ΚΟΥΡΕΙΣ-ΜΠΑΡΜΠΕΡΗΔΕΣ

[Στάθης Δημητρακός]

ΚΟΥΡΕΙΣ-ΜΠΑΡΜΠΕΡΗΔΕΣ

Μπαρμπέρη τα ξυράφια σου να τα μαλαματώσεις,
ειν΄ ο γαμπρός μας σαν αφρός να μη ντονε ματώσεις.
                                      Δίστιχο στην παλιά Τρίγλια

Οι κουρείς είναι αυτοί που έχουν ως επάγγελμα το κόψιμο των μαλλιών και το ξύρισμα των ανδρών.  Η λέξη μπαρμπέρης προέρχεται από το ιταλικό barberi(e)-ης , ο κουρέας. Η περιποίηση των μαλλιών αποτελούσε φροντίδα του ανθρώπου από τα πολύ παλιά χρόνια. Το επάγγελμα του κουρέα είναι γνωστό από τον 5ο π.Χ. αιώνα και στα αρχαία  κουρεία σύχναζαν αργόσχολοι που τους άρεσε να φλυαρούν και να κάνουν κοινωνική κριτική.  Εργαλεία του μπαρμπέρη ήταν ψαλίδια, ξυράφια, χτένα, χειροκίνητη κουρευτική μηχανή, το λουρί για αν ακονίζουν τα ξυράφια , ένα κύπελλο με το πινέλο σαν σαπουνάδα και το λεγένι. Το εργαστήριο του κουρέα, του μπαρμπέρη λέγεται αντίστοιχα κουρείο ή μπαρμπέρικο. Τα κουρεία στεγάζονταν πολλές φορές μέσα στα καφενεία. Όπως γράφει ο Τριγλιανός Θανάσης Πιστικίδης στο βιβλίο του «Τρίγλια Βιθυνίας» «...μέσα στα περισσότερα  καφενεία τα κάπως μεγάλα τουλάχιστον, υπήρχε πάντα κάποιο κουρείο..[...]. Όμως, το περιφημότερο απ' όλα ήταν το Σαμαρζτήδικο, το καφενείο της Νεολαίας [...]. Η ταμπέλα του Σαμαρτζήδικου έγραφε «Σαμαρτζήδικον – Καφενείο και Κουρείο και Χοροδιδασκαλείο, Τσάπα- Τσόκος και Λισγάρι».
Η πιο επίσημη ώρα του κουρέα ήταν όταν πήγαινε να ξυρίσει το γαμπρό. Το ξύρισμα του γαμπρού ήταν ιεροτελεστία. Όσοι παρακολουθούσαν το ξύρισμα του γαμπρού τραγουδούσαν το παραπάνω δίστιχο.        
Οι μπαρμπέρηδες ήξεραν πολλά γιατροσόφια. Έβγαζαν  τα χαλασμένα δόντια, έκαναν τους οδοντογιατρούς, έκοβαν βεντούζες, θεράπευαν τη «χρυσή», το «σαραλίκι» (ίκτερος) κόβοντας το χαλινό της εσωτερικής επιφάνειας του άνω χείλους,  έκαναν καλά τον «τριχοφάγο» με ξυδομαγιά,  έβαζαν πεντάνευρο (πλατύφυλλο φυτό) στις πληγές κ.α.
Οι μπαρμπέρηδες δούλευαν πολύ, αλλά μιλούσαν πολύ. Γι'αυτό ο πελάτης τους έλεγε: «Θέλω ξύρισμα χωρίς «λίμα» (φλυαρία), μόνο με ξουράφι».  

■Εκείνη την εποχή, οι μπαρμπέρηδες (κουρείς) ήσαν και οδοντογιατροί. Ο Γιάννης Χατζουδιός, ο Αναστάσης Μπόλκας, ο Κουϊμτζής και πολλοί άλλοι μπαρμπέρηδες έβγαζαν και δόντια κυρίως όμως ο Αναστάσης Μπόλκας, ήτο από τους πιο επιτήδειους στην εξαγωγή δοντιών. Τον καιρό εκείνο, όλος ο κόσμος πήγαινε στους μπαρμπέρηδες για ξύρισμα, γιατί δεν υπήρχαν ξυριστικές μηχανές Αν πήγαινες για ξύρισμα, το πρώτο καθήκον του μπαρμπέρη ήταν να σου βάλει το λεγένι στο λαιμό. Το λεγένι ήταν μια μικρή λεκανίτσα από πορσελάνη, πού από τη μια μεριά ήταν έτσι κάπως σκαμμένη για να μισομπαίνει μέσα ο λαιμός και με δυο πέτσινα λουράκια κούμπωνε πίσω στο σβέρκο. Με τα χέρια του ο πελάτης την κρατούσε. Εν συνεχεία ο κουρέας έκανε μια παχιά σαπουνάδα και σαπούνιζε το πρόσωπο του πελάτη με χλιαρό νερό και κατ' αυτόν τον τρόπο μαλάκωναν τα γένια και αυτός που ξυριζότανε δεν υπέφερε καθόλου.
Όπως είπαμε πιο πάνω οι μπαρμπέρηδες κάνανε και καθήκοντα οδοντογιατρού. Ο πόνος του δοντιού όπως θα γνωρίζετε πολλοί, είναι φοβερός και τότε οδοντογιατροί δεν υπήρχαν, γι' αυτό πολλά άτομα, πήγαιναν τη νύχτα και σήκωναν τον Ανάσταση από τον ύπνο, για να του βγάλει το δόντι. Είχε ένα εργαλείο (έτσι κάπως γυριστό) που όταν σου έπιανε το δόντι, αμέσως το πέραγε έξω, πράγμα πού σήμερα και επιστήμονες ακόμα αδυνατούν να κάνουν μια τέτοια εξαγωγή.

