Ο ναός της Παντοβασίλισσας στη Τρίγλια Βιθυνίας

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Ο ναός της Παντοβασίλισσας στη Τρίγλια Βιθυνίας.

Στις 8 Σεπτεμβρίου γιορτάζει η Παντοβασίλισσα. Η όμορφη εικόνα που έφεραν από την Τρίγλια οι παππούδες μας. Πάντα γιορτάζεται μεγαλόπρεπα στην Ραφήνα και την Ν. Τρίγλια. Μαζί όμως με τον εορτασμό, συμπίπτει και ο διωγμός, οπότε οι συνειρμοί είναι αναπόφευκτοι και παρά τα χρόνια που πέρασαν, η ατμόσφαιρα ηλεκτρίζεται με μνήμες....

Τι όμως ξέρουμε για την εκκλησία που άφησαν πίσω στην Τρίγλια της Βιθυνίας;
Ας ψάξουμε λίγο την ιστορία της, η οποία ακολουθεί πιστά εκείνη του χωριού, στο οποίο έδωσε και τ' όνομα της.

Η Τρίγλια είναι κτισμένη σε μια ωραία, καταπράσινη και εύφορη ρεματιά. Από τα μέσα του 8ου αιώνα αρχίζουν να κτίζονται μοναστήρια. Κατά τον Ηρακλή Τσίτερ ο λόγος είναι η ηρεμία της περιοχής και η σχετικά κοντινή απόσταση από την Κων/πολη. Εξάλλου, η περιοχή του Ολύμπου είχε πολλές μονές, παρομοιάζεται με το Άγιον Όρος της Μ. Ασίας. Επιπλέον, ο αιώνας αυτός μαστίζεται από τις εικονομαχίες, και πολλοί μοναχοί (και μοναχές) θέλοντας να απομακρυνθούν από την πρωτεύουσα κατέφευγαν στα μοναστήρια της περιοχής.
Εκτός από τη Μονή της Πελεκητής που κτίστηκε το 703μ.Χ, όλες οι άλλες μονές, της ευρύτερης περιοχής κτίζονται στο δεύτερο μισό του 8ου αιώνα. Η μονή της Παντοβασίλισσας (Μονή Τριγλείας) κτίστηκε το 780 μ. Χ. Τον 9ο αιώνα, μετατρέπεται σε γυναικεία μονή. Ονομαστή είναι η ωραιότατη, όπως την χαρακτηρίζουν, μοναχή της μονής Ευδοκία Βαϊανή, που το 897 έγινε η τρίτη σύζυγος του αυτοκράτορα Λέοντα του 6ου, του Σοφού. Η μοναχή αυτή έχει δώσει και το όνομα της στο ύψωμα (Βαϊνού) από όπου αντικρίζεις την Τρίγλια καθώς έρχεσαι από τα Μουδανιά. Η μονή αυτή έδωσε και το όνομα της στον οικισμό που δημιουργήθηκε σιγά-σιγά στη γύρω περιοχή.
Το 1283 μπορεί να θεωρηθεί σαν η ιστορική αρχή της Παλαιάς Τρίγλιας, γιατί υπάρχει Πατριαρχικό έγγραφο που αναφέρεται στον οικισμό αυτό. Να σημειώσουμε, ότι η ορθογραφία του Τριγλεία, με ει, οφείλεται στον Τ. Ευαγγελλίδη, που υποστήριξε ότι η λέξη Τρίγλεια, είναι παραφθορά της λέξης Βρύλλειον, του χωριού που υπήρχε από τους κλασσικούς χρόνους στη περιοχή (560π.Χ). Υποστήριξε ότι με την δημιουργία των Μοναστηριών στη περιοχή τον 8ο μ.Χ. αιώνα, οι κάτοικοι σιγά-σιγά εγκαταστάθηκαν γύρω από αυτά και δημιούργησαν την Τρίγλεια. Ας αναφέρουμε ότι, οι Γενοβέζοι, τον 13ο αιώνα, είχαν την Τρίγλια σαν βασικό λιμάνι εξαγωγής στυπτηρίας (στίψεως) και κρασιού «οίνος Τριγλίας».

