ΔΕΝΤΡΑ ΣΥΜΒΟΛΑ- Πλάτανος, Πλατάνια, Πλατανιές

[Στάθης Δημητρακός]

ΔΕΝΤΡΑ ΣΥΜΒΟΛΑ- Πλάτανος, Πλατάνια, Πλατανιές.
        ΤΡΙΓΛΙΑ- Ν. ΤΡΙΓΛΙΑ - ΡΑΦΗΝΑ

Ο ΠΛΑΤΑΝΟΣ

Ο πλάτανος είναι από τα πιο αγαπητά δέντρα στην πατρίδα μας. Έχει συνδεθεί με την ελληνική μυθολογία, με την  αρχαία και τη νεότερη ιστορία μας. Κάτω από τα βαθύσκια πλατάνια έκαναν τις συνάξεις τους οι αρματολοί, οι κλέφτες και οι καπεταναίοι της Επανάστασης του 1821.

«Ποιός  ξέρει απ' το μνήμα μου τι δέντρο θα φυτρώσει
..Κι αν ξεφυτρώσει πλάτανος στον ίσκιο του από κάτω
θα ΄ρχονται τα κλεφτόπουλα τ' άρματα να κρεμάνε..».

Στο ποίημα του Αλέξανδρου Βαλαωρίτη «Ο Δήμος και το καρυοφύλλι του», πεθαίνοντας εκφράζει την επιθυμία του να φυτρώσει πλάτανος στο μνήμα του για να συντροφεύουν τα κλεφτόπουλα.

Ο πλάτανος  δίνει την εικόνα δέντρου περήφανου, μεγαλόπρεπου και δυνατού που σε μερικές περιπτώσεις η ηλικία του μετριέται σε αιώνες. Παλιά αιωνόβια πλατάνια,  με κορμούς μεγάλους και κουφάλες, εξάπτουν την φαντασία, γιατί συνδέονται με θρύλους και παραδόσεις που λένε στις ρίζες τους κρύβονται  «στοιχειά» και στους κορμούς «νεράιδες». Μερικά  από τα δέντρα αυτά προβάλλουν ως  επιβλητικοί γίγαντες του  φυτικού βασιλείου. Είναι μεγαλόσωμα, θεόρατα, με ύψος δεκάδες μέτρα, συνήθως 30-50 μέτρα. Δέντρα χοντρόκορμα και μεγάλα, αντοχής, που θαρρείς ότι συμβολίζουν την αιωνιότητα.
Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του πλάτανου: Είναι δέντρο φυλλοβόλο, που αποβάλλει δηλαδή τα φύλλα του τον χειμώνα και υγρόφιλο. Φυτρώνει και ευδοκιμεί εκεί που υπάρχουν τρεχούμενα νερά, σε λαγκάδια  και ρεματιές, κοντά σε ποτάμια και σε πηγές αλλά και σε ψηλώματα μέχρι 1.300 υψόμετρο. Επειδή φυτρώνει μέσα και δίπλα στα ρέματα, προστατεύει από τις πλημμύρες  τα γύρω εδάφη, γιατί συγκρατεί την ορμή του νερού των χειμάρρων. 
Την προτίμηση του στο νερό καταγράφεται από τον λαό που λέει: «Όταν δεις πλάτανο και βάτο, έχει νερό από κάτω» ή «ο πλάτανος θέλει  νερό κι η λεύκα θέλει αγέρα» ή «όπου πλατάνι και νερό».
Το δέντρο αυτό είναι όμορφο, αρχοντικό, καλλωπιστικό. Προσφέρει πυκνό και δροσερό ίσκιο σε πλατείες πόλεων και χωριών και παρουσιάζει ιδιαίτερα μαγευτική εικόνα, όταν το συντροφεύουν βρύσες και κυλούν πλάι του γάργαρα νερά. του, με πλούσια καταπράσινη φυλλωσιά.

