ΠΑΡΑΔΟΣΕΙΣ:"Καλικάντζαροι" Θ. Πιστικίδη, "Λαναράδες"-" Ενύπνια" Κ. Σαρρή

[Στάθης Δημητρακός]

     
    Οι αείμνηστοι,  Κατίνα Σαρρή και  Θανάσης Πιστικίδης ήταν δύο πολυγραφότατοι Τριγλιανοί. Ήταν από τη γενιά των Τριγλιανών που με τα γραπτά τους διατήρησαν ζωντανές της μνήμες από την αλησμόνητη πατρίδα. Μεταφέρω  κείμενα αυτούσια που έχουν σχέση με τις παραδόσεις  των γιορτών του Δωδεκαημέρου. Παραθέτω σημειώσεις και σχόλια.
 
  ΟΙ ΚΑΛΙΚΑΝΤΖΑΡΟΙ

Θανάση Πιστικίδη, «Τρίγλια Βιθυνίας»,σελ. 229-230, Ραφήνα Οκτώβρης 1983.
 
...Δεν ξέρω, ούτε θυμάμαι από την Τρίγλια, αν οι Τριγλιανοί είχαν σχέση ή πίστευαν στην κωμική δεισιδαιμονία των καλικατζάρων (1). Θυμάμαι όμως χρόνια στην Ραφήνα, ύστερ' από τον αγιασμό των υδάτων τα Θεοφάνεια, ή μάλλον την παραμονή των Θεοφανείων το βράδυ αρκετές παλιές Τριγλιανές νοικοκυρές (όχι όμως η μητέρα μου), σκορπούσαν γύρω στο σπίτι και σ΄όλα τα κτίσματα του σπιτιού, στάχτη και το πρωϊ των Θεοφανείων έβγαιναν και κοίταζαν τη στάχτη.
Τη νύχτα ασφαλώς κάποια γάτα ή κάποιος σκύλος θα πατούσαν τη στάχτη ίσως και καμιά αδέσποτη κατσίκα, και τότε επιβεβαιωνόταν η φευγάλα του τρισκατάρατου καλικάτζαρου, γιατί αν δεν είχε φύγει μόνος του θα τον σκότωνε την άλλη μέρα ο παπάς με την αγιαστούρα του που γύριζε ν' αγιάσει τα σπίτια.
Θυμάμαι που ρώτησα μια γειτόνισσα, από τις τελευταίες της γενιάς της, που δεν άφησε το έθιμο  μέχρι που άφησε το έθιμο και πέθανε.
-   Γιατί κυρά Πολυξένη, τη ρώτησα βάζεις  τη στάχτη γύρω- γύρω στο σπίτι σου; Ήταν μέρα Θεοφανείων θυμάμαι και η κυρά Πολυξένη μου απαντάει:
-   Έλα δω βρε αχρόνιαστε, εσείς η νεολαία (τότε ήμουν και εγώ νεολαία) που δεν πιστεύετε τίποτα, έλα εδώ να δεις  και  μου δείχνει  πάνω στην στάχτη μερικά πατήματα από γάτες και σκύλους... Το βλέπεις βρε;  γιομάτο ήταν το σπίτι, φύγανε τώρα και πάνε στον αγύριστο.
-   Κυρά Πολυξένη, της λέω, αυτά είναι πατήματα από γάτες και μην ξεχνάς ότι είναι Γενάρης, και  για τις γάτες είναι καιρός ξέρεις γιατί....
-   Άντε βρε άπιστε Θωμά , αυτά τα ξέρουμε και τα κάνουμε από την Τρίγλια και παντού οι γάτες το Γενάρη το ίδιο πανηγύρι έχουνε.
-   Άντε, άντε εσείς οι νεολαίοι θα μας χαλάσετε τον κόσμο. Αυτοί βρε οι καλικάτζαροι  δεν όλοι σόι, αυτοί είναι γατοπόδαροι και σκυλοπόδαροι και κατσικοπόδαροι. Οι καλικάτζαροι είναι λογιών ντο λογιών και δεν είναι όλοι κακοί, έχει και καλούς καλικάτζαρους.
Ταυτά έφη η κυρά Πολυξένη και εγώ έφυγα γελώντας  και ....σοφότερος....

