ΚΑΦΕΝΕΙΑ- Το Αδελφάτο "Κυψέλη"

[Στάθης Δημητρακός]

ΚΑΦΕΝΕΙΑ- Το Αδελφάτο «Κυψέλη»

Ο καφές
Πατρίδα του καφέ είναι η περιοχή της Κόφφα της Αβησσυνίας,  όπου το καφεόδεντρο, η Coffea arabica, μεγάλωνε ελεύθερα σαν θάμνος. Αρχικά ο καρπός χρησιμοποιούνταν  αυτούσιος από τους τοπικούς πληθυσμούς, που είτε τον μασούσαν είτε τον άλεθαν σε μικρούς σβώλους.
Οι Άραβες καλλιέργησαν συστηματικά το καφεόδεντρο και έκαναν μόνιμη χρήση του ροφήματος. Οι πρώτες καφεοφυτείες έγιναν στην αραβική Υεμένη. Ο καλύτερος καφές είναι ο καφές της Μόκας. Με τον αραβικό επεκτατισμό, το είδος και η λέξη, διαδόθηκαν σ΄ όλον τον κόσμο. Στην Ευρώπη τα μετέφεραν οι Τούρκοι και οι Βενετσιάνοι. Οι Τούρκοι φεύγοντας από την πολιορκία της Βιέννης (1529) άφησαν μερικά σακιά με σπόρους καφέ.
Το όνομα του καφέ προέρχεται από την Αραβική λέξη qahhwa(κάχουα).Ο καφές χρησιμοποιήθηκε  σαν υποκατάστατο του κρασιού, καθώς το Κοράνι απαγορεύει το αλκοόλ. Η λέξη χρησιμοποιήθηκε σε όλες τις χώρες, προσαρμοσμένη στις ιδιαίτερες γλωσσικές ιδιομορφίες κάθε τόπου και κάθε λαού: Τουρκικά: kahve, Γαλλικά: café, Aγγλικά: coffee κ.α. Η γλώσσα μας έχει πλουτιστεί  με πλήθος από σχετικές λέξεις και εκφράσεις για τον καφέ και τα καφενεία (προσεχώς γλωσσάρι ).

Τα καφενεία
Tο καφενείο ήταν χώρος συναντήσεων, αναψυχής και συζητήσεων, κυρίως για άντρες.   
Στα καφενεία πίνανε καφέ, ούζο ή ρακί, σερβίρονταν γλυκά του κουταλιού, λουκούμι κ.α. Οι  πελάτες έπαιζαν χαρτιά, ντάμα, ντόμινο και τάβλι. Στην Τρίγλια δημοφιλή παιχνίδια ήταν η πρέφα, το σκαμπίλι και το 66. Οι  θαμώνες κουβέντιαζαν, διάβαζαν τις εφημερίδες που έπαιρναν οι καφετζήδες και άκουγαν λατέρνα.   
Καφετζής ήταν ο ιδιοκτήτης του καφενείου, ο οποίος εργαζόταν σ' αυτό, έψηνε και σέρβιρε καφέδες.
  O φίλος Γιάννης Παπακώστας, ομότιμος Καθηγητής της Νέας Ελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, στο βιβλίο του «Φιλολογικά σαλόνια και καφενεία της Αθήνας», Έκδοση Εστία 1988- Εκδόσεις Πατάκη 2001, περιγράφει τα καφενεία την εποχή του 1880-1930. Επισημαίνει το καφενείο συνδέεται με τη ζωή του Νεοέλληνα. Ήταν ο χώρος στον οποίο γινόταν κατά τον αμεσότερο τρόπο η επικοινωνία των πολιτών  μεταξύ τους,  που είχαν έτσι την δυνατότητα, να συζητούν κατά ομάδες, μικρές ή μεγάλες, για θέματα του ενδιαφέροντός τους. Οι συζητήσεις μπορεί να είχαν προσωπικό, πολιτικό, κοινωνικό, οικονομικό χαρακτήρα. Τα ελληνικά καφενεία, όπως και τα καφέ σ' όλη την Ευρώπη, αποτελούσαν ανέκαθεν κοινωνικό θεσμό.   