■ «Ο πλάτανος δεν είναι στοιχειό σαν την εληά, ούτε ριζωμένο θηριό, όπως  η δρυς- ο δέντρος του ελληνικού λαού- είναι κάστρο θεμελιωμένο. Στο θέμελιωμά του πολλές ρίζες και βράχοι γίνονται ένα......και όπου θεμελιωθή , απλώνεται και γιγαντώνεται και αδιαφορεί δια τον κεραυνόν που αναστατώνει τις κορφές του ή δια την νεροποντήν που συγκλονίζει τις ρίζες του». 

«Ο Αναδρομάρης της Αττικής», Δημήτρης Γρ. Καμπούρογλου, σελ.72.                                         


ΠΛΑΤΑΝΙΑ -ΠΛΑΤΑΝΙΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΛΙΑ ΤΡΙΓΛΙΑ

■ Όταν γυρίσαμε από το διωγμό το ματσιρλήκι της Προύσσας, το 1919 ο κόσμος σιγά- σιγά είχε κάπως τακτοποιηθεί άνοιξαν τα μαγαζιά, τα καφενεία, οι φούρνοι, και τα διάφορα άλλα αργαστήρια.
Στο κέντρο του παζαριού (αγοράς) υπήρχε ένας μεγάλος, πελώριος πλάτανος και στον ίσκιο του από κάτω ήταν μία βρύση με δύο μπουρμάδες. Αυτή η βρύση ήταν κολλημένη ακριβώς στο ντουβάρι που ήταν το παντοπωλείο του Αρμόδιου Στέργιου. Τρέχαν και οι δυο μπουρμάδες συνέχεια ακατάπαυστα μέρα – νύχτα με νερό μπόλικο και κρύο μπούζι.
Εκεί από κάτω από τον πλάτανο το μεσημέρι μαζευόντουσαν όλα τα εσνάφια και παίζανε τάβλι, σκάκι και χαρτιά. Όλα τα εσνάφια ήθελε να πάρουν τις καρέκλες από τα μαγαζιά τους για να κάτσουν κάτω από τον πλάτανο που είχε παχύ ίσκιο. Ερχότανε ο Αρμόδιος Στεργίου, οι Καλπάκηδες, οι Καλεμκέρηδες, οι Τακάδες, ο μπακάλης ο Κοιλάς. Επίσης ο Διομήδης  ο μπακάλης, ο καφετζής Μαθιάς, ο καφετζής  ο Χάσικος, ο Σεβταλής ο κουντουράς, ο Στεφανής Κασούρης και πολλοί άλλοι.

Στο  παζάρι της παλιάς Τρίγλιας.
Σταύρος Μαργαρίτης, Ν. Τρίγλια Χαλκιδικής
(από χειρόγραφο  μη δημοσιευμένο κείμενο).

■.....Η συνάντηση με τους πατριώτες πάνω στο μαγευτικό Πήλιο μας έδωσε πολύ χαρά. Δεν θα σταθώ εδώ. Τα μεγάλα πλατάνια της  Μακρυνίτσας μου έφεραν στο νου παλιές αναμνήσεις και αφηγήσεις των γονιών για κάτι άλλα πλατάνια κάτι  δικές  τους εκδρομές στην χαμένη αγαπημένη πατρίδα. Τις εκδρομές τους στην Πλατανιά.  Αγαπούσαν πολύ την εξοχή οι γονείς μας. Όλοι είχαν κτήματα και παντού ίσκιος και νερό. Ευλογημένος ο τόπος. Συγγενικές οικογένειες ξεκινούσαν πρωί – πρωί το Μάη να μαζέψουν ωραία κεράσια απ' τις κερασιές τους με τα μερκέπια τους (γαϊδουράκια), όπου στα κοφίνια τοποθετούσαν τα μικρά παιδιά και τα φαγώσιμά τους, στο καβέτο (ξύλινο τάπερ), οι ελιές, το τυρί κλπ.
Μα οι πιο καλές εκδρομές στον Αη-  Γιάννη και στη Πλατανιά (τοποθεσία με άφθονα νερά και πλατάνια). Αν ήταν καθημερινή, οι μητέρες έκαναν και την μπουγάδα τους στέγνωναν τα ρούχα και το βράδυ γυρνούσαν με τραγούδια στο σπίτι τους.