Οι μπαρμπέρηδες της παλιάς Τρίγλιας
Σταύρος Μαργαρίτης, Νέα Τρίγλια Χαλκιδικής
«Τριγλιανά Νέα», 23 Μαΐου 1979, φύλλο 20
Τριγλιανά Λαογραφικά.

■Στη Ραφήνα μέχρι  περίπου το τέλος της δεκαετίας του '50 τα κουρεία στεγάζονταν μέσα στα καφενεία. Η Τριγλιανή παράδοση με τους μπαρμπέρηδες συνεχίστηκε. Ο Τριγλιανός κουρέας Γιώργος Τσακμακίδης «έκοβε τη χρυσή». Ο Δημήτριος ( Μήτσος)  Δημητρακός  έκανε  μαλλιά- ξύρισμα με «ανάλυση» για τις παγκόσμιες πολιτικές εξελίξεις και  «έδινε γραμμή» που την έπαιρνε κατευθείαν από το «Πολίτ-Μπιρώ». Ο Μήτσος  Δημητρακός δούλευε μέχρι σχεδόν τα τελευταία του (88 ετών). Είχε ένα μικρό κουρείο
παλαιού τύπου κάτω από το σπίτι του και είχε πελάτες, μεταξύ των άλλων, κάποιους καλλιτέχνες που μένουν μόνιμα στη Ραφήνα. Ένας μάλιστα πελάτης του, μεγάλος ηθοποιός που μένει στην Καλλιτεχνούπολη, του φώναζε: «Γειά σου Μικρασιάτη κουρέα!!». Είχε δίκιο, ο μπάρμπα- Μήτσος  ήρθε 2 χρονών από την Τρίγλια.

Επιμέλεια: Στάθης Δημητρακός

Πηγές:
1. Ετυμολογικό Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, Ν.Π Ανδριώτη, ΑΠΘ, ΙΝΣ (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), Θεσσαλονίκη 1995.
2. Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής, ΑΠΘ, ΙΝΣ (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη).
3. Ελληνικό Λεξικό, Τεγόπουλος- Φυτράκης, Ελευθεροτυπία 1993  
4.Συντεχνίες & Επαγγέλματα στη Θράκη (1685-1920), Κ.Παπαθανάση-Μουσιοπούλου, Εκδόσεις Πιτσιλός, Αθήνα 1985.
5. «Τρίγλια Βιθυνίας», Θανάσης Πιστικίδης, Ραφήνα 1983.
6.«Τριγλιανά Νέα», Τριγλιανά Λαογραφικά  2002, Σταύρος Μαργαρίτης.

[Παναγιώτης Στρούβελης]

Στάθη να σου κάνω μία μικρή διώρθωση, αν μου επιτρέπεις.

Στη Ραφήνα μέχρι  περίπου το τέλος της δεκαετίας του '50 τα κουρεία στεγάζονταν μέσα στα καφενεία. Η Τριγλιανή παράδοση με τους μπαρμπέρηδες συνεχίστηκε. Ο Τριγλιανός κουρέας Γιώργος Τσακμακίδης «έκοβε τη χρυσή». Ο Δημήτριος ( Μήτσος)  Δημητρακός  έκανε  μαλλιά- ξύρισμα με «ανάλυση» για τις παγκόσμιες πολιτικές εξελίξεις και  «έδινε γραμμή» που την έπαιρνε κατευθείαν από το «Πολίτ-Μπιρώ».

Νομίζω ότι είχαμε μέχρι στο τέλος της δεκαετίας του 60 και αρχές πιθανόν του 70. Αφού αν και μικρότερος (του 64), θυμάμαι στο καφενείο του Κοκκίνη, μετέπειτα Γιωτάκη, απέναντι απο το ξενοδοχείο του θείου μου του Γιώργου του Φράγγου, ότι μέσα στο καφενείο υπήρχε ένα δωμάτιο -ξεχωρος χωρος με τζαμαρία αν δεν απατά η μνήμη μου, που ήταν κουρείο - μπαρμπέρικο.

Να θυμήσω και έναν ακόμα κουρέα τον Κώστα τον Παλπατζή, που μάλιστα ήταν και το προτελευταίο κουρείο που έκλεισε στην Ραφήνα.