ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΤΣΑΝΗΣ : «Τα Καβουράκια» - Ένας ύμνος για τη Ραφήνα

[Στάθης Δημητρακός]

ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΙΤΣΑΝΗΣ
«Τα Καβουράκια» -
Ένας ύμνος για τη Ραφήνα

Tσιτσάνης Βασίλης (1915-1984):
Μεγάλος συνθέτης, στιχουργός, δεξιοτέχνης του μπουζουκιού και τραγουδιστής. Ήταν μια από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες του ρεμπέτικου και της λαϊκής μουσικής. Γεννήθηκε στα Τρίκαλα στις 18 Ιανουαρίου 1915. Οι γονείς του ήταν Ηπειρώτες. Ο πατέρας του τσαρουχάς στο επάγγελμα, είχε ένα μαντολίνο με το οποίο έπαιζε κλέφτικα τραγούδια. Αυτά ήταν τα πρώτα ακούσματά του, μαζί με τις βυζαντινές ψαλμωδίες που άκουγε στην εκκλησία. Πήρε το μαντολίνο στα χέρια του μετά το θάνατο του πατέρα του το 1926 και το μετέτρεψε σε μπουζούκι.
Στα γυμνασιακά του χρόνια αποκτά κάποιες γνώσεις μουσικής μαθαίνοντας βιολί, συμμετέχοντας μ' αυτό σε τοπικές εκδηλώσεις. Έγραψε τα πρώτα του τραγούδια σε ηλικία μόλις 15 ετών σε μπουζούκι. 
Το φθινόπωρο του 1936 κατέβηκε στην Αθήνα για να σπουδάσει στη Νομική Σχολή. Σύντομα άλλαξε προσανατολισμούς. Άρχισε να δουλεύει σε ταβέρνες. Σε μια απ' αυτές γνωρίζει τον τραγουδιστή Δημήτρη Περδικόπουλο, ο οποίος τον πήγε στην δισκογραφική εταιρεία ΟDEON, όπου ηχογράφησε το πρώτο του τραγούδι «Σ' ένα τεκέ μπουκάραμε» (1937). Η «Αρχόντισσα», από τα σπουδαιότερα τραγούδια του, ήταν ένα από τα δεκάδες που ακολούθησαν. Την ίδια περίοδο, τραγούδια του, όπως «Να γιατί γυρνώ μες στην Αθήνα» και «Γι' αυτά τα μαύρα μάτια σου» κ.α ερμήνευσαν  ο Στράτος Παγιουμτζής, ο Στέλιος Περπινιάδης (Στελλάκης), ο Στέλιος Κερομύτης, αλλά και ο Μάρκος Βαμβακάρης.

Από τα πρώτα του τραγούδια «εισήγαγε», ένα νέο είδος λαϊκού τραγουδιού, «διεύρυνε» και «εξευγένισε» το ρεμπέτικο. Στα επόμενα στάδια της δημιουργίας του έκανε το ρεμπέτικο να αποτίνεται στο πλατύτερο κοινό. Η εποχή που άρχισε να γράφει τραγούδια ο Βασίλης Τσιτσάνης ήταν δύσκολη, η δικτατορία του Μεταξά, απαγορεύει τα προϋπάρχοντα τραγούδια του ρεμπέτικου περιθωρίου και τις ανατολίτικες μελωδίες. Η εποχή επιβάλλει εμβατήρια.

Από το 1938 μέχρι το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, έζησε στη Θεσσαλονίκη. Υπηρέτησε στο στρατό στο Τάγμα Τηλεγραφητών στη Θεσσαλονίκη. Δουλεύει σε διάφορα μαγαζιά της συμπρωτεύουσας και ανοίγει δικό του κουτούκι «Το ουζερί του Τσιτσάνη» στην οδό Παύλου Μελά. Αυτά τα χρόνια, που είναι και χρόνια της Κατοχής, γράφει πολλά τραγούδια, μεγάλες του επιτυχίες: «Αχάριστη», «Μπαξέ τσιφλίκι», «Τα πέριξ», «Νύχτες μαγικές», «Ζητιάνος της αγάπης», «Ντερμπεντέρισσα», «Συννεφιασμένη Κυριακή», που θα ηχογραφήσει μετά τον πόλεμο.

