Το γνωστό και το άγνωστο βιομηχανικό παρελθόν της Τρίγλιας.

[Ευγενία Μυτιληναίου]

Το γνωστό και το άγνωστο βιομηχανικό παρελθόν της Τρίγλιας.

Η Τρίγλια. Τα κίτρινα αστεράκια σημειώνουν τις 11 βιοτεχνίες και τις 2 φάμπρικες του χωριού (που εντοπίσαμε)

Η δημιουργία εθνικιστικών και επαναστατικών κινήσεων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία τον 19ο αιώνα και η σχετική πίεση των Μεγάλων δυνάμεων, ανάγκασαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία να δώσει περισσότερες ελευθερίες προς τους αλλόθρησκους υπηκόους της. Τα διάταγμα Χάτι-Σερίφ (1839) και Χάτι-Χουμαγιούν (1856), που όριζαν ίσα δικαιώματα στους αλλόθρησκους έφεραν την άνθιση σε κάθε Χριστιανική πόλη και χωριό. Η εφαρμογή των κανόνων ισότητας μεταξύ όλων των υπηκόων είχε μεγάλη επίδραση στην ανάπτυξη της οικονομίας και μετά την κωδικοποίηση του εμπορικού δικαίου, ιδρύθηκαν τράπεζες και δόθηκε η δυνατότητα εισαγωγής ευρωπαϊκών κεφαλαίων.

Έτσι, από το τέλος του 19ου αιώνα μέχρι τον πρώτο διωγμό (1915) η Τρίγλια, με σκληρή δουλειά και πολλές φορές με την βοήθεια των ξενιτεμένων της παιδιών-ευεργετών, μεγαλούργησε. Έγιναν έργα υποδομής, άνθησε το εμπόριο, η βιομηχανία και κτίστηκαν ωραία και μεγάλα σπίτια.

Την εποχή εκείνη, η κατοικημένη περιοχή του χωριού πρέπει να έφτανε περίπου μέχρι τη βρύση του Τσαού-τσεσμέ, στο Σεργί, όπως λεγότανε η περιοχή. Τα καινούργια σπίτια και εργοστάσια χτίστηκαν από κει και πάνω, προς το μοναστήρι των Πατέρων

Θα ακολουθήσουμε τώρα το Λάζαρο Βελισσάρη (από το βιβλίο του «Πορεία Ζωής») και θα πάμε μια βόλτα μαζί του. Ξεκινώντας από το μαγαζί-σπίτι τους στην Karacabey Cad, θα περάσουμε από το Τσαου Τσεσμέ και θα προχωρήσουμε προς την Μονή των Πατέρων και το νέο Νεκροταφείο (κίτρινη γραμμή στο χάρτη).

Σεργί, Η «βιομηχανική περιοχή» της Τρίγλιας. Τα βέλη είναι εργοστάσια/βιοτεχνίες

Αρχικά ας δούμε πώς ο Λάζαρος Βελισσάρης περιγράφει με τα παιδικά του μάτια τη βρύση «Πρώτα έβλεπες το Τσαού Τσεσμέ, μια βρύση μεγαλόπρεπη με δύο μπρούτζινους κρουνούς, μια μεγάλη λεκάνη όπου έπιναν τα ζώα, μια λεκάνη στρογγυλή, μαρμάρινη, σκαλισμένη, βάθους 30 εκατοστών, μετά μια χαμηλή λεκάνη που έπλεναν ρούχα οι γυναίκες. Το ιππικό, πότιζε συγχρόνως 10 άλογα!».

Ακριβώς, στη πάνω πλευρά της βρύσης, κατά το τέλος του 19ου αιώνα, όπως μας πληροφορεί η Άννα Γκικάδη-Καφόγλου «ο Βασίλης Ευθ. Γκικάδης χτίζει μια μεγάλη πἐτρινη αποθήκη ελαιών στην είσοδο της Τρίγλιας, στο Σεργί. Αγόραζε και αλάτιζε ελιές και σε συνεργασία με τον οίκο του αδελφού του (Πλακωτάρη & Γκικάδη) στην Κωσταντινούπολη και τον Τσάπαρη στο Βουκουρέστι, έκανε εξαγωγές στους λιμένες της Ρουμανίας, της Ρωσίας και της Βουλγαρίας» (η συνέχεια της ενδιαφερουσας ζωής της οικογένειας του Γκίκα (Γκικάδη), με Ηπειρώτικη καταγωγή, στα Τριγλιανά Νέα, τεύχος 12, 1977). Το επιβλητικό παρουσιαστικό του Βασίλη Γκικάδη, μας το περιγράφει ο ανηψιός του Σταύρος Βελισσάρης (Τριγλιανά Νέα, 31, 1981), «μου είχε κάνει εξαιρετική εντύπωση το ωραίο παρουσιαστικό και η βροντώδης φωνή του, που όταν μιλούσε, νόμιζα ότι μάλωνε τους πάντες και τα πάντα».