ΟΙ ΛΑΝΑΡΑΔΕΣ

   Οι Λαναράδες,  Κατ. Σαρρή από τα « Τριγλιανά Νέα», αρ. φύλλου 14, 1/3/1978

Πέρασαν τα δωδεκάμερα με τις ωραίες γιορτές και μας ξύπνησαν παλιές αναμνήσεις.
Τα παιδικά μας χρόνια που λέγαμε τα Κάλαντα από σπίτι σε σπίτι. Τη βασιλόπιτα , που η δραχμούλα της είχε τόσο μεγάλη αξία στην παιδική μας συνείδηση σαν να κερδίζαμε βασίλειο. Τα Φώτα με της νουνάς τη λαμπάδα περασμένη σε πορτοκάλι με σύκα της ρομαθιάς και ζαχαρένιους χαλκάδες, σε χρώμα πεμπελίδικο (ροζ).
Τα Φώτα με τον Σταυρό στη θάλασσα, τα παλικάρια βουτούσαν στα παγωμένο νερό ποιος θα πάρει το σταυρό να τον παραδώσει στον παπά να έχει όλο το χρόνο την χάρη του. Μα ήταν ένα άλλο έθιμο που σήμερα εξέλιπε εντελώς . Τα Φώτα πρωι- πρωι οι μητέρες μας πριν φύγουν για την εκκλησία έριχναν στάχτη γύρω- γύρω στο σπίτι να φύγουν οι Λαναράδες (2), οι Καλικάντζαροι.
Το έλεγαν και το πίστευαν. Όλα τα δωδεκάμερα έπρεπε να μαζεύονται νωρίς στο σπίτι πρίν τα μεσάνυχτα. Μετά τα μεσάνυχτα ώσπου να  λαλήσουν οι πετεινοί γυρνούσαν οι Λαναράδες και αλοίμονο σε όποιον  τους συναντούσε.  Έπαιρναν τη μορφή συγγενικού προσώπου και μπορούσαν να σε παρασύρουν σε κακοτοπιές ή να σου πάρουν τη φωνή. Οι παλιές Τριγλιανές είχαν πάντα κάτι να διηγηθούν και εμείς τις ακούγαμε με ανοιχτό το στόμα: «Ένα βράδυ ο κουμπάρος μου άκουσε να ντο φωνάζου. Ξέβηγκε όξω και ντονέ πήρανε οι Λαναράδες και ντονε πήανε στην Καροκοφωλιά (3)να ντονέ γκρεμίσου. Λαλήσασι οι πετεινοί, εφύασι οι Λαναράδες και γλύτωσε ο κουμπάρος».
Επίσης πίστευαν στα ενύπνια (4).Έλεγαν «ντον αξαδεφό μου ντο Γρηγόρη ντονέ νύπνιανε». Τάχα είδε στον ύπνο του κάποιον να του λέει να πάη νύχτα στο Λάμαρη(5)  στο χτήμα τους και κάτω απ΄το μεγαλύτερο ελιόδεντρο να σκάψη και να βρη βυτίνα με φλουριά- μόνος του όμως.
Το όνειρο  αυτό το είδε πολλές φορές και αποφάσισε να πάη με κάποιον συγγενή του, γιατί φοβόταν μόνος του.
Όμως τα φλουριά έγιναν κάρβουνα, γιατί το φανέρωσε  και σε άλλο πρόσωπο (6). Τώρα πως γινόταν να πιστεύουν σε τέτοια πράγματα; ....
Ίσως όχι όλοι, μα αρκετοί. Όλα τα κακά όμως φεύγαν με τον αγιασμό των νερών.   
   
       Σημειώσεις- Σχόλια
       
(1)Οι καλικάντζαροι ήταν περιεργότατα πλάσματα της φαντασίας του ελληνικού λαού, ήταν «δαιμόνια», που ανέβαιναν στη γη για να πειράξουν τους ανθρώπους, κατά τις νύχτες του Δωδεκαημέρου, από την παραμονή των Χριστουγέννων ως την παραμονή των Θεοφανείων. Εμφανίζονταν σύμφωνα με τις λαϊκές δοξασίες σ τα σπίτια, στις στέγες , στους καπνοδόχους των τζακιών κ.α. Τα δαιμόνια αυτά είχαν διάφορες ονομασίες κατά τόπους τόσο στο πανελλήνιο όσο και στα Βαλκάνια και την Τουρκία.
Το γνωστότερο και ευρύτερα διαδεδομένο όνομα στο πανελλήνιο ήταν το καλλικάντζαρος, με διάφορες παραλλαγές του.    και κατά τόπους: «Καλκάνι»,», «Καλκατζόνι» ή «Καλκατζάνι», «Καρκάτζολος, «Καλιτσάντερος», «Καρκάντζαρος», «Καρκαντζέλι», «Σκαλικαντζέρι», «Σκαντζάρι»,  «Λυκοκάντζαρος», «Κωλοβελόνης» κ.α. Ανάλογα τέτοια πλάσματα της φαντασίας  μάλλον δανείστηκαν από εμάς και σχημάτισαν λέξεις για αυτά όπως καρκατζόλι οι Αλβανοί, κοροκόντζερε  οι Βούλγαροι, καρακότζα οι Σέρβοι , καρακοντζόλ οι Τούρκοι.
Στην Τρίγλια, όπως αναφέρει η αείμνηστη Τριγλιανή Κατίνα Σαρρή τους καλικάντζαρους τους έλεγαν και λαναράδες.

