανούς μεγαλοκτηματίες, την αξία των ακινήτων (οικιών, οικοπέδων, κτημάτων) κ.α.

1. Τοπωνύμια-τοποθεσίες

Τα τοπωνύμια και οι τοποθεσίες της Τρίγλιας, μέσα στο χωριό και στην ευρύτερη περιφέρειά της, έχουν καταγραφεί στις μαρτυρίες των πληροφορητών (Προφορική Παράδοση)  του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών (ΚΜΣ) στη Νέα Τρίγλια το Σεπτέμβριο του 1960 (29.9.1960) και στη Ραφήνα το Νοέμβριο του 1960 (17.11.1960). Πρόκειται για ένα εξαιρετικό και σημαντικό αρχείο, με το οποίο διασώθηκαν πολλά στοιχεία της Τρίγλιας από πληροφορητές που έζησαν εκεί πριν από το Μεγάλο Διωγμό του 1922.

Σε διαφορετικά κεφάλαια αυτού του αρχείου καταγράφονται οι ονομασίες τοποθεσιών 1) των 9 βουνών, οροπεδίων, λόφων, πεδιάδων (Βαϊνού, Βουνό, Γούρνα, Κορακοφωλιά, Μελισσόπετρα, Ντριβούνι, Τσαπημένη, Τσιτριπόνι, Χρυσοποδιά), 2) των 6 τοπωνυμίων κοντά στη θάλασσα (Ζίγρες, Καρουλού, Καπαντζά, Κρεμνά, Μπουντρούμι, Σκάλα), 3) των  7 εκκλησιών (Αι Γιάννης, Αι Γιώργης Επάνω, Αι Γιώργης Κάτω, Αι Δημήτρης, Παναγία-Μητρόπολη, Παντοβασίλισσα, Αγ. Επίσκεψις), 4) των παρεκκλησιών (Προφήτης Δανιήλ), 5) των εξωκλησιών (Αι Θόδωρος), 6) των 4 μοναστηριών (Αι Γιάννη, Πατέρων, Αγ. Στεφάνου, Σωτήρος), και 7) των 58 τοπωνυμίων των τοποθεσιών στην ευρύτερη περιφέρεια της Τρίγλιας: [Αγίου το Κελί, Αλώνια, Ασπρόγεια, Αι Βασίλης (Αι Βασίληδες), Αχούρια, Βασιλίτσηδες, Γιάνικα, Αι Γιώργης, Γιολτζούκια, Γουρνίτσες, Ζυγάδια, Αι Θοδότες, Καλάμια, Καλεντέρια, Καλιάγκοι, Καλντιρίμι, Καμάρα, Καμένος (Καμένοι), Καπλιό (Καπλιά), Καρετό (Καρετά), Κετέν ντερές, Κλαδερή (Κλαδερές), Κούκος, Κρύα Βρύση, Κουμιά, Λάμαρης (Λαμάρηδες), Λάσκαρη, Λιβάδια, Λόγγος, Μαλαφράς, Μαριές, Μαρμάρα, Μαυρόγεια, Μιχαλάκοι, Μπουλί (Μπουλιά), Μόνοικο (Μόνοικα), Αι Νικόλας, Ντεντέ, Ξερολίμνες, Παλαιοχώρι, Παφλαόνα (Παφλαόνες), Πηγαδίτσα, Πλατανιά (Πλατανιές), Πλιθοκόπι, (Πλιθοκόπια), Ρυακιά, Σιγηνά, Σιφίδες, Σταυροπήδι, Σταυρός, Στέρνα, Αι Στεφανήδες, Στρίγκος, Συκαριές, Τουρλιά, Τρυπημένη (Τρυπημένες), Φαομόδι, Χωνεμένα, Ψαθινά], δηλαδή 86 συνολικά τοπωνύμια-τοποθεσίες. Στα αντίστοιχα κεφάλαια αναφέρονται η ονομασία, η θέση και η απόσταση (ωριαία) καθενός από τις 86 συνολικά τοποθεσίες καθώς και μερικές χαρακτηριστικές τους λεπτομέρειες.

Ο Απόστολος Τσίτερ (Τρίγλια του Κιανού Κόλπου, Θεσσαλονίκη 1979, σελ 30-31) περιγράφει 44 τοπωνύμια της Τρίγλιας με τη δική του σειρά:
"Απαριθμίζω τα τοπωνύμια, βάζοντας κάποια σειρά από την παραλία, Αριστερά. για κείνον πού αντικρύζει την Τρίγλια:

Αη Σίδεροι (άπδ τήν Μονή Ίσηδώρου που υπήρχε), Σίσβες (Μονή Θεσβίτου Ηλιού), Αλισαΐος (Μονή Έλισαιέ), Καραβόπετρα. Μύτη, Σαλαχανάς (Σφαγεία), Καρουλού. Κορακοφωληά, Άη Γιάννηδες (Μονή Αγίου Ιωάννου), Λόγγοι, Λαμάρηδες, Αη Γιώργηδες, Ρυακές, Καρετά, Του Λούτζογλη, Της Φρανσίας, Τό Σκυλάμπελο, Η Βαϊνού (από την Μοναχή του Μοναστηριού τής Παντοβασιλίσσης Εύδοκία Βαϊανή την όποια παντρεύτηκε στο έτος 897 ο Αυτοκράτορας τού Βυζαντίου Λέων ο 6ος ο Σοφός), Τα Χωνεμένα, Τα Λειβάδια, Τα Άητοκελλιά (Αγίου τα κελλιά), Πλατανιές, Μπολονερός (πολλά νερά), Καλάμια, Καλιάγκοι, Στέρνες, Το Καζίνο τού Μοναστηριού, Τα Αλώνια, Οι Καμάρες (ερείπια), Παληοχώρια (ερείπια), Αη Βασίληδες, Τα Γιάννικα, Η Πεφλαώνα (κάποιος αριστοκράτης παφλαγών είχε ίσως κτήμα), Μελισσόπετρες, Αη Σφύριδοι (Αγίασμα Αγίου Σπυρίδονος), Η Σωτήρα (Μονή Σωτήρος), Χρυσοποδιές, Πλιθοκόπια, Ή Πατημασιά τού Έλληνα, Τα Αχούρια, Τα Ψαθινά, Το Μυλόβλακο (αυλάκι τού μύλου), Τα Μόνοικα (Μοναχικά κελλιά καλογήρων), Φαομόδια".