Τότε (φωτο του 1974)      και      Τώρα (φώτο του 1978)
Το εργοστάσιο επεξεργασίας ελιών του Βασίλη Γκικάδη στο Σεργί.

Και συνεχίζει ο Λ. Βελισσάρης, «Μετά τον Τσαού Τσεσμέ έφτανες στο Σεργί, μια μικρή πλατεία με δύο κυπαρίσσια, εδώ μαζεύονταν τα ζώα του χωριού για τον τσομπάνο. 100 μέτρα δεξιά ήταν ο

Ατμόμυλος Λυκούργου Τσάκωνα (Kamli Kahve Cad)

Πράγματι, στα 100 μέτρα από τη διασταύρωση της Karacabey Cad με την Kamli Kahve Cad που ανεβαίνει προς το Καζίνο, είναι δύο εργοστάσιακα κτίσματα. Το ένα γράφει 1896, στην πλευρά του που βρίσκεται στην Turan Sok. Δεν ξέρουμε όμως αν ήταν δυό διαφορετικά εργοστασια ή δύο κτίρια στο ίδιο συγκρότημα. Αν κοιτάξουμε καλά από το ύψος της Turan Sok, που είναι πολύ ανηφορική, θα δούμε ότι το μισό οικοδομικό τετράγωνο 2260 (Τοπογραφικό 2015) μοιάζει να ήταν ένας ενιαίος βιομηχανικός χώρος (φωτο). Μια ερηπωμένη πρόσωψη βιομηχανικού κτιρίου, πολύ όμορφα βαμένη σήμερα, βρίσκεται στην οδό Server Sok (φωτό). Ο δρόμος αυτός βγάζει στο Τσαούς Τσεσμέ, το κτίριο που σημιώνεται με το πορτοκαλί βελος, είναι το εργοστάσιο του Γκικάδη που βρίσκεται δίπλα στη βρύση. Πάνω δεξιά της φωτο, τα δύο βελάκια, δεἰχνουν τα δύο εργαστάσια στη Kamli Kahve Cad.

Πως άραγε να έμοιαζε ένας εργοστασιάρχης της εποχής εκείνης; Ο Σταύρος Βελισσάρης (Τριγλ Νέα 31, 1981) μας δίνει μια ωραία εικόνα του Λυκούργου Τσάκωνα, όπως τον θυμάται από τα παιδικά του χρόνια: είχε επιβλητικό παράστημα, τετράγωνη πατριαρχική γενειάδα, μπαστούνι με ασημένια λαβή και ένα τεράστιο φιλντισένιο κομπολόϊ. Σωστός αρχοντάθρωπος, που λέμε!

Συνεχίζουμε ακολουθόντας τον Λ. Βελισσάρη στο περπάτημα του : «Κατόπιν έβλεπες, στα δεξιά, ένα εργοστάσιο με μια μεγάλη καμινάδα (φάμπρικα) (ήταν του Αναστάση Προύσαλη). Έβγαζε λάδι και αλεύρι και ήταν τελειότατο τότε (Τριγλ Νεα, 12, 1977) Απέναντι ήταν το σπίτι της θείας μου Μαριγώς Μουνταντώνη, που στον κήπο είχε μια ανέμη, πάνω σε μια πλεκτή σιδερένια κολόνα για να βγάζει νερό για πότισμα». Είχε ένα ανεμόμυλο για ιδιωτική χρήση!