Η Τρίγλια πριν 1910. Στην κορυφή (προς τα δεξιά) δεσπόζει η Παντοβασίλισσα με το καμπαναριό της. Στο κέντρο είναι ο Άγιος Στέφανος (τζαμί).
Τμήμα από φωτογραφία της Τρίγλιας που δημοσιεύετε στο βιβλίο «Διάφορα» της Εριφύλης Κοντοπούλου

Το περίεργο είναι ότι οι σύγχρονες μελέτες, που βασίζονται στα μορφολογικά στοιχεία του ναού, τον χρονολογούν κατά το τέλος του 13ου αιώνα και αγνοούν, ούτε αναφέρουν, ότι υπάρχουν ενδείξεις ότι κτίστηκε το 780 μ. Χ. Πρέπει να υποθέσουμε ότι ο ναός ξανακτίστηκε, εκ βάθρων, τον 13ο αιώνα. Τι να συνέβη και να καταστράφηκε ολοσχερώς; Πυρκαγιά, σεισμός, οι Φράγκοι ή οι Τούρκοι;
Ο Ευαγγελίδης αναφέρει ότι η Μονή του Μηδικίου καταστρέφεται, τον 12ο αιώνα τους Φράγκους και τον 14ο και 15ο αιώνα από τους Τούρκους. Δεν αναφέρει όμως καμιά καταστροφή για την Μονή Τριγλείας. Αντίθετα, αναφέρει ότι παρ' όλο που Μονή Μηδικίου καταστράφηκε τόσες φορές και δεν έμεινε τίποτα από τα παλιά κτίσματα, οι Μονές του Αγίου Στεφάνου-Χηνολάκκου (τζαμί από το 1661) και της Παντοβασίλισσας-Τριγλείας, είναι τα παλιά κτίσματα. Πρέπει όμως να παραδεχτούμε ότι από τα λαμπρά μοναστήρια, δεν υπάρχει ούτε ίχνος και ότι, στις δύο Εκκλησίες, υπάρχουν ιδιόκτητα σπίτια σε μεσοτοιχία.
Επιπλέον ο Ευαγγελίδης αναφέρει, ότι η αρχαία εικόνα της Παντοβασίλισσας καταστράφηκε (δεν αναφέρει χρονολογία), οπότε αυτή που έχουμε τώρα είναι μεταγενέστερη. Πρέπει να σημειώσουμε ότι οι κίονες στο ναό, ανά δύο, είναι διαφορετικοί δηλαδή, από διαφορετικό υλικό και με διαφορετικά κιονόκρανα, δείχνουν να προέρχονται από ένα πιο παλιό κτήριο. Το στοιχεία αυτά δείχνουν, ότι κάποτε έγινε ολική καταστροφή. Καθόλου περίεργο για 6 αιώνες ζωής ενός κτηρίου, αλλά δεν ξέρουμε πότε.

Το 1676, ο Άγγλος περιηγητής Dr. J. Covel επισκέπτεται την Βιθυνία. Στο σημειωματάριο του, που φυλάσσεται στο Βρετανικό Μουσείο, υπάρχουν τα πρώτα σκίτσα από τις κατόψεις Μονών και μια σύντομη περιγραφή από αυτά που είδε στην ευρύτερη περιοχή. Γράφει για την Τρίγλια: «Υπάρχουν πολλοί Τούρκοι και ένα όμορφο (pretty) μεγάλο τζαμί (ο Άγιος Στέφανος- Fatih Camii). Παρ' όλα αυτά υπάρχουν πολύ περισσότεροι Έλληνες και έχουν 5-6 εκκλησίες, καταθλιπτικά κτήρια (miserable places) όλες τους, εκτός από μία που την καλούν Παντοβασίλισσα (sic), είναι αφιερωμένη στη Παρθένο Μαρία. Είναι πολύ μικρή, παρόλα αυτά είναι πολύ χαριτωμένη (pretty) και πολύ παλιά». Όπως φαίνεται η οικονομική κατάστασης του χωριού και κατά συνέπεια όλων των εκκλησιών το 17ο αιώνα ήταν χάλια. Οι Τούρκοι, στους τρεις αιώνες κυριαρχίας στη περιοχή, κάνανε καλή δουλειά για την εξόντωση του πληθυσμού.
Το σχεδιάγραμμά του, που βλέπετε πιο κάτω, δείχνει πράγματι μια μικρή εκκλησία, σταυροειδούς τύπου με τρούλο. Τον 17ο αιώνα, ήταν μόνο το τμήμα της εκκλησίας που σώζεται και σήμερα. Στο σεισμό του 1855, καταστράφηκε ο τρούλος. Ο τρούλος επισκευάζεται κατ' ευθείαν ενώ το 1883 προστέθηκαν ο γυναικωνίτης και ο νάρθηκας, επεκτείνοντας την εκκλησία προς Δυσμάς (Hasluck, 1906). Στο τμήμα αυτό έχει καταρρεύσει η οροφή (ίσως ξύλινη κεραμοσκεπή). Την εποχή αυτή οικοδομείτε και καμπαναριό, που ομοίαζε με εκείνο των Αγίων Θεοδώρων των Αθηνών. Μόλις το 1872, οι Τούρκοι επιτρέπουν την χρήση καμπάνας και επομένως τη δημιουργία καμπαναριών στις Ελληνικές εκκλησίες.