Αναμνήσεις Τριγλιανών , « Πλατάνια και Πλατανιά»
Της Κατ.Σαρρή. «Τριγλιανά Νέα», 10 Οκτωβρίου 1977, αριθ. φύλλου 12, σελ.2.

■ Πλατανιά- Πλατανιές
Στο αρχείο του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών είναι καταχωρημένη η παρακάτω πληροφορία για το τοπωνύμιο: 
«και Πλατανιά και Πλατανιές αυτό το μέρος. Έχω κτήμα εγώ στην Πλατανιά, λέω: "Πάω στην Πλατανιά μου". Έχεις κι εσύ ένα κτήμα, κι ο άλλος  γίνονται οι Πλατανιές. Ήταν είκοσι λεπτά προς τα νοτιοδυτικά της Τρίγλιας. Το περισσότερο ήταν κάμπος, είχε και ανηφοριές. Καρυδιές είχε εκεί και μπαξέδες με σκαμνιές για τη σκωληκοτροφία και οπορωφόρα δέντρα. Νερά είχε δύο, πηγαία, και τρέχοντας διασταυρώνουνταν. Είχε και πλατάνους στο νερό κοντά. Ίσως απ' αυτούς πήρε τ' όνομα, ακριβώς ποιος ξέρει;»       

"Τα τοπωνύμια της Τρίγλιας  Βιθυνίας", Γλωσσική μελέτη, Παπαδοπούλου Ελένη, Αθήνα 1996.           


ΠΛΑΤΑΝΙΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΤΡΙΓΛΙΑΣ

Φαντασθήτε τη χαρά τους, όταν στη Ν. Τρίγλια,  στα βορεινά του χωριού και σε λίγα χιλιόμετρα, ανακάλυψαν ένα μέρος με πλατάνια και κρύο νερό, τη μάνα του νερού, που αργότερα  απ'εκεί υδροδοτήθηκε η Νέα Τρίγλια. Άπειρες εκδρομές έγιναν και εκεί τα πρώτα χρόνια. Με τους αραμπάδες αυτή τη φορά, ξεκινούσαμε πολλοί μαζί και περνούσαμε ωραίες Κυριακές.
Στα πρόχειρα τζάκια μαγείρευαν, έψηναν καφέ, ρυζόγαλο. Στα κλαδιά των πλατανιών έδεναν σχοινιά και έκαναν πρόχειρες κούνιες, που μικροί και μεγάλοι κουνιόνταν, χόρευαν και έπαιζαν διάφορα παιχνίδια, τον μούκο , τον ντουρά, το κρυφτό. Εμείς τα παιδιά  παίζαμε την κυρά πινακωτή, το περνά περνά  μέλισσα  με τα μελισσόπουλά σου , ακούγεται το Πελαδάρι και γκαρίζουν οι γαϊδάροι και άλλα... 

Αναμνήσεις Τριγλιανών, « Πλατάνια και Πλατανιά»
Της Κατ.Σαρρή "Τριγλιανά Νέα" , 10 Οκτωβρίου 1977, αριθ. φύλλου 12, σελ.2.
     


