Αποζημιώσεις προσφύγων για τις εγκαταληφθείσες περιουσίες τους

[Μάκης Αποστολάτος]

Για το θέμα των ανταλλάξιμων περιουσιών των προσφύγων από τη Μ. Ασία και τις αποζημιώσεις από το ελληνικό κράτος, μετά την Καταστροφή του 1922, έχουν γραφτεί πολλά.

Το θέμα αυτό είναι πολύ μεγάλο και ο περισσότερος κόσμος δεν γνωρίζει σήμερα, μετά από 100 και πλέον χρόνια, τα ιστορικά και πραγματικά στοιχεία που έχουν σχέση με τη διαδικασία που ακολούθησε το ελληνικό κράτος την πολύ δύσκολη εκείνη εποχή και τα αποτελέσματα που είχε για τους Έλληνες πρόσφυγες που βρέθηκαν ξαφνικά ξεριζωμένοι από τις ιδιαίτερες πατρίδες τους στη Μ. Ασία και ήταν διασκορπισμένοι σε πόλεις και χωριά της Ελλάδας, χωρίς στέγη, υπάρχοντα και περιουσίες.

Το μεγάλο αυτό θέμα χωρίζεται σε δύο τμήματα, επίσης μεγάλα. Το πρώτο είναι η εφαρμογή της Συνθήκης της Λωζάνης (ΣτΛ) σε ότι αφορά στις δηλώσεις των προσφύγων για την περιουσία (κινητή και ακίνητη) που εγκατέλειψαν στις ιδιαίτερες πατρίδες τους και το δεύτερο την αποζημίωση που θα έπαιρναν.

Στην ανάλυση αυτού του θέματος χρησιμοποίησα πολλά στοιχεία από την εξαιρετική διπλωματική  εργασία (βιβλίο) του κ. Αντώνη Κλάψη "Η Τριγλιανή Ανταλλάξιμη Περιουσία", που εκδόθηκε το 2007, με τη συμπαράσταση του Συλλόγου Τριγλιανών Ραφήνας.

Στο άρθρο 13 της ΣτΛ ορίστηκε η Μικτή Επιτροπή (ΜΕ) που θα προσδιόριζε την αξία των περιουσιών σε χρυσό. Στο άρθρο 14 οριζόταν ότι οι ανταλλάξιμοι δικαιούνταν περιουσία ίσης αξίας και φύσης με αυτήν που είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν στις ιδιαίτερες πατρίδες τους. Το έργο της ΜΕ ήταν πολύ δύσκολο γιατί αφενός αναδείχθηκαν προβλήματα που δεν είχαν προβλεφθεί στη ΣτΛ, αφετέρου δεν υπήρχαν σαφείς όροι, όπως πχ για το τι σημαίνει "κινητή περιουσία" σε σχέση με την ακίνητη.

Η Ελληνική Κυβέρνηση προχώρησε τον Απρίλιο 1924 στην ίδρυση των ειδικών διοικητικών επιτροπών για τον έλεγχο των περιουσιακών δηλώσεων των Ελλήνων ανταλλαξίμων και ένα μήνα αργότερα τη Γενική Διεύθυνση Ανταλλαγής Πληθυσμών στην Κεντρική Υπηρεσία του Υπ. Γεωργίας (ΦΕΚ 98, 2-3 Μαίου 1924).

Στη συνέχεια αποφασίστηκε η διαίρεση των περιοχών που κατοικούσαν Έλληνες πριν την ανταλλαγή, σε εκκλησιαστικές περιφέρειες και κάθε περιφέρεια σε κοινότητες και για κάθε μια ορίστηκε μια Εκτιμητική Επιτροπή (ΕΕ) με έδρα την περιοχή που κατοικούσαν οι πρόσφυγες της συγκεκριμένης κοινότητας.