Η Ελένη Παπαδοπούλου επεξεργάστηκε το υλικό του αρχείου Προφορικής Παράδοσης του ΚΜΣ  στην εργασία της "Τα τοπωνύμια της Τρίγλιας Βιθυνίας", Αθήνα 1998, και προσθέτοντας μερικές τοποθεσίας ακόμη από άλλες πηγές, όπως πχ 7 τοποθεσίες από τον Απ. Τσίτερ (Άγιοι Σίδεροι, Καραβόπετρα, Λούτζογλη, Μπολονερός, Σαλαχανάς, Σκυλάμπελο, Φραντσίας), 3 από τον Τρ. Ευαγγελίδη (Αγία Μαρίνα, Παντοβασίλισσα, Πατουμιά του Έλληνα), 4 από σύγχρονους πληροφορητές ('Αγιος Ελισσαίος, Μυλόβλακο, Μύτη, Χαζενές) κλπ, αλλά και αγιάσματα, καζίνα (κέντρα διασκέδασης) και άλλα χαρακτηριστικά σημεία της Τρίγλιας,  κατέγραψε 107 συνολικά τοποθεσίες μέσα στην Τρίγλια αλλά και στην ευρύτερη περιφέρειά της και συγκεκριμένα: 1) Αγία Επίσκεψη, 2) Αγία Μαρίνα, 3) Αγία Παραμπολινή,  4) Αγία Παρασκευή, 5) Αγία Σισβινή ή Σίσβη, 6) Αγία Σωτήρα, 7) Άγιοι Θεοδότες, 8 ) Άγιοι Σίδεροι, 9) Άγιος Βασίλειος, 10) Άγιος Γεώργιος, 11) Άγιος Γεώργιος ο επάνω, 12) Άγιος Γεώργιος ο κάτω, 13) Άγιος Δημήτριος, 14) Άγιος Ελισσαίος, 15) Άγιος Θεόδωρος, 16) Άγιος Ιωάννης, 17) Άγιος Νικόλαος, 18) Άγιος Σπυρίδων, 19) Άγιος Στέφανος, 20) Άγιος Τρύφων, 21) Αι Στεφανήδες, 22) Αϊτο κελλί, 23) Αλώνια, 24) Ασπρόγεια, 25) Αχούρια, 26) Βαϊνού, 27) Βασιλίτσηδες, 28) Βουνό, 29) Γιάνικα, 30) Γιολτζούκια, 31) Γούρνα, 32) Γουρνίτσες, 33) Δήμα Καζίνο, 34) Ζυγάδια, 35) Ζίγρες, 36) Καλάμια, 37) Καλεντέρια, 38) Καλιάγκοι, 39) Καλντιρίμι, 40) Καμάρα, 41) Καμένος, 42) Καπαντζάς, 43) Καπλιό, 44) Καραβόπετρα, 45) Καρετό, 46) Καρολού, 47) Κετέν Ντερές, 48) Κλαδερή, 49) Κορακοφωλιά, 50) Κούκος, 51) κουμιά, 52) Κρεμνά, 53) Κρύα Βρύση, 54) Λάμαρης, 55) Λάσκαρη, 56) Λιβάδια, 57) Λόγγος, 58) Λούτζογλη, 59) Μαλαφράς, 60) Μαριές, 61) Μαρμάρα, 62) Μαυρόγεια, 63) Μελισσόπετρα, 64) Μιχαλάκοι, 65) Μοναστήρι των Πατέρων, 66) Μόνοικο, 67) Μπολονερός, 68) Μπουλί, 69) Μπουντρούμι, 70) Μυλόβλακο, 71) Μύτη, 72) Ντεντέ, 73) Ντριβούνι, 74) Ξερόλιμνες, 75) Παλαιοχώρι, 76) Παναγία, 77) Παντοβασίλισσα, 78) Πατουμιά του Έλληνα, 79) Πελεκητή, 80) Πεφλαόνα, 81) Πηγαδίτσα, 82) Πλατανιά, 83) Πλιθοκόπι, 84) Προφήτης Δανιήλ, 85) Ρυακιά, 86) Σαλαχανάς, 87) Σιγινά, 88) Σιφήδες, 89) Σκάλα, 90) Σκυλάμπελο, 91) Σουγγλωτές, 92) Σταυροπήδι, 93) Σταυρός, 94) Στέρνα, 95) Στρίγος, 96) Συκαριές, 97) Τουρλιά, 98) Τρυπημένη, 99) Τσαπημένη, 100) Τσιτριπόνι, 101) Φαομόδι, 102) Φελάκια, 103) Φραντσίας, 104) Χαζενές, 105) Χρυσοποδιά, 106) Χωνεμένα, 107) Ψαθινά.