ΤΑ ΠΛΑΤΑΝΙΑ ΤΗΣ ΡΑΦΗΝΑΣ

■ Τα πλατάνια στο Μεγάλο Ρέμα

Το Μεγάλο Ρέμα της Ραφήνας αρχίζει από την Ν. πλευρά της Πεντέλης, μέσα από απότομες και συχνά κατακόρυφες πλαγιές και χαράδρες. Το Μεγάλο Ρέμα έχει όλο ανατολική κατεύθυνση και μήκος 20 χιλιόμετρα. Στις χαράδρες αυτές, στο Μεγάλο ρέμα, που σχηματίζεται στην περιοχή Πικερμίου βρέθηκαν  παλαιοντολογικά λείψανα πλουσιότατης και πολύ χαρακτηριστικής πανίδας (θηλαστικά, πτηνά, ερπετά) κ.α. ζώα, γνωστά ως πανίδα του Πικερμίου ή πανίδα του Ιππαρίου.
Η λεκάνη απορροής του Μεγάλου Ρέματος της Ραφήνας  περιλαμβάνει τα ρέματα που διαρρέουν τους  Δήμους και  Κοινότητες : Γέρακα, Ανθούσας, Παλλήνης, Πικερμίου, Σπάτων και Ραφήνας. Ο Βαλανάρης είναι η μεγάλη ρεματιά στη νότια πλευρά της Πεντέλης (Καλήσια- Ντράφι- Πικέρμι) και  αποτελεί την κύρια συνιστώσα του Μεγάλου Ρέματος.
Το Μεγάλο Ρέμα και οι ρεματιές που χύνονται σ' αυτό « βρίθουν»  αιωνόβια πλατάνια. Τα πλατάνια μαζί με τις λυγαριές  ακολουθούν τη ρότα του νερού στο Μεγάλο Ρέμα.  Στο Μεγάλο Ρέμα και στις ρεματιές του, εκτός από τα πλατάνια και τις λυγαριές, υπάρχουν κουμαριές, μυρτιές, σκίνα, πικροδάφνες, πουρνάρια, πεύκα, αγριελιές, συκιές, γκοριτσιές, βατομουριές, καλαμιές και αρκετά αγριολούλουδα.

Το Μεγάλο Ρέμα, με τα πολλά πλατάνια του, έχει χαρακτηριστεί ως ρέμα διατηρητέου περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος, ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους. Διαθέτει βλάστηση  στα περισσότερα σημεία του και έχει όλα τα πλεονεκτήματα των ανοικτών ρεμάτων, τη συγκέντρωση των νερών της βροχής, την ανανέωση του αέρα την διατήρηση του ελεύθερου χώρου και ζωνών πρασίνου. Τα ρέματα είναι συνήθως περιοχές ιδιαιτέρου κάλλους, μικροί παράδεισοι μέσα στο δοκιμαζόμενο Αττικό τοπίο. Το Μεγάλο Ρέμα της Ραφήνας διατηρεί σε μεγάλο βαθμό αναλλοίωτη τη φυσική ομορφιά.   
Το Μεγάλο Ρέμα πέρα από την υδραυλική σημασία του έχει σημαντικό οικολογικό ρόλο για να συμβάλει στην βελτίωση της ποιότητας της ζωής.

■ Τα πλατάνια στη Νταού Πεντέλη

Η Νταού Πεντέλη είναι η περιοχή που υπάρχει η παμπάλαια  Ιερά Μονή του Παντοκράτορα, στην ανατολική πλευρά του Πεντελικού όρους (υψόμετρο 300μ) και είναι μέσα στα όρια της  Ραφήνας.  Η Ιερά Μονή Παντοκράτορα Νταού Πεντέλης ανήκει στη Ραφήνα. Ο οικισμός της Νταού Πεντέλης ανήκει στο Δήμο Πεντέλης. Απέχει από την παραλία περίπου 7 χιλιόμετρα. Η είσοδος της Μονής είναι πλαισιωμένη με πανύψηλα, υπεραιωνόβια πλατάνια. Κάτω από την είσοδο και στην αρχή της ρεματιάς υπάρχει πηγή (βρύση) που παλιότερα έτρεχε νερό ολόκληρο το χρόνο και που τώρα τρέχει εποχιακώς. Στη ρεματιά της Νταού υπάρχουν πλατάνια, μυρτιές και πολύχρωμες πικροδάφνες. Το τοπίο είναι πανέμορφο. 
Αιωνόβια πλατάνια  υπάρχουν επίσης μέσα στη ρεματιά που λέγεται Κίτσου  Βρύση, πίσω από το Παιδοψυχιατρικό  Νοσοκομείο  Αττικής (πρώην Σανατόριο Νταού)Διασταύρωση Ραφήνας.
Η περιοχή ήταν «λημέρι» του περίφημου λήσταρχου Κίτσου Νιβίτσα. Ο Κίτσος, ο πρίγκιπας της Αττικής , όπως υπόγραφε, έδρασε από το 1863- 1867 στα Μεσόγεια και στο Λαύριο. Η περιοχή λόγω των πολλών πηγών ονομαζόταν και Πεντάβρυση.   