Το 1946 εγκαθίσταται ξανά στην Αθήνα και αρχίζει να ηχογραφεί τα τραγούδια που είχε γράψει ως τότε, γιατί κατά τη διάρκεια της Κατοχής είχαν κλείσει τα εργοστάσια δίσκων. Η εποχή του εμφυλίου πολέμου αποτελεί άλλη μια πηγή έμπνευσης για τον Βασίλη Τσιτσάνη. Τα τραγούδια του λογοκρίνονται. Ορισμένα καταφέρνει και τα εκδίδει με διάφορα τεχνάσματα. Το τέλος του Εμφυλίου σημαίνει ταυτόχρονα και την πλήρη αποδοχή του. Τα τραγούδια του αρχίζουν να ακούγονται πιο ελεύθερα, ενώ ο Τσιτσάνης γίνεται πρωτοπόρος του λαϊκού τραγουδιού. Η δεκαετία 1945-1955 είναι ίσως η κορυφαία της καριέρας του.

Φέρνει στο προσκήνιο νέες φωνές που υπηρετούν τα τραγούδια του και δένονται μαζί του: Μαρίκα Νίνου, Σωτηρία Μπέλλου, Πρόδρομος Τσαουσάκης. Μερικά τραγούδια γι' αυτήν την περίοδο είναι: «Κάποια μάνα αναστενάζει» (1947), «Χωρίσαμε ένα δειλινό» (1947), «Πάλιωσε το σακάκι μου»(1948), «Είμαστε αλάνια» (1951), «Πήρα τη στράτα και έρχομαι», «Τρελός τσιγγάνος», «Πέφτουν της βροχής οι στάλες» (1950), «Όμορφη Θεσσαλονίκη», «Αντιλαλούνε τα βουνά», «Κάνε λιγάκι υπομονή» (1949) , «Φάμπρικες», «Πέφτεις σε λάθη» (1948), «Καβουράκια- Στου γιαλού τα βοτσαλάκια»(1953) , «Τι σήμερα τι αύριο, τι τώρα»(1953) «Ζαϊρα» (1953)  , «Κάθε βράδυ πάντα λυπημένη»(1952), «Ξημερώνει και βραδιάζει», «Έλα όπως είσαι»(1953) .
Αργότερα τραγούδια του ερμηνεύουν επίσης ο Στέλιος Καζαντζίδης, ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης, ο Πάνος Γαβαλάς, ο Μανώλης Αγγελόπουλος, η Καίτη Γκρεη, η Πόλυ Πάνου, η Χαρούλα Λαμπράκη, ο Σταμάτης Κόκκοτας κ.α. Απ' αυτά αναφέρονται ενδεικτικά: «Άσπρο πουκάμισο φορώ»( 1956),  «Ίσως αύριο» (1958), «Τα λιμάνια» (1962), «Τα ξένα χέρια» (1962), «Μείνε αγάπη μου κοντά μου» (1962), «Τα ξένα χέρια» (1965), «Κορίτσι μου όλα για σένα» (1967), «Απόψε στις ακρογιαλιές» (1968), «Κάποιο αλάνι» (1968), «Με παρέσυρε το ρέμα» (1969), «Της Γερακίνας γιος» (1975), και «Δηλητήριο στη φλέβα» (1979). 
     
To 1980, με πρωτοβουλία της  UNESCO, ηχογραφείται ένας διπλός δίσκος με τίτλο «Χάραμα», όπως λεγόταν το μαγαζί στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, στο οποίο εμφανιζόταν ο Τσιτσάνης τα τελευταία 14 χρόνια της καριέρας και της ζωής του.  Σ΄αυτό το δίσκο παίζει μια σειρά από κλασικά του τραγούδια, αλλά και πολλά αυτοσχεδιαστικά κομμάτια στο μπουζούκι. Με την έκδοσή  του στη Γαλλία, παίρνει βραβείο της Μουσικής Ακαδημίας  Charles Gross.