Στους τέσσερις Κώδικες της Τρίγλιας (Προικοσυμφώνων 424 και 425, Διαθηκών 426) και Πρακτικών 427) έχουν καταχωρηθεί δικαιοπρακτικά έγγραφα (διαθήκες, διανεμητήρια, πωλητήρια, συμβιβασμοί στη διανομή κτηματικής περιουσίας) για ακίνητα που βρίσκονται σε διάφορες τοποθεσίες είτε μέσα στην Τρίγλια είτε στην ευρύτερη περιφέρεια. Από την εργασία συστηματικής καταγραφής όλων αυτών των δικαιοπρακτικών εγγράφων, σε μορφή λογιστικών φύλλων (Excel), εξαιρέθηκαν τα προικοσύμφωνα με το σκεπτικό ότι 1) σε όσες περιπτώσεις αναφέρεται προικώο ακίνητο, αυτό αφορούσε, συνήθως, σε οικία ή τμήμα της, που βρίσκεται μέσα στην Τρίγλια, και 2) στις λίγες περιπτώσεις που αναφέρεται προικώο κτήμα, αυτό δεν αποδίδει τη συνολική κτηματική περιουσία του συμβαλλομένου που το λαμβάνει. Από την εργασία αυτή προέκυψε ότι τα ακίνητα που αναφέρονται στα δικαιοπρακτικά έγγραφα αφορούν 1) σε 10 τοποθεσίες μέσα στην Τρίγλια (Αγ. Γεώργιος Άνω, Αγ. Γεώργιος Κάτω, Αγ. Δημήτριος, Αγ. Ιωάννης,  Μητρόπολη, Παντοβασίλισσα, Σεργί, Παζάρι, Παραλία, Σύρτικο), 2) σε 85 τοποθεσίες στην ευρύτερη περιφέρεια της Τρίγλιας, 3) σε 3 γειτονικά χωριά και άλλη τοποθεσία (Αναχώρι, Ινκάγια, Τσιφλίκι και Ρεύμα Γιαλίτσι) και 4) μια οικία στην Προύσα. Οι 85 τοποθεσίες στην ευρύτερη περιφέρεια της Τρίγλιας, που αναφέρονται στους Κώδικες, είναι οι ακόλουθες και σε παρένθεση περιγράφεται το είδος της καλλιέργειας που αναγράφεται στο έγγραφο για κάθε τοποθεσία και ο αριθμός των όμοιων κτημάτων σ' αυτήν:

1 Αγ. Αθανάσιος (μουριές 1),
2 Αγ. Βασίλειος (ελαιόκτημα 8, μπαχτσές 4, μουριές 4, κτήμα),
3 Αγ. Γεώργιος (ελαιόκτημα 8, άμπελος, μπαχτσές)
4 Αγ. Θεοδότης (ελαιόκτημα 5, μπαχτσές 3, χωράφι)
5 Αγ. Νικόλαος (ελαιόκτημα 25)
6 Αγ. Παρασκευή (μπαχτσές 2)
7 Αγ. Στεφάνη (ελαιόκτημα 2)
8 Αγ. Σπυρίδων (ελαιόκτημα 21, μπαχτσές 1)
9 Αγ. Τρύφων (χωράφι 1)
10 Αγίου Κελί (ελαιοτόπιο 2, μουριές 1, αμπέλι 1, μπαχτσές 1)
11 Αλή Πασά (χωράφι 1)
12 Αλώνια (ελαιόκτημα 30, αμπέλι 3, μουριές 1, μπαχτσές 6)
13 Ασπρόγια (ελαιόκτημα 18, αμπέλι 8, μπαχτσές 1)
14 Αχούρια (ελαιόκτημα 1, αμπέλι 2)
15 Βαϊνού (ελαιόκτημα 2)
16 Βασιλίτσι (ελαιόκτημα 3)
17 Βουνό (ελαιόκτημα 11, μπαχτσές 2, χωράφι 2)
18 Γιάννικα (ελαιόκτημα 13, αγρός 1),
19 Γουρνίτσες/Γουρουνίτσες (ελαιόκτημα 14, μπαχτσές 1)
20 Εβραίικα (ελαιόκτημα 2)
21 Ζυγάδια (ελαιόκτημα 3, μουριές 5, μπαχτσές 1, χωράφι 6)
22 Ζύγρα (χωράφι 2)
23 Θίσβη (ελαιόκτημα 8 )
24 Ιτιά (μπαχτσές 2, χωράφι 2)
25 Κακονύχι (ελαιόκτημα 1)
26 Καλάμι/Καλάμια (ελαιόκτημα 9, μουριές 7, μπαχτσές 13)
27 Καλντιρίμ (ελαιόκτημα 11, μπαχτσές 1)
28 Καλιάγγοι (ελαιόκτημα 20)
29 Καμάρα (ελαιόκτημα 5, μουριές 2, αμπέλι 1, μπαχτσές 2)
30 Καμμένος (ελαιόκτημα 7, άμπελος 1, μπαχτσές 2)
31 Καπατζάς/Καπιτζής (ελαιόκτημα 6, μπαχτσές 1, χωράφι 4, ανεμόμυλος 1)
32 Καπλιά (ελαιόκτημα 3)
33 Καραμανή/Καραμανλή (ελαιόκτημα 5 και μερικά με αμπέλι και μπαχτσέ, αμπέλι 1, μπαχτσές 1)
34 Κατέντερε (χωράφι κοιλών 6)
35 Κεραμίδα (ελαιόκτημα 1)
36 Κήδεια (ελαιόκτημα 3)
37 Κλαδερή (ελαιόκτημα 5, αμπέλι 6, χωράφι 1)
38 Κουμί/Κουμέ (ελαιόκτημα 18, μπαχτσές 2)
39 Κουρού-Τσεσμέ (ελαιόκτημα 2, αμπέλι 1)
40 Κρεμνά (ελαιόκτημα 16)
41 Κρύα Βρύση (αμπέλι 5, μπαχτσές 6, χωράφι 4, μουριές 3)
42 Κυδωνιές/Κούκος (ελαιόκτημα 1)
43 Λάμαρη (ελαιόκτημα 16, αμπέλι 4, μουριές 6, μπαχτσές 8 )
44 Λαρδοκόπος (ελαιόκτημα 7)
45 Λάσκαρη (ελαιόκτημα 1, αμπέλι 4, μπαχτσές 6)
46 Λειβάδια (ελαιόκτημα 49)
47 Λόγγος/Λόγγοι (ελαιόκτημα 7, μπαχτσές 2, χωράφι 1)
48 Λυκοφούσκια? (ελαιόκτημα 1)
49 Μαλαθράς/Μαλαθράς (ελαιόκτημα 14, αμπέλι 4, μπαχτσές 1 αγρός 1)
50 Μαριές (ελαιόκτημα 34, αμπέλι 1, μουριές 1)
51 Μαρμάρα (ελαιόκτημα 8 )
52 Μαυρόγια (ελαιόκτημα 1, χωράφι 1)
53 Μελισσόπετρα (ελαιόκτημα 1)
54 Μιχαλάκος (ελαιόκτημα 34, μουριές 1, χωράφι 1)
55 Μόνοικο/Μόνικο (ελαιόκτημα 34, μπαχτσές 1)
56 Μπαλής (ελαιόκτημα 5)
57 Μπήλια? (ελαιόκτημα 1)
58 Μπολόνερο/Πολύνερο (μπαχτσές 1)
59 Μπουλί/Πουλί (ελαιόκτημα 32)
60 Ξηρολίμνη (ελαιόκτημα 5, μουριές 2)
61 Παλαιοχώρι/Παλιοχώρια (ελαιόκτημα 35. άμπελος 2, μουριές 1, χωράφι 2)
62 Παφλαώνα/ Παφλαγόνα ( ελαιόκτημα 10)
63 Πεταλίτης (ελαιόκτημα 5, μπαχτσές 1)
64 Πηγαδίτσα (ελαιόκτημα 18, αμπέλι 4, μουριές 1, μπαχτσές 2)
65 Πλατανιά (ελαιόκτημα 16, μουριές 1, μπαχτσές 2)
66 Πλιθοκόπι (ελαιόκτημα 2, μπαχτσές 3, οικόπεδο)
67 Προύσα (οικία)
68 Ρυακιά/Ρυακιές (ελαιόκτημα 8, μουριές 2, μπαχτσές 2)
69 Σκάλα (ελαιόκτημα 3)
70 Σκυλάμπελο/Μνήματα (ελαιόκτημα 1)
71 Σταυροπήδι (ελαιόκτημα 18, γήπεδο στην ενορία Αγ. Ιωάννου)
72 Σταυρός (ελαιόκτημα 13, άμπελος 3, μουριές 2, μπαχτσές 1)
73 Στέρνα (ελαιόκτημα 19, αμπέλι 2, μπαχτσές 1)
74 Στρίγος (ελαιόκτημα 19, αμπέλι 2)
75 Συκαριά (ελαιόκτημα 3)
76 Σωτήρα (ελαιόκτημα 5, μπαχτσές 1)
77 Τριβούνι/Ντριβούνι (μουριές 2, μπαχτσές 1)
78 Τριγόνι (χωράφι2)
79 Τρυπημένη/Τρυπητή (ελαιόκτημα 6, αμπέλι 3, μουριές 3, μπαχτσές 1)
80 Τσούκα (ελαιόκτημα 2, μουριές 1)
81 Φαομόδι/Φαγομόδι (ελαιόκτημα 6)
82 Χρυσοποδιά (ελαιόκτημα 18, αμπέλι 2)
83 Χωνεμένο/α (ελαιόκτημα 10)
84 Χωράφια (ελαιόκτημα 1)
85 Ψαθινά (ελαιόκτημα 23, αμπέλι χέρσο 1, μουριές 2)
86 χωριό Αναχώρι (αλευρόμυλος 200 πήχεις)
87 χωριό Ινκάγια (αλευρόμυλος)
88 χωριό Τσιφλίκι (μπαχτσές 1)
89 Ρεύμα Γιαλίτσι (ελαιόκτημα 1)

Είναι χαρακτηριστικό ότι, στην πλειοψηφία των τοποθεσιών-τοπωνυμίων υπήρχαν ελαιοκτήματα και σε μερικές ο αριθμός τους ήταν μεγάλος, όπως πχ στον Αγ. Νικόλαο 25, στον Αγ. Σπυρίδωνα 21, στα Αλώνια 30, στα Ασπρόγια 18, στους Καλιάγγους 20, στα Λειβάδια 49, στις Μαριές 34, στο Μιχαλάκο 34, στο Μόνοικο 34, στο Μπουλί 32, στο Παλαιοχώρι 35, στην Πηγαδίτσα 18, στο Σταυροπήδι 18, στη Στέρνα 19, στο Στρίγο 19 στη Χρυσοποδιά 18 και στα Ψαθινά 23. Αντίθετα, τα κτήματα με μουριές δεν είναι πολλά, αν και γνωρίζουμε ότι η σηροτροφία ήταν ένας βασικός πόρος της οικονομίας της Τρίγλιας. Τοποθεσίες με αριθμό κτημάτων μουριάς μεγαλύτερο των τεσσάρων είναι λίγες και συγκεκριμένα στον Αγ. Βασίλειο 4, στα Ζυγάδια 5, Καλάμι 7 και Λάμαρη 6.