Τα μέλη των ΕΕ αποτελούνταν από δημογέροντες/προύχοντες κλπ των χωριών καταγωγής που γνώριζαν πρόσωπα και πράγματα. Συνολικά δημιουργήθηκαν περισσότερες από 1.000 ΕΕ που εξέτασαν 420.000 δηλώσεις που υπέβαλαν οι Έλληνες ανταλλάξιμοι. Το συνολικά επιδικασθέν ποσό ανήλθε σε 263.909.910 ΤΧΛ που αντιστοιχούσε σε 87.090.270.300 δρχ λαμβάνοντας υπόψη ότι η συμβατική αξία της ΤΧΛ είχε ορισθεί σε 330 δρχ με βάση το άρθρο 9 παρ. 20 της Κωδικοποιητικής Σύμβασης του ελληνικού Δημοσίου και της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος.

Τα βιβλία των πρακτικών των ΕΕ φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ) και η ομάδα του κ. Νικολάου Ουζούνογλου (Οικουμενική Ομοσπονδία Κωνσταντινουπολιτών) τα ψηφιοποίησε. Όπως αναφέρθηκε ήδη, ειδικά, για την Τριγλιανή Ανταλλάξιμη περιουσία ο κ. Αντώνης Κλάψης ασχολήθηκε συστηματικά με το θέμα αυτό και εξέδωσε το 2007 το βιβλίο "Η Τριγλιανή Ανταλλάξιμη Περιουσία". Για τους Χριστιανούς (Έλληνες) πρόσφυγες της Τρίγλιας Βιθυνίας, συγκροτήθηκαν 3 ΕΕ (Αθήνα, Θεσ/νίκη και Καβάλα) και στις συνεδριάσεις τους εξέτασαν όλες τις δηλώσεις και στα αντίστοιχα πρακτικά καταγράφονται αναλυτικά αφενός η δηλωθείσα κινητή και ακίνητη περιουσία κάθε αιτούντα αφετέρου η εκτίμηση της Επιτροπής σε τουρκικές χρυσές λίρες (ΤΧΛ). Στην εργασία του αυτή ο συγγραφέας κατέγραψε όλες τις δηλώσεις των Τριγλιανών προσφύγων και κωδικοποίησε και τις διπλές (πολλαπλές) δηλώσεις που κατέθεσαν είτε οι ίδιοι πρόσφυγες, σε 2 ή και στις 3 ΕΕ, είτε τα μέλη της ίδιας οικογένειας, όπως καταγράφονταν στα πρακτικά των αντίστοιχων ΕΕ. Επίσης, στις αρχικές σελίδες της εργασίας του περιέλαβε πολλά και ενδιαφέροντα στοιχεία, από διάφορες πηγές, για το θέμα των αποζημιώσεων. Οι ΕΕ επικοινωνούσαν μεταξύ τους για την επίλυση προβλημάτων που είχαν σχέση με τις δηλώσεις. Από την εργασία αυτή προκύπτει ακόμη ότι στις τρεις ΕΕ κατατέθηκαν στο διάστημα 1924-1925 οι δηλώσεις από τους Τριγλιανούς πρόσφυγες και αυτές εξετάστηκαν στην περίοδο 1925-1926. Όπως επισημαίνει ο ίδιος, ο υπολογισμός του ποσού της αποζημίωσης ήταν μικρότερο από το αξιούμενο.
Το πολύτιμο αυτό υλικό βοήθησε σημαντικά την ομάδα των 3 Τριγλιανών απογόνων στο έργο της δημιουργίας των γενεαλογικών δέντρων των Τριγλιανών που εκτυπώνεται αυτές τις μέρες, μετά από τριετή καθημερινή απασχόληση.