Στο μεταξύ, ο κορυφαίος δημιουργός είχε φύγει για πάντα... Στις 18 Ιανουαρίου 1984, ανήμερα των γενεθλίων του, άφησε την τελευταία του πνοή, στο νοσοκομείο Brompton του Λονδίνου, ύστερα από επιπλοκές εγχείρησης στους πνεύμονες. Μέχρι 24 ημέρες πριν εμφανιζόταν κανονικά στο «Χάραμα» και δούλευε καινούργια τραγούδια.     

Η Ραφήνα τίμησε τον Βασίλη Τσιτσάνη με ονομασία δρόμου της πόλης για το τραγούδι «Τα καβουράκια - Στου γιαλού τα βοτσαλάκια» και για την μεγάλη του καλλιτεχνική προσφορά. 

ΤΑ ΚΑΒΟΥΡΑΚΙΑ

                                                                       
Στου  γιαλού τα  βοτσαλάκια    
κάθονται δυό καβουράκια,
έρμα, παραπονεμένα,
κι όλο κλαίνε τα καημένα.
Κι η μαμά τους η κυρία Καβουρίνα
πάει τσάρκα με το σπάρο στην Ραφήνα
κι όλο κλαίνε τα καβουράκια
στου γιαλού τα βοτσαλάκια.
Πάει ο κάβουρας το βράδυ
βρίσκει  το τσαρδί ρημάδι,
ψάχνει για τη φαμελιά του
και τραβάει τα μαλλιά του.
Βάζει πλώρη κούτσα – κούτσα στη Ραφήνα
να πετύχει την κυρία Καβούρια
κι όλο κλαίνε τα καβουράκια
στου  γιαλού τα  βοτσαλάκια.
Το ξημέρωμα ροδίζει
Και ο Κάβουρας γυρίζει,
δίχως τη συμβία πάλι
κούτσα – κούτσα στ' ακρογιάλι.
Με το σπάρο τον ξενύχτη στη Ραφήνα
φεύγει τώρα στα ρηχά η Καβούρινα
κι όλο κλαίνε τα καβουράκια
στου γιαλού τα βοτσαλάκια.

Στάθης Δημητρακός

[Αντώνης Λαζαρής]

Ας ξαναδιαβάσουμε όσα γράφει ο Στάθης ο Δημητρακός για τον μεγάλο Βασίλη Τσιτσάνη.
Μάλλον κάτι να ετοιμαζεται σχετικό.
Και θα είναι πολύ όμορφο.

[Αντώνης Λαζαρής]

Aς γυρίσουμε αρκετά χρόνια πριν.
Στη Ραφήνα της δεκαετίας του '50.

Το λιμάνι είναι γεμάτο με τράτες το χειμώνα και γρι-γρι το καλοκαίρι.
Δεκάδες καΐκια δένουν καθημερινά στο παλιό λιμάνι.



Το μόνο μεγάλο ακτοπλοϊκό πλοίο είναι το «Κάρυστος» του Τόγια, το πολυαγαπημένο «Καρυστάκι», το οποίο συνδέει καθημερινά τη Ραφήνα με την Κάρυστο και την Άνδρο.
Γνήσια θαλασσινά καΐκια εκτελούν τη συγκοινωνία με τα Στείρα, το Μαρμάρι και την Κάρυστο. Το «Βασίλισσα Φρειδερίκη», το «Φανερωμένη», το «Αγγέλικα».




Πολλά χρόνια μετά, τον Αύγουστο του 2011, μαζί με τον Στάθη το Δημητρακό θα συναντήσουμε τον Ηλία Δημοτιανίδη στο καφενείο του Κώστα Παπαθανασίου στη Ραφήνα
Ο Ηλίας Δημοτιανίδης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1923 και έζησε στη Ραφήνα.
Μέγας λάτρης των ρεμπέτικων τραγουδιών. 
Βίωσε τόσα πολλά στα ενενήντα τόσα χρόνια που έζησε στη Ραφήνα.