2. Τριγλιανοί μεγαλοκτηματίες

Στα τέλη του 19υ αιώνα και στις αρχές του 20ου υπήρχαν εύποροι Χριστιανοί κάτοικοι της Τρίγλιας, οι οποίοι έκαναν περιουσίες ασχολούμενοι με διάφορα επαγγέλματα, όπως καταγράφεται στον Κώδικα Πρακτικών, πχ για τις περιπτώσεις δανεισμού χρημάτων από ιδιώτες για την ολοκλήρωση των εργασιών του νέου Σχολείου. Στην παρούσα εργασία, όμως, εξετάζονται οι Τριγλιανοί που είχαν μεγάλη έγγειο ιδιοκτησία (μεγαλοκτηματίες) και είτε συνέταξαν διαθήκη είτε δεν συνέταξαν και οι κληρονόμοι τους διένειμαν την ακίνητη και κινητή περιουσία τους. Όπως αναφέρθηκε ήδη σε προηγούμενο άρθρο, στο διάστημα των 19,5 ετών , από 3.1.1903 έως 24.7.1922, καταγράφηκαν μόνον 168 διαθήκες στον αντίστοιχο Κώδικα, γεγονός που αποδεικνύει ότι μικρός αριθμός Τριγλιανών επέλεγε τη διαθήκη ως μέσο για τη διάθεση της περιουσίας του.

Από την εργασία καταγραφής των διαθηκών και των διανεμητηρίων κτηματικών περιουσιών στους Κώδικες 424 και 426 προέκυψαν σημαντικά στοιχεία σχετικά με τον αριθμό των ακινήτων αλλά και το είδος τους (οικίες, μαγαζιά, βιοτεχνικές εγκαταστάσεις, εργαστήρια, κτήματα κλπ) που κατείχαν οι αντίστοιχοι διαθέτες. Στα κτήματα σημαντικό ρόλο παίζει ο αριθμός αλλά και η έκτασή τους, η οποία καταγράφεται, κυρίως, με αναφορά στον αριθμό δένδρων στα ελαιοκτήματα και σε πολύ λίγες περιπτώσεις με αναφορά σε στρέμματα ή σε αριθμό εργατών. Για το θέμα του τρόπου περιγραφής του εμβαδού ενός κτήματος και το συσχετισμό του με σύγχρονες μονάδες μέτρησης θα ασχοληθούμε στην επόμενη ενότητα. Με βάση τις καταγεγραμμένες διαθήκες και διανεμητήρια, ο Αναστάσιος Τυμπανάς αναδεικνύεται ως ο Τριγλιανός με το μεγαλύτερο αριθμό κτημάτων στην ευρύτερη περιφέρεια της Τρίγλιας, αλλά και με το μεγαλύτερο αριθμό δένδρων σε ορισμένα ελαιοκτήματα. Από το ελαιοτριβείο, τα ελαιομάγαζα και το μεγάλο αριθμό ελαιοκτημάτων, προκύπτει ότι η κύρια και βασική ασχολία του ήταν η καλλιέργεια της ελιάς, η επεξεργασία της και το εμπόριο του ελαιολάδου. Για την επιλογή των υπόλοιπων «μεγαλοκτηματιών» της Τρίγλιας θεώρησα ότι, ο αριθμός των 10 κτημάτων είναι ένα λογικό και αντικειμενικό κριτήριο, αν και σε μερικές περιπτώσεις ο αριθμός των δένδρων στα ελαιοκτήματα και, επομένως, το εμβαδόν των κτημάτων και η απόδοσή τους παίζει επίσης σημαντικό ρόλο. Για τον προσδιορισμό του δικαιοπρακτικού εγγράφου σε κάθε περίπτωση, χρησιμοποιούνται οι συντομογραφίες ΔΘΚ για τη διαθήκη και ΔΝΜ για το διανεμητήριο. Με βάση αυτές τις παραδοχές προέκυψε ο ακόλουθος πίνακας «μεγαλοκτηματιών» της Τρίγλιας:

1 Αναστάσιος Τυμπανάς, ΔΘΚ            424, σ. 209, 26 ελαιοτριβείο+ ελαιομάγαζο+ ρακομάγαζο, οικόπεδο, 28 κτήματα, 2 αλευρόμυλοι
2 Ιωακείμ Παπαδόπουλος-Καλλιπολίτης, ΔΘΚ 426, σ. 23, 19 οικία, ελαιομάγαζο 2, 19 κτήματα
3 Ευθύμιος Βαρούτης, ΔΘΚ,            426, σ. 30, εργαστήριο με οικία, οικία, οικία με μαγαζί και 16 κτήματα
4 Ανάστα Παλληκαρά χήρα Λαζάρου, ΔΘΚ    426, σ. 272, 15 κτήματα 1 οικία, 1 μαγαζί 1 οικόπεδο (είχε κάνει διαθήκη και την 9/7/1911 Κωδ 426 σ 169 και έκανε νεώτερη 13/7/1922 Κωδ 426 σ. 310)
5 Κληρ. Ιορδάνου Χ''Αναστασίου ΔΝΜ        427, σ. 348, 18 κτήματα
6 Αθηνά Βουγλίτση ΔΝΜ                    427, σ. 384, 14 κτήματα 1 οικία
7 Σταυράκης Λύρατζης, ΔΘΚ            426, σ. 232, 11, γήπεδο 2, οικία με μαγαζί, 10 ελαιοκτήματα, μπαχτσές 2
8 Ιωάννης Σελαμετζόγλου, ΔΘΚ            426, σ. 245, οικία, 14 κτήματα
9 Δημήτριος Καρασάβας (Βαπόρης), ΔΘΚ    426, σ. 296, οικία με κήπο, 14 κτήματα
10 Σταυράκης Καλλιοντζής ΔΘΚ            426, σ. 245,  οικία με μπαχτσέ, 12 κτήματα
11 Λεωνίδας Ελιόγλου, ΔΘΚ            426, σ. 50, οικία, 12 κτήματα
12 Σταύρος Γιακουβάκης ΔΝΜ            427, σ. 169, 12 κτήματα
13 Ουρανία Θάνου ΔΘΚ                    426, σ. 265, οικία, οικόπεδο, 11 κτήματα
14 Ανάστα ΠαπάΔημητρίου χήρα Αλέκου, ΔΘΚ    426, σ. 33, οικία, 11 κτήματα
15 Ανάστα Καβουνίδη ΔΝΜ                    427, σ. 243, 11 κτήματα
16 Αναστάσιος Καλπάκης ΔΝΜ            427, σ. 154, οικία, 10 κτήματα
17 Τζιβάνης Φούντας, ΔΘΚ                    426, σ. 104, οικόπεδο, 9 κτήματα
18 Αλέξης και Ελένη Μαργαρίτη ΔΘΚ        426, σ. 307 και 309, οικία με μπαχτσέ, 9 κτήματα αλλά με μεγάλο αριθμό δένδρων στα ελαιοκτήματα