Το 2ο τμήμα αυτής της διαδικασίας αφορά στην υλοποίησή της, με την καταβολή των αποζημιώσεων στους πρόσφυγες. Είναι βέβαιο ότι οι Έλληνες πρόσφυγες έλαβαν μικρό μέρος της αξίας των περιουσιών που είχαν αναγκαστεί να εγκαταλείψουν στις ιδιαίτερες πατρίδες τους. Με βάση τα επίσημα στοιχεία, έως το 1933 το ελληνικό Δημόσιο είχε καταβάλλει στους πρόσφυγες συνολικά 6.992.879.144 δρχ είτε σε μετρητά, είτε με τη μορφή κρατικών ομολογιών (Αιγίδης, σελ 40-41), δηλαδή ποσό που αντιστοιχούσε στο 8% της εκτιμηθείσας αξίας των προσφυγικών περιουσιών, χωρίς ωστόσο να υπολογίζονται τα πολλαπλάσια έξοδα για τη στέγαση και την εν γένει προσφυγική αποκατάσταση, με διανομή γεωργικού κλήρου κλπ.
 
Εάν λάβουμε υπόψη ότι η ελληνική κυβέρνηση είχε αποφασίσει στις 3/4/1925 τη χορήγηση προκαταβολής "... έναντι και μέχρις αποπληρωμής της αξίας της περιουσίας την οποίαν εγκατέλειψαν εις την Τουρκίαν..." στους ενδιαφερόμενους Έλληνες ανταλλάξιμους, οι δικαιούχοι πρόσφυγες έλαβαν τελικά σε πρώτη φάση  ένα ποσό κλιμακούμενο μεταξύ 5-25% επί της αξίας των περιουσιών τους (Άγγελος Τσουλούφης, «Η ανταλλαγή ελληνικών και τουρκικών πληθυσμών και η εκτίμηση των εκατέρωθεν εγκαταληφθεισών περιουσιών», Αθήναι, Εκδόσεις Ενώσεως Σμυρναίων, 1989, σελ 121-123).

Το ζήτημα της πραγματικής αξίας των ελληνικών ανταλλαξίμων περιουσιών αποτέλεσε αντικείμενο έντονης συζήτησης, την εποχή εκείνη, ακόμη και στη Βουλή των Ελλήνων το 1930. Γράφτηκαν πολλά βέβαια, και στη συνέχεια.
Για την ενημέρωση των αναγνωστών αυτού του άρθρου, ενημερώνω ότι έχω στην κατοχή μου (χάρη στην επιμέλεια της αγαπημένης μου μητέρας που τα διαφύλαξε όλα αυτά τα χρόνια), αντίγραφα 1) των δηλώσεων που κατέθεσε ο παππούς μου (Πολυνείκης Γεράκης εκ Τρίγλιας της επαρχίας Προύσσης) στην ΕΕ Αθήνας και 2) της υπ' αριθ. 47 πράξης του Υπ. Γεωργίας θεωρημένης από την Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος και με τη (κόκκινη) σφραγίδα με ημερομηνία 14/3/1927, από την οποία προκύπτει ότι "κατεβλήθησαν εις τον δικαιούχον της παρούσης αποφάσεως έναντι της απαιτήσεώς του υπ' αριθ. Μητρώου 47 Ομολογίαι 22 δρχ 22.000, Μετρητά δρχ 5.865,60, Σύνολον δρχ 27.865,60" (συνημμένη η φωτο της 1ης σελίδας). Δυστυχώς, δεν βρήκα σημειώσεις της μητέρας μου για το αν 1) καταβλήθηκαν τα μετρητά και 2) εξαργυρώθηκαν κανονικά οι ομολογίες.

Έχω διαβάσει, όμως, κείμενα από τα οποία προκύπτει ότι οι περισσότεροι πρόσφυγες ξεπούλησαν τις ομολογίες τους αντί ευτελών ποσών.

Υπ' αριθ. 47 πράξη της Εκτιμητικής Επιτροπής Αθήνας για τον πρόσφυγα Πολυνείκη Γεράκη.

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Όπως αναφέρει ο Θανάσης Πιστικίδης στο βιβλίο του «Τρίγλια Βιθυνίας», οι αποζημειώσεις των Ραφηνιωτών δόθηκαν στον Καπετάν Φίλιππο σαν «ΜΙΑ ΕΛΑΧΙΣΤΗ ΑΝΤΑΠΟΔΟΣΗ ΧΡΕΟΥΣ».

https://www.triglianoi.gr/index.php?topic=2122.0