Μας είπε σχετικά για το Βασίλη Τσιτσάνη.
«Ο Βασίλης Τσιτσάνης είχε πολλά πάρε δώσε με τον Ασημάκη Καλπάκη.     
Ο Τσιτσάνης ερχόταν στη Ραφήνα την εποχή του '50-'60 και είχε τραγουδήσει στο μαγαζί του Αρτέμη του Μπενάκη στο λιμάνι».

Στα μέσα της δεκαετίας του '50, ο Βασίλης Τσιτσάνης γράφει το θρυλικό τραγούδι «Τα καβουράκια», έναν ύμνο για τη Ραφήνα όπως είναι και τίτλος του θέματος που έχει ανοίξει ο Στάθης Δημητρακός.

«Στου γιαλού τα βοτσαλάκια
κάθονται δυο καβουράκια
έρμα παραπονεμένα
κι όλο κλαίνε τα καημένα»

Σύμφωνα με κάποιο θρύλο που υπάρχει στη Ραφήνα, κάποια μέρα που ο καιρός ήταν φρεσκαρισμένος στη Ραφήνα, ο Βασίλης Τσιτσάνης «αποκλείστηκε» στην ταβέρνα του Ασημάκη, καθώς εξαιτίας του καιρού δεν μπορούσε να φύγει από την ταβέρνα.
Ο λιμενοβραχίονας-τσιμεντόπλοιο δεν παρείχε καμία προστασία από το κύμα όταν ο καιρός αγρίευε.
Και, αν κάποιος αψηφούσε τον κίνδυνο, μπορεί και να κατέληγε στη θάλασσα.

Λέγεται, λοιπόν, ότι ο Τσιτσάνης είδε εκείνη τη μέρα κάποιο καβουράκι στην άκρη του μώλου και εμπνεύστηκε το τραγούδι. Πιθανόν, όλα αυτά έπαιξαν το ρόλο τους για να γραφτεί το τραγούδι.

«Με το σπάρο τον ξενύχτη στη Ραφήνα
παίζει τώρα στα ρηχά η καβουρίνα
κι όλο κλαίνε τα καβουράκια
στου γιαλού τα βοτσαλάκια»

Συνειρμικά, ακόμα και σήμερα στο λιμάνι της Ραφήνας είναι δεμένη μια όμορφη βάρκα που φέρει το όνομα «Σπάρος». Σε κάποιους μπορεί το όνομα αυτό να φέρνει στη μνήμη τον ξενύχτη το σπάρο στη Ραφήνα.

Ένας άλλος συνεκτικός κρίκος της Ραφήνας με τον μεγάλο ρεμπέτη είναι η Ραφηνιώτισσα τραγουδίστρια Ανθίππη Σκαρλάτου που τραγούδησε μαζί με τον Τσιτσάνη στο «Χάραμα».
Η Ανθίππη Σκαρλάτου, μια μεγάλη φωνή του ρεμπέτικου τραγουδιού, τελείωσε, μάλιστα,  το Α' Δημοτικό Σχολείο Ραφήνας.

[Αντώνης Λαζαρής]

Ας ξαναγυρίσουμε στο λιμάνι της Ραφήνας της δεκαετίας του '50.

Στο καμπούνι της πλώρης του τσιμεντόπλοιου στο λιμάνι της Ραφήνας, ο Ασημάκης Καλπάκης λειτουργεί την περίφημη ταβέρνα του.



Η φωτογραφία τραβήχτηκε από τον Ανδρέα Εμπειρίκο τον Οκτώβριο του 1953.
Περιλαμβάνεται στο λεύκωμα "Η Άνδρος του Ανδρέα Εμπειρίκου", το οποίο εκδόθηκε από τις εκδόσεις "Άγρα" και την Καΐρειο Βιβλιοθήκη της Άνδρου.   

Ο Ασημάκης Καλπάκης ήταν φίλος με τον Βασίλη Τσιτσάνη.

Στο λιμάνι έπαιξε κάποιες φορές μουσική ο Βασίλης Τσιτσάνης.
Συγκεκριμένα, στο μαγαζί του Αρτέμη Μπενάκη, το οποίο πρέπει να διακρίνεται στα δεξιά της παρακάτω φωτογραφίας.
Το περίφημο ΚαφεΖυθεστειατόριον.