Το χαμηλό κτίριο , αριστερά ήταν το ελαιουργείο και το διόροφο κτίριο δεξιά, ήταν το σαπουνοποιείο. Ο χείμαρος περνάει ακριβώς πίσω από τα δύο κτίρια, όπου έριχναν όλα τα απόβλητα.
Ο Σταύρος Μαργαρίτης στα Τριγλιανά Νέα 12, 1977, μας δίνει τις εξής πληροφορίες για το υπερσύγχρονο εργοστάσιο του Αναστάση Προύσαλη: «Αυτό το εργοστάσιο ήταν εξοπλισμένο με τα πιο σύγχρονα μηχανήματα της εποχής. Εκτός από τις μηχανές του ελαιοτριβείου, όπου έβγαζε χιλιάδες τόνους λάδι, σε συνέχεια είχε και σύγχρονο τμήμα αλευρόμυλου, που έβγαζε άλευρα, εκτός από πιτυρούχα έβγαζε και λευκό φαρίνα, διότι στην παλιά πατρίδα ο κόσμος δεν ζύμωνε, παρά αγόραζε ψωμί από τους φούρνους Η παραγωγή του εργοστασίου από άλευρα και λάδι ήταν πολύ μεγάλη, την διοχέτευε δε ο Προύσαλης στο εμπόριο. Ερχότανε θυμάμαι αυτοκίνητα μεγάλα φορτηγά (μπήρλες) και φόρτωναν άλευρα για την Προύσα και άλλα πάλι φόρτωναν λάδι και άλευρα και τα μετέφεραν στα Μουδανιά, επειδή ήταν εκεί η αποβάθρα (σκάλα) και σε συνέχεια τα φόρτωναν στην Κωνσταντινούπολη, Θράκη και αλλού. Και έτσι αυτό το εργοστάσιο τροφοδοτούσε σχεδόν όλη την περιοχή του νομού Προύσας από άλευρα και λάδι», (https://www.triglianoi.gr/index.php?topic=1788.0). Το 1930, οι Τούρκοι ιδιοκτήτες έκτισαν στο προαύλιο κοιτώνες για τους εργάτες, κουζίνα και τουαλέτες.

Το κτίριο αυτό έχει χαρακτηριστεί σαν βιομηχανική κληρονομιά και ορίστηκε διατηρητέο το 1981. Υπάρχει μελέτη που προτίνει να γίνει μουσείο λαδιού. Στην μεταπτυχιακή της εργασία, το 2015, η Elif Acar BİLGİN με τίτλο . Παρατηρεί ότι κτίστηκε με τα σύγχρονα πρότυπα που υπήρχαν στη Μυτιλήνη και στο Αιγαίο, τα δε τα τούβλα είχαν έρθει κατ ευθείαν από την Μασσαλία-φέρουν σφραγίδα.

Τώρα γυρίζοντας προς τα πίσω και προχωρώντας στην αντίθετη κατεύθυνση, προς την θάλασσα, ακολουθούμε και πάλι τον Λάζαρο Βελισσάρη που μας περιγράφει τη διαδρομή «Συνεχίζοντας υπήρχε η εκκλησία Παναγία (ο Άγιος Γιάννης, τώρα έχει κτιστεί το Δημαρχείο), μετά το Χοκιμάτι (Κυβερνείο-τώρα είναι ένα δημόσιο κτήριο), κατόπιν το εργοστάσιο του Χρήστου Χριστοφορίδη που έφτιαχνε γκαζόζες σε μπουκάλια με μπίλιες και τις πουλούσε στα μαγαζιά. Εκεί ήταν και η εκκλησία του Αϊ-Γιώργη (του κάτω), με το πάρκο και το Ηρώον (Cocuk Parki)». Το βιομηχανικό κτίριο στη μέση της φωτογραφίας, πρέπει να ήταν η βιοτεχνία του Χριστοφορίδη.

Η τριώροφη οικία του Βασ. Γκικάδη και δίπλα, η βιοτεχνία του Χρήστου. Χριστοφορίδη που έφτιαχνε γκαζόζες.

Κάτω στη παραλία, από πληροφορίες που μου έδωσε η Μαίρη Κεχαγιόγλου-Φαφούτη, η οικογένεια του προπάππου της Λάζαρου Οξούζογλου (Ορφανίδη), είχε κάτω στη παραλία ένα λαδαριό (τώρα είναι η ταβέρνα του Χουσεΐν Καρά) και δίπλα ήταν το σπίτι τους. Απέναντι, στο εσωτερικό δρομάκι, το τριώροφο με τη καπνοδόχο που φαίνεται στη φωτογραφία, ήταν σηροτροφείο, όπου σε όλο το κτίριο έκαναν κουκούλια.