(2)Λαναράδες= Εριουργοί . Λαναράς = αυτός που ξαίνει το μαλλί  ή το βαμβάκι με τη λανάρα,  από το λατινικό lanarius= εριουργός. Λανάρι ή λανάρα= μηχανή ή εργαλείο για το ξάσιμο του μαλλιού για κλώσιμο.

(3) Η Τρίγλια ήταν χτισμένη αμφιθεατρικώς μεταξύ δύο αντικριστών λόφων: του Σταυροπηγίου (Σταυροπήδι), αριστερά βλέποντας από τη θάλασσα  και της Κορακοφωλιάς, δεξιά βλέποντας από τη θάλασσα . Η Κορακοφωλιά  ήταν   απόκρημνη περιοχή με μεγάλο ύψος.  Η τοποθεσία λεγόταν Κορακοφωλιά, γιατί  στους βράχους έκαναν φωλιές τα κοράκια.

(4)Ενύπνιο= το όνειρο, αυτό που  εμφανίζεται  κατά τον ύπνο, η διαδοχή παραστάσεων κατά την διάρκεια του ύπνου.

5)Λάμαρης: Τοπωνύμιο της Τρίγλιας, το οποίο  πήρε το ονομά του από κτηματία της εποχής.  Στην Τρίγλια υπήρχαν τοπωνύμια (τοποθεσίες), προερχόμενα από κτηματίες:Οι Λαμάρηδες (του Λάμαρη),  του Λούτζογλη, τα Γιάννικα, τα Ψαθινά, οι Μιχαλάκοι κ.α.
Στην περιοχή του Λάμαρη είχε λιόδεντρα και μουριές.

(6)Η πίστη περί  «κρυμμένων θησαυρών» ήταν παλαιότερα και ισώς είναι ακόμη σε μερικούς τόπους εξαιρετικά διαδεδομένη. Η πίστη αυτή ενισχυόταν κατά καιρούς με την ανακάλυψη αγγείων με νομίσματα ή άλλων χρυσών αντικειμένων μέσα σε αρχαίους τάφους.
Έτσι έγιναν «άνθρακες ο θυσαυρός».  Ο «όρκος της σιωπής» ήταν απαραίτητος για να μη γίνει «κάρβουνα ο θησαυρός» (τα φλουριά).


Επιμέλεια: Στάθης Δημητρακός


Πηγές: 1. Θανάσης Πιστικίδης, «Τρίγλια Βιθυνίας», Ραφήνα 1983.
2. Εφημερίδα «Τριγλιανά Νέα», Συλλόγου Απανταχού Τριγλιανών, Θεσσαλονίκη, αρ. φύλλου 14, 1/3/1978.
3.Απόστολος  Τσίτερ, «Τρίγλια του Κιανού Κόλπου Προποντίδος», Σύλλογος Απανταχού Τριγλιανών, Θεσσαλονίκη 1979.
4. Ελένη  Παπαδοπούλου, Τοπωνύμια της Τρίγλιας Βιθυνίας, Αθήνα1996.
5. Νικολάου Γ. Πολίτη, «Παραδόσεις», Τόμος Β', εκδόσεις Γράμματα, Αθήνα 1994.
6. Καθημερινή, Επτά ημέρες, 2/12/2001, Αφιέρωμα Δεκέμβριος, «Απολογία των Καλικαντζάρων» του Βιτάλη Zαϊκόφσκι.         
             

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Χρόνια Πολλά. Πολύ καλή δουλειά. Απόλαυσα τα σχολια σου!

[Αντώνης Λαζαρής]

Ας θυμηθούμε όσα έγραψαν ο Θανάσης ο Πιστικίδης και η Κατίνα Σαρρή περί Καλικαντζάρων και Λαναράδων .......