3. Εμβαδά κτημάτων

Σε όλες σχεδόν τις διαθήκες τα κτήματα περιγράφονται με τα όριά τους (συνοριάτες) και το είδος της καλλιέργειας (ελαιόκτημα με αριθμό δένδρων, άμπελος, συκαμινεώνας δηλαδή κτήμα με μουριές, μπαχτσές, χωράφι, χέρσο κλπ). Σε ελάχιστες περιπτώσεις προσδιορίζονται με τα σημεία του ορίζοντα. Ο διαθέτης δεν αναφέρει το εμβαδόν τους στα περισσότερα, αλλά δηλώνει «όσον εστί», ενώ σε λίγες περιπτώσεις (κυρίως στις διαθήκες Αναστασίου Τυμπανά και Ιωακείμ Παπαδόπουλου) αναφέρονται, για τα ελαιοκτήματα, ο αριθμός των δένδρων και είτε το εμβαδόν σε στρέμματα είτε ο αριθμός των εργατών που απαιτούνταν για την φροντίδα τους. Με βάση αυτά τα δεδομένα, που προέρχονται αφενός από διαφορετικούς διαθέτες, σε διαφορετικές χρονικές περιόδους (1893 η πρώτη και 1904 η δεύτερη), και για κτήματα σε διαφορετικές θέσεις στην περιφέρεια της Τρίγλιας, επιχείρησα να υπολογίσω τον αριθμό ελαιοδένδρων που αντιστοιχούν στο στρέμμα και να τον συγκρίνω με τα σημερινά δεδομένα. Εξαιρώντας μερικές ακραίες περιπτώσεις από τους υπολογισμούς αυτούς, που δεν ταιριάζουν με τις υπόλοιπες, προέκυψε Μέσος Όρος (ΜΟ) 27 δένδρων ανά στρέμμα, ο οποίος αντιστοιχεί σε απαιτούμενη επιφάνεια γης (6Χ6=) 36 τμ για κάθε ελαιόδενδρο. Η επιφάνεια αυτή για κάθε δένδρο συμπίπτει στις περισσότερες περιπτώσεις των σημερινών ελαιώνων. Επομένως, ένα ελαιόκτημα 60 δένδρων είχε εμβαδόν (60/27=) 2,22 στρεμ. περίπου και άλλο 200 δένδρων (200/27=) 7,4 στρέμματα περίπου, ανεξάρτητα από το δηλωμένο στο έγγραφο, το οποίο δεν προέκυπτε, σίγουρα, από καταμέτρηση τοπογράφου, αλλά από εκτίμηση του ιδιοκτήτη.

Αντίστοιχη προσπάθεια έγινε και για τις περιπτώσεις προσδιορισμού του μεγέθους του κτήματος με βάση τον αριθμό των απαιτούμενων εργατών. Από τα στοιχεία αυτά (αριθμός δένδρων προς αριθμό εργατών), προκύπτει ΜΟ (687/80=) 8,5875 δένδρα ανά εργάτη περίπου. Με το ΜΟ αυτό μπορούμε να υπολογίσουμε πόσους εργάτες χρειάζεται ένα ελαιόκτημα και από το συνδυασμό των δύο ΜΟ, προκύπτει ο συσχετισμός δένδρων, εργατών και εμβαδού ενός ελαιοκτήματος.

4. Αξία ακινήτων (κτημάτων, οικιών, οικοπέδων)-νομισματικές μονάδες

Στα δικαιοπρακτικά έγγραφα των προικοσυμφώνων, διαθηκών, διανεμητηρίων και δωρητηρίων δεν αναφέρεται η αξία του ακινήτου που περιγράφεται αλλά στα πωλητήρια ήταν απαραίτητη η αναγραφή της. Σημειώνεται ότι τα προικοσύμφωνα και τα πωλητήρια έχουν καταχωρηθεί ως αντίγραφα στους Κώδικες, δεδομένου ότι τα πρωτότυπα παραλάμβαναν οι συμβαλλόμενοι. Αντίθετα, οι διαθήκες, τα διανεμητήρια, οι συμβιβασμοί στις διανομές περιουσιακών στοιχείων και τα δωρητήρια ήταν πράξεις που απαιτούσαν το κύρος της Εφοροδημογεροντίας και για το λόγο αυτό έχουν καταχωρηθεί ως πρακτικά της στον αντίστοιχο Κώδικα.

Η συντριπτική πλειοψηφία των πωλητηρίων έχει καταχωρηθεί στον Κώδικα Πρακτικών (427) και εξ αυτών 1) τρία μόνο στην περίοδο 1903-1906, 2) πέντε την 17.8.1908 για την εξαγορά από την Κοινότητα οικοπέδων και οικιών Χριστιανών Τριγλιανών, προκειμένου να ανεγερθεί στον ευρύτερο χώρο το νέο Σχολείο,  3) ένα την 4.10.1909 για την πώληση ακαλλιέργητου ελαιοκτήματος της Κοινότητος αντί 948 γροσίων, 4) ένα την 13.1.1913 για την πώληση από την Κοινότητα ενός ελαιοκτήματος αντί 14 ΛΤ, που είχε δωρηθεί σ' αυτήν με τη διαθήκη Π. Παντσή, και 5) τα περισσότερα (93) μετά την επιστροφή των Τριγλιανών από την πρώτη εξορία τους στην Προύσα, δηλαδή από την αρχή του 1919 μέχρι τον Αύγουστο 1922.