■Το Αδελφάτο «Κυψέλη»*

Tο κεντρικό καφενείο Κυψέλη που βρισκόταν στο παζάρι κοντά στο μεγάλο πλάτανο(κάτω στον ντερέ), στο κέντρο του χωριού, εκτός από το όνομα Κυψέλη, το έλεγαν και Αδελφάτο.
Λοιπόν, στο Αδελφάτο σύχναζε όλος ο καλός κόσμος,( διότι ήταν το αριστοκρατικό κέντρο του τόπου μας) και  όσοι θα έρθουν στην Τρίγλια από την Κωνσταντινούπολη, διάφοροι έμποροι για την αγορά της ελαιοπαραγωγής, γιατί η Τρίγλια είχε μεγάλη ελαιοπαραγωγή. Λοιπόν, στο Αδελφάτο γινότανε και εκλογές προς ανάδειξη του νέου Δημάρχου και όταν θα έβγαινε λόγου χάρη ο νέος Πρόεδρος αυτός θα είχε βέβαια και το κόμμα του, από δαύτους ήσαν και μερικοί μπερμπάντες, αλάνια όπως τα έλεγαν, βγαίναν με ένα ταψί στο κεφάλι γεμάτο ρακί  και φώναζαν μες τα σοκάκια εσκιμπετζενέ. Έπειτα ρωτούσε ο ένας τον άλλο τι είναι βρε παιδιά και οι άλλοι λέγανε να τα παλικάρια του Λογοθέτα φωνάζουν εσκιμπετζενέ. Τώρα αυτή η λέξη πώς εξηγείται δε γνωρίζουμε, πάντως ήτο μία χαρμόσυνη είδηση, ότι να πούμε βγήκε ο τάδε. Σε μια εκλογική περίοδο που ο Κασούρης δεν πήρε τους ανάλογους ψήφους για να βγει δήμαρχος και ήτο καταστεναχωρημένος. Άσε βέβαια είτε έβγαινε είτε όχι, αυτός έκανε κουμάντο μέσα και έξω από την κωμόπολη διότι αφενός μεν που ήτο γνωστός σε όλο το βιλαέτι, παντού τα Δικαστήρια και οι Αστυνομίες (τα κοχιμάτια) αυτόν γνώριζαν και εκτός βέβαια που είχε αυτό το ταλέντο ήτο και Τουρκιστής καθώς γνώριζε απταίστως την Τουρκική.
Όπως γράφω πιο πάνω έφυγε στεναχωρημένος, στον δρόμο που πήγαινε για το σπίτι του στον επάνω Μαχαλά, κάποιος τον ρώτησε τι γίνεται μπάρμπα- Στεφανή  κάτω στην αγορά και αυτός απάντησε με μία λέξη «χορεβάσι στου μελαχρινού μεριά».
Αυτή η λέξη μετά πήρε γενικό χαρακτήρα άκουγες μετά μέσα στα καφενεία, στους δρόμους, στην αγορά, παντού το « χορεβάσι» δηλαδή ο κόσμος το πήρε για κομπολόι διότι και κάτι που έβγαινε από το στόμα του Κασούρη ήτο να πούμε σαν κάτι το ιερό.  Πολλές φορές
άκουγες που συζητούσαν οι Τριγλιανοί αναμεταξύ τους και έλεγαν τέλος πάντων για ένα θέμα «αμ' αυτό το είπε ο Κασούρης» δηλαδή ο λόγος του ήτο νόμος. Δεν υπήρχε διαφορετική λύση αυτό που έλεγε ο Κασούρης έπρεπε να γίνει, άκουγες να λέει ο ένας και ο άλλος.

Σταύρος Δ. Μαργαρίτης, Νέα Τρίγλια Χαλκιδικής
(από χειρόγραφο μη δημοσιευμένο κείμενο )

*Καφενείο με την ονομασία «Αδελφάτο» είχε και στα Μουδανιά, το οποίο ανήκε στη περιουσία της Δημογεροντίας.

■.....Η εύπορη τάξη (έμποροι, καταστηματάρχες μεσίτες) και οι
διανοούμενοι (διδάσκαλοι, γιατροί, φαρμακοποιοί κλπ.) εσύχναζαν τις ελεύθερες ώρες τους στο κεντρικό, μεγάλο και ωραίο καφενείο Κυψέλη, που ήταν δίπλα στο παντοπωλείο του Αρμοδίου Στεργίου.
Το όνομα Κυψέλη δόθηκε απ' αυτούς που σπούδαζαν στην Αθήνα, και οι όποιοι έμεναν τότε στην περιοχή της Κυψέλης.
..... Στην Κυψέλη, λοιπόν, συζητούνταν όλα τα προβλήματα του
χωριού και επαίρνονταν πολλές φορές οι μεγάλες αποφάσεις. Έτσι κάποια μέρα, που η δυσκολία συναλλαγής του χρήματος ήταν μεγάλη, λόγω ελλείψεως μικρών χαρτονομισμάτων (ψιλά),  ο μοναδικός Κασούρης κάλεσε τους θαμώνες της Κυψέλης κοντά του και τους είπε: Ακούτε βρε λολάγια, πρέπει να βγάλουμε γρόσια δικά μας, Τριγλιανά....

«Τα Τριγλιανά γρόσια»
Σταύρος Δ.Μαργαρίτης
«Τριγλιανά Νέα», Θεσσαλονίκη, 28 Ιουνίου 1976, φύλλο 5
Τριγλιανά Λαογραφικά, Θεσσαλονίκη 2002.

Επιμέλεια: Στάθης Δημητρακός

Το θέμα Καφενεία συνεχίζεται...