Σηροτροφείο και Λαδαριό του Οξούζογλου (Ορφανίδη)

Υπάρχουν όμως και άλλα βιομηχανικά κτίρια για τα οποία, δεν ξέρουμε ούτε τον ιδιοκτήτη ούτε τη χρήση τους. Παραθέτω τις φωτογραφίες και περιγράφω την περιοχή που βρίσκονται. Όποια πληροφορία υπάρχει για αυτά, θα ήταν ευπρόσδεκτη!

Μια και είμαστε στη παραλία, λίγο πιο πάνω δίπλα στο χαμάμ και πίσω από τον άγιο Στέφανο, υπάρχει ένα πολύ μεγάλο βιομηχανικό κτίριο, ερειπωμένο τελείως. Καλύπτει όλο το μήκος του τετραγώνου μέχρι την Eski Pazar Cad.

Άγνωστος ιδιοκτήτης, το βάθος του κτιρίου φτάνει μέχρι τον Αγ. Στέφανο. Οδός Eski Pazar Cad., ο δρόμος, δίπλα στο χαμάμ που οδηγεί στη θάλασσα.

Αν από το παρκάκι, διασχίσουμε την Iskele Cad και πάρουμε το στενό απέναντι, την Eski Hamam Sokak που ήταν το «Μικρό Χαμάμ», θα δούμε στην αρχή του δρόμου, ένα εκπληκτικό, ανακαινισμένο κτίριο. Στη πόρτα έχει μια μικρή πινακίδα, δίπλα στη πόρτα, «Trilya, Εργαστήριο Καλὼν Τεχνών», τώρα είναι κλειστό και εγκαταλλελημένο.

Θα τελειώσουμε τη βόλτα μας πηγαίνοντας στο Μεϊντάνι. Παίρνουμε τον ανηφορικό δρόμο, πίσω από το καινούργιο Τζαμί. Ο πρώτος δρόμος που θα συναντήσουμε είναι η Akra Sokak. Βλέπουμε ένα μονώροφο κτίριο με ωραίο διάκοσμο με τούβλα γύρο από τα παράθυρα και την πόρτα. Δίπλα είναι ένα άλλο πέτρινο, ερειπωμένο κτίριο, μόνο ο μπροστινός τοίχος μένει. Από πίσω φαίνεται ένα ακόμα βιομηχανικό κτίριο που η πρόσοψη του είναι στη Baki Cikmazi. Τρεις ακόμη βιομηχανικοί χώροι, που δεν ξέρουμε τη χρήση αλλά ούτε και τους ιδιοκτήτες τους.

Στο οικοδ. τετράγωνο 2237 μεταξύ Akra Sok. & Baki Cikmazi, πίσω από το καινούργιο τζαμί στο Μεϊντάνι

Τα τρία κίτρινα αστέρια ανάμεσα στην Akra Sok. & Baki Cikmazi, σημειώνουν τα τρία εργοστάσια.

Υπάρχουν αρκετές μικρότερες και αρκετά ερειπωμένες κατασκευές που υποδηλούν βιοτεχνικές εγκαταστάσεις, όπως αποθήκες, χώροι επεξεργασίας ελαιών, κλπ. Αλλά δεν έχουμε κανένα στοιχείο.
Σε αντίθεση τώρα, ο Μάκης Αποστολάτος, από τις διαθήκες εντόπισε Ελαιομάγαζα και ρακομάγαζα, που περιμένουν την επόμενη επίσκεψη μας στο χωριό για να τις εντοπίσουμε.
Από τη μικρή αυτή αναφορά, στην περίοδο 1860 μέχρι το πρώτο διωγμό του 1915, διαπιστώνουμε ότι υπήρχε μια πραγματική οικονομική και οργανωτική άνθηση στο χωριό. Την περίοδο αυτή έγιναν βιομηχανικές/βιοτεχνικές εγκαταστάσεις, σημαντικά έργα υποδομής (https://www.triglianoi.gr/index.php?topic=1879.msg2884;topicseen#new). Κτίστηκαν νέες και μεγάλες εκκλησίες (οι Αγ Γεώργιος Άνω και Κάτω και η Μητρόπολη), το νέο σχολείο, το νεκροταφείο και το γυμναστήριο (https://www.triglianoi.gr/index.php?board=74.0) και φυσικά οι νέες και μεγάλες κατοικίες.