Αξίζει να σημειωθεί ότι το δεύτερο χρονικά πωλητήριο του Κώδικα Πρακτικών (427) καταχωρήθηκε την 3.2.1906 και αφορά στη μεταβίβαση από τον Αναστάσιο και την Ευτέρπη Τατάβλαλη, το γένος Χριστ. Μώραλη, στη Φιλεκπαιδευτική Αδελφότητα, του διώροφου κτιρίου, που βρισκόταν σε κεντρικό σημείο της Τρίγλιας, στην ενορία Μητροπόλεως, δίπλα στο Κοινοτικό καφενείο "Κυψέλη" και είχε καφενείο στο ισόγειο και οικία στον όροφο. Η αξία της αγοραπωλησίας ήταν 410 ΛΤ και για την αγορά αυτή η Αδελφότητα είχε δανειστεί χρήματα από την Κοινότητα.

Οι πέντε αγοραπωλησίες της 17.8.1908 (σελ. 57-58), για την ανέγερση του νέου Σχολείου, αφορούν σε δύο οικίες και τρία οικόπεδα, που βρισκόντουσαν στην ίδια περιοχή της ενορίας Αγ. Δημητρίου. Συγκεκριμένα, η αξία 1) του οικοπέδου του Αναστασίου Ρέλια ήταν 6ΤΛ, 2) της οικίας της Βασιλικής Χριστοδούλου ήταν 45ΤΛ, 3) του οικοπέδου του Γεωργίου Πεπόνη ήταν 15ΤΛ, 4) του οικοπέδου Βουγλίτση ήταν 6ΤΛ και 5) της οικίας του Λυκούργου Τσάκωνα ήταν 160ΤΛ (η αγοραπωλησία αυτή ακυρώθηκε γιατί η οικία δεν περιλήφθηκε τελικά στο χώρο που ανεγέρθηκε το νέο Σχολείο).  Παρατηρείται ότι οι αξίες των δύο από τα τρία οικόπεδα είναι ίδιες (6ΤΛ), ενώ του τρίτου είναι υπερδιπλάσια (15ΤΛ), που σημαίνει ότι είχε μεγαλύτερη έκταση. Επίσης ότι, οι αξίες των δύο οικιών έχουν μεγάλη διαφορά, που σημαίνει ότι η δεύτερη θα είχε, μάλλον, διαφορές στο εμβαδόν του οικοπέδου και στους ορόφους.

Για τα πωλητήρια που συντάχθηκαν από την αρχή του 1919 μέχρι τον Αύγουστο 1922 έχω αναρτήσει σχετικό άρθρο στο forum https://www.triglianoi.gr/index.php?topic=1876.0 . Οι αναγραφόμενες αξίες είναι, συνήθως, σε χάρτινες Οθωμανικές λίρες, σε λίγες περιπτώσεις (4) σε χρυσές και μια σε λίρες Αγγλίας. Σε 22 πωλητήρια της περιόδου από 30.1.1919 έως 24.2.1919 δεν αναγράφονται στοιχεία προσδιορισμού είτε του αριθμού των δένδρων είτε του εμβαδού του κτήματος, αλλά στα περισσότερα (από 24.2.1919 μέχρι τον Αύγουστο 1922) αναγράφεται τουλάχιστον ο αριθμός των δένδρων που περιλαμβάνονται σε κάθε μεταβιβαζόμενο κτήμα. Πέντε (5) πωλητήρια, αυτής της περιόδου, αφορούν σε οικίες ή τμήματά τους και οι αξίες πώλησης είναι 1) 16.2.1920, σ. 316, οικία στην ενορία Αγ. Ιωάννου, 120ΤΛ, 2) 1.9.1920, σ. 336, οικία στην ενορία Αγ. Γεωργίου Κάτω, 100ΤΛ, 3) 11.1.1922, σ. 387, οικία στην ενορία Αγ. Ιωάννου, 150ΤΛ, 4) 30.5.1922, σ. 400, οικία στην ενορία Αγ. Γεωργίου Άνω, 250ΤΛ, και 5) 19.8.1922, σ. 408, ημίσεια οικία στην ενορία Αγ. Γεωργίου Κάτω, 300ΤΛ. Εκτός από τις αξίες των δύο οικιών στην ενορία Αγ. Ιωάννου (120ΤΛ και 150ΤΛ), οι υπόλοιπες δεν είναι άμεσα συγκρίσιμες μεταξύ τους, αφού δεν γνωρίζουμε τα στοιχεία των αντίστοιχων οικιών, όπως πχ όροφοι, εμβαδόν, περιεχόμενο κλπ. Είναι χαρακτηριστικό ότι η αξία της μιας οικίας στην ενορία Αγ. Γεωργίου Κάτω ήταν 100ΤΛ και η αντίστοιχη της μισής στην ίδια ενορία 300ΤΛ. Στην ίδια περίοδο συντάχθηκαν και πωλητήρια για οικόπεδα και, συγκεκριμένα: 1) την 20.9.1920, σ. 338, στην ενορία Αγ. Ιωάννου, αξίας 51ΤΛ, 2) την 26.10.1920, σ. 345, στην ενορία Αγ. Γεωργίου Άνω, αξίας 45ΤΛ, και 3) την 29.3.1921, σ. 355, στην ενορία Μητροπόλεως, αξίας 110ΤΛ. Οι αξίες των δύο πρώτων είναι σχεδόν ίδιες ενώ του τρίτου είναι διπλάσια, που σημαίνει ότι, εκτός από τη θέση, πρέπει να έχει παίξει ρόλο και το εμβαδόν του.