Η σύγχρονη κατάσταση της εκκλησία της Παντοβασίλισσας (φωτογραφίες από το Forum)
Οι φωτογραφίες, αντιστοιχούν κατά κάποιο τρόπο στις κατόψεις. Το βασικό κομμάτι του 1676 και με τις προσθήκες του 19ου αιώνα.
Στη αριστερή φωτογραφία παρατηρείστε τις διαφορετικού τύπου κολώνες και κιονόκρανων.

Όπως αναφέρει ο Ευαγγελίδης, η εκκλησία της Παντοβασίλισσας είχε ξύλινο τέμπλο με δύο σειρές εικόνες. Στη κάτω σειρά ήταν οι μεγάλες εικόνες. Ο Χριστός που ευλογεί, η Θεοτόκος, ο Ιωάννης ο Πρόδρομος και ο Αρχάγγελος Μιχαήλ. Στη πάνω σειρά ήταν το Δωδεκαέορτο (12 εορτές του ενιαυτού). Άλλες καλές εικόνες του ναού ήταν ο Χρυσόστομος που ευλογεί και κρατάει το ευαγγέλιο και η τοιχογραφία της Θεοτόκου και των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ. Στις εικόνες αυτές γράφει «διά χειρός Γερασίμου Κρητός, 1569», ενώ στην εικόνα του Ιωάννου του Προδρόμου γράφει «1767», χρονολογώντας τα δύο διαφορετικά στρώματα τοιχογραφιών που υπάρχουν σήμερα.

Θα κλείσουμε με το συμπέρασμα του Μαμαλούκου: Ο ιστορικός ναός της Παντοβασίλισσας στην Τρίγλεια της Βιθυνίας είναι ίσως η σπουδαιότερη σωζόμενη σήμερα υστεροβυζαντινή εκκλησία της ζωτικής αυτής περιοχής της αυτοκρατορίας.

2007: Δείγμα από τις τοιχογραφίες. Στη δεξιά φωτογραφία είναι οι κτήτορες της μονής.

Βιβλιογραφία

Τρύφωνας Ε. Ευαγγελίδης: « Βρύλλειον- Τρίγλεια», Ιστορική μελέτη από του Ε' αιώνος π.Χ. μέχρι των καθ' ημάς, 1934, Αθήνα.
Είναι το «ευαγγέλιο» για την όποια αυθεντική πληροφορία σχετικά με το παλιό χωριό. Δύσκολο βιβλίο, εκτός από την καθαρεύουσα, έχει πάμπολλες αναφορές. Δεν αφήνει τίποτα χωρίς να το τεκμηριώσει. Στις «Παραπομπές-Σημειώσεις», δεν περιορίζεται μόνο στο να αναφέρει την πηγή του (συγγραφέα, έντυπο δημοσίευσης), αλλά αναφέρει αυτολεξεί και το ίδιο το εδάφιο, για να αποφύγει παρερμηνείες, όπου δε θεωρεί απαραίτητο σχολιάζει κιόλας!!

Απόστολος Ηρ. Τσίτερ
Τρίγλια του Κυανού Κόλπου Προποντίδος, Ν. Τρίγλια, Χαλκιδικής- Ραφήνα, Αττικής, Θες/νίκη 1979 (Σύλλογος των Απανταχού Τριγλιανών)

Μια σύντομη αναφορά για όλες τις Μονές της περιοχής θα βρείτε στο άρθρο:
http://www.triglianoi.gr/index.php?topic=7.0


Αρχιτεκτονικές μελέτες για τις εκκλησίες τις Π. Τρίγλιας

Σταύρος Μαμαλούκος
Παρατηρήσεις στην αρχιτεκτονική του ναού της Παναγίας Παντοβασίλισσας στην Τρίγλεια της Βιθυνίας,
Δελτίο της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 2005, τομος ΚΣΤ', σελ. 51 (http://www.deltionchae.org/index.php/deltion/article/view/427)

F. W. Hasluck,
Bithynica, Annual of the British School of Athens, No XIII, 1906-1907, p. 285-308
https://archive.org/stream/annualofbritishs13brit#page/285/mode/1up

C. Mango and I Ševčenko,
Some Churches and Monasteries on the Southern Shore of the Sea of Marmara, Dumbarton Oaks Papers, Vol. 27 (1973), pp. 235-277
http://www.jstor.org/stable/1291343

Suna Cagaptay (στα Αγγλικά)
The church of the Panagia Pantobasilissa in Trigleia (ca. 1336) Revisited: Content, Context and Community, 2011
http://www.academia.edu/1794948/The_Church_of_Panagia_Pantobasilissa_in_Trigleia_ca._1336_Revisited_Content_Context_and_Community

R. M. Hayden, H. Sözer, Τ. Tanyeri-Erdemir & A. Erdemir
The Byzantine Mosque at Trilye: A Processual Analysis of Dominance, Sharing, Transformation and Tolerance, History and Anthropology,Vol. 22, (2011)  pp. 1–17
http://dx.doi.org/10.1080/02757206.2011.546851