■Καλλωπιστικά πλατάνια

Χάρη στη μεγαλοπρέπεια και την ομορφιά τους τα πλατάνια χρησιμοποιούνται για καλλωπιστικούς σκοπούς. Καλλωπιστικά πλατάνια στολίζουν την κεντρική πλατεία της Ραφήνας (Νικολάου Πλαστήρα). 
Κατά μήκος της Λεωφόρου Μαραθώνος (Μαραθώνιος Διαδρομή) φυτεύτηκαν το 2004  για τους Ολυμπιακούς Αγώνες στα πεζοδρόμια καλλωπιστικά πλατάνια. Τα πλατάνια αυτά μεγαλώνουν διότι φαίνεται ότι τα ευνοεί το κλίμα του τόπου. 


■Τα αιωνόβια πλατάνια της Ραφήνας πρέπει  να καταγραφούν και να τεθούν υπό προστασία ως «προστατευόμενα» και «διατηρητέα» μνημεία της φύσης.

Επιμέλεια: Στάθης Δημητρακός.



Πηγές: 1. Ιστορία Εικονογραφημένη, «Πλάτανος: Θρύλοι και ιστορία», Μιχάλης Τσιώλης, τεύχος 363, Σεπτέμβριος 1998.
2. «Ο Αναδρομάρης της Αττικής», Δημήτρης Γρ. Καμπούρογλου, Εκδότης Μιχαήλ Σ. Ζηκάκης, Αθήναι 1920, Ανατύπωση Βιβλιοπωλείο Δ.Ν. Καραβία.
3. «Στο  παζάρι της παλιάς Τρίγλιας».
(από χειρόγραφο  μη δημοσιευμένο κείμενο).
Σταύρος Μαργαρίτης, Ν. Τρίγλια Χαλκιδικής.
4. Αναμνήσεις Τριγλιανών , « Πλατάνια και Πλατανιά»
Κατ.Σαρρή,«Τριγλιανά Νέα», 10 Οκτωβρίου 1977, αριθ. φύλλου 12, σελ.2.
5. «Τα τοπωνύμια της Τρίγλιας Βιθυνίας», Γλωσσική μελέτη, Παπαδοπούλου Ελένη, Αθήνα 1996.           
6.Σαρρής Ιωάννης, «Τα τοπωνύμια της Αττικής» , περιοδικό Αθηνά, τομ. 40,  ετ.1928, σελ. 117-160.
7.Μιχαλόπουπουλος Φάνης, «Το Αττικό ύπαιθρο και τοπίο», έκδοση Περιηγητικής Λέσχης, Αθήνα 1940.
8. «Ιερά Μονή Παντοκράτορας», Νταού Πεντέλης, Εκδόσεις Ιεράς Μονής Παντοκράτορας, Αθήναι 1990. 
9. Γιάννης Κολιόπουλος, «Ληστές», Εκδόσεις Ερμής, Αθήνα 1979.
10. Εγκυκλοπαίδεια «Υδρία»
11. Εγκυκλοπαίδεια «Νέα Δομή».   

[Στάθης Δημητρακός]

Εκατοντάδες πλατάνια υπεραιωνόβια, μεγάλα και μικρά, στην ρότα του νερού του Μεγάλου Ρέματος της Ραφήνας.
       

[Στάθης Δημητρακός]

  Ο μεγάλος Λαογράφος Νικόλαος Γ. Πολίτης (1852-1921)  στο βιβλίο του « Παραδόσεις, Μελέται περί του Βίου και της Γλώσσης του Ελληνικού Λαού» Τόμος Α, εκδόσεις γράμματα 1994, κεφ.15 ΦΥΤΑ, σελ.131 περιγράφει μια παράδοση για πλατάνια, από την Σάμο.
  323.ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΩΜΕΝΑ ΠΛΑΤΑΝΙΑ: Εις το χωριό της Λέκας ευρίσκονται πολλά πλατάνια, μεγάλα και φουντωτά, αλλά κανείς δεν τολμά να βάλει επάνω τους  πελέκι ή πριόνι. Μια φορά ηθέλησε ένας γεωργός να κόψει εν' από αυτά τα πλατάνια, αλλά το στοιχειό του δέντρου τον εσκότωσε.                                                        (ΣΑΜΟΣ)