Συγκρίνοντας τις αξίες των οικιών και των οικοπέδων μεταξύ των χρονικών περιόδων αφενός του 1908 αφετέρου 1920-1922, παρατηρείται μια σημαντική αύξηση αξιών στη δεύτερη περίοδο, η οποία αποδίδεται, κυρίως, στον πληθωρισμό που ακολούθησε την ήττα της Τουρκίας το 1918.

Στα υπόλοιπα πωλητήρια, από 24.2.1919 μέχρι τον Αύγουστο 1922, στα οποία δηλώνεται η μεταβίβαση κτήματος και αναγράφεται ο αντίστοιχος αριθμός δένδρων, υπολόγισα την αξία ενός δένδρου για κάθε πωλητήριο, με βάση τον αριθμό τους και τη συνολική αξία πώλησης του κτήματος. Παρατηρείται όμως ότι, η αξία ενός δένδρου διαφοροποιείται σημαντικά  στα αντίστοιχα πωλητήρια και κυμαίνεται από 0,60ΤΛ (31.3.1919, σ. 268) έως 6ΤΛ (19.8.1919, σ. 288). Θεωρώ ότι, αυτή η μεγάλη διαφορά στην αξία ενός ελαιόδενδρου δεν μπορεί να δικαιολογηθεί από τη θέση του ελαιοκτήματος ή την ηλικία του δένδρου ή το μέγεθος του κτήματος και το συνολικό αριθμό δένδρων (είναι χαρακτηριστικό ότι στο ελαιόκτημα με την ανώτατη αξία υπήρχαν 50 μόνον ελαιόδενδρα και το κτήμα πουλήθηκε 300ΤΛ). Οι πωλήσεις αυτές και ειδικά των περιπτώσεων με χαμηλή αξία ανά ελαιόδενδρο θα πρέπει να επηρεάστηκαν και από άλλους παράγοντες, όπως πχ είτε η εξόφληση δανειακών υποχρεώσεων που δημιουργήθηκαν κατά την περίοδο της εξορίας των Χριστιανών Τριγλιανών στην Προύσα, είτε η ανάγκη άμεσης εκποίησης περιουσιακών στοιχείων (κτημάτων) για οικονομικούς και άλλους λόγους.

Για την κατανόηση των νομισματικών μονάδων της εποχής εκείνης, θεωρώ αναγκαία την παράθεση σχετικών στοιχείων αφενός για την Οθωμανική λίρα (χάρτινη και χρυσή) και το γρόσι, που αναφέρονται σε πωλητήρια και σε όλες τις συναλλαγές, αφετέρου για τα χρυσά νομίσματα παλαιότερης εποχής, τα οποία αναφέρονται στα προικοσύμφωνα και με τα οποία οι γαμπροί προίκιζαν τις νύφες, ως αρραβώνα, και αυτές τα χρησιμοποιούσαν ως κοσμήματα (φλουριά), όπως το μετζίτι, ο μαχμουτιές, το εικοσόφραγκο και άλλα. Ο αριθμός των φλουριών που είχε κάθε γυναίκα ήταν αναμφισβήτητο δείγμα πλούτου και ευμάρειας της οικογένειας. Ο οικονομικά εύρωστος πατέρας προίκιζε τη κόρη του και με μετρητά, εκτός από τα συνηθισμένα προικιά.

Λίρα Οθωμανική (η) Νομισματική μονάδα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από το έτος 1844 έως το 1923. Αντικατέστησε το γρόσι, το οποίο εξακολούθησε να κυκλοφορεί, και η ισοτιμία ήταν 100 γρόσια = 1 Οθωμανική λίρα. Επίσης, εξακολούθησε να χρησιμοποιείται και ο παράς, 40 παράδες = 1 γρόσι. Μεταξύ των ετών 1844 και 1881 η Οθωμανική λίρα ήταν ένα διμεταλλικό πρότυπο όπου 1 λίρα = 6,61519 γραμμάρια καθαρού χρυσού = 99,8292 γραμμάρια καθαρό ασήμι. Το 1881, το χρυσό πρότυπο εκδόθηκε και συνεχίστηκε μέχρι το 1914. Στον Α 'Παγκόσμιο Πόλεμο η Τουρκία ουσιαστικά παρεκκλίνει από το χρυσό πρότυπο με τη χρυσή λίρα να αξίζει περίπου εννέα λίρες σε χαρτονομίσματα από τις αρχές του 1920.

Γρόσι (το) Οθωμανική νομισματική μονάδα στην οποία γίνονται όλες οι συναλλαγές στα δικαιοπρακτικά έγγραφα. Μια Οθωμανική λίρα = 100 γρόσια και 1 γρόσι = 40 παράδες.

Μεζίτη ή μετζίτι (το) (mecidiye ή mecit) Πρόκειται για νόμισμα το χρυσό αντιστοιχούσε σε μια χρυσή Οθωμανική λίρα και το ασημένιο 20 γροσίων, 1/5 της χρυσής Οθωμανικής λίρας, κοπής επί σουλτάνου Μετζίτ (από τον οποίο έλαβε και την ονομασία του) και τέθηκε σε κυκλοφορία το 1844.

Μαχμουτιές ή μαχμουτιέδες (ο/οι) (mahmudiye) Νομισματική μονάδα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Πρόκειται για χρυσό νόμισμα της εποχής του σουλτάνου Μαχμούτ Β' (1808-1839) αξίας 36 γροσίων.

Εικοσόφραγκα (χρυσά) (τα) Νόμισμα σε χρυσό.