Η φωτογραφία προέρχεται από το αρχείο του Στάθη του Δημητρακού.

[Αντώνης Λαζαρής]

Το βράδυ της Τετάρτης, στις 11 Ιουνίου 2014, το 1ο Δημοτικό Σχολείο Ραφήνας μας προσκαλεί σε ένα μουσικό αφιέρωμα στο ρεμπέτικο τραγούδι.
Στις εννιά το βράδυ στην παραλία της Ραφήνας το χθες θα σμίξει με το σήμερα.

Τιμώμενο πρόσωπο θα είναι ο Βασίλης Τσιτσάνης.
Η γιορτή λήξης του σχολείου θα συνδυαστεί με ένα μουσικό αφιέρωμα στον άνθρωπο που τα τραγούδια του συγκίνησαν κόσμο και ντουνιά σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της μικρής Ελλάδας και του κόσμου όλου.

http://www.1dimrafin.com/#!-/c19h5/8D47E90C-85E5-4046-8359-241AEA4DD458

Έχοντας ως αφορμή το μουσικό αυτό αφιέρωμα, ο Στάθης ο Δημητρακός, σκέφτηκε να προτείνει στα παιδιά την παρακάτω ιδέα.
Να έρθουν να εξερευνήσουν ετούτη την χιλιοτραγουδισμένη παραλία, να μαζέψουν βότσαλα και κοχύλια και να κάνουν μια ομαδική έκθεση με τα εκθέματά τους στο σχολείο τον Σεπτέμβριο.

Στου γυαλού τα βοτσαλάκια, λοιπόν, συνδέοντας το χθες με το σήμερα.
Ο Βασίλης Τσιτσάνης, τα καβουράκια, η Συννεφιασμένη Κυριακή, η ζωή που κυλάει, τα βότσαλα, τα χρώματα, τα κοχύλια.
Ένας κόσμος μικρός μα συνάμα και απέραντος.

Και μια γιορτή που θα θυμίζει εκείνες τις παλιές γιορτές που γίνονταν στην αυλή του παλιού σχολείου που έστησαν οι αντάρτες του ΕΑΜ και οι Ραφηνιώτες αμέσως μετά την Κατοχή.
Το σχολείο που τελείωσαν όλοι οι παλιοί Ραφηνιώτες.

Από τότε μέχρι σήμερα άλλαξαν πολλά.
Το σχολείο μεγάλωσε αισθητά, μετακόμισε σε μεγαλύτερο κτίριο, οι δάσκαλοί και οι μαθητές του αυξήθηκαν κατά πολύ.
Όμως, η φιλοσοφία του δεν άλλαξε.
Συνεχίζει να ανοίγει νέους ορίζοντες στα παιδιά μην λησμονώντας τα παλιά.

Και αύριο το βράδυ, στις εννιά, τα παιδιά του 1ου Δημοτικού Σχολείου Ραφήνας και ο Βασίλης Τσιτσάνης θα έχουν την τιμητική τους στη μικρή μας πόλη.
Μια γιορτή του σήμερα με άρωμα του χθες.

Στου γυαλού τα βοτσαλάκια της Ραφήνας ......

[Αντώνης Λαζαρής]

Σαν σήμερα γεννήθηκε, πριν από 101 χρόνια, ο μεγάλος Βασίλης Τσιτσάνης.

Αλλά και σαν σήμερα έφυγε από τη ζωή, στα 1984.
Ήταν Τετάρτη 18 Ιανουαρίου 1984.

Ένας μεγάλος κύκλος δημιουργίας που ξεκίνησε και τελείωσε την ίδια μέρα, στις 18 Ιανουαρίου.

Ο Βασίλης Τσιτσάνης, βέβαια, παραμένει πάντα ζωντανός μέσα από τα τραγούδια του που έγραψαν και συνεχίζουν να γράφουν μεγάλη ιστορία.

Ο μεγάλος ρεμπέτης από τα Τρίκαλα επιστρέφει στο λιμάνι της Ραφήνας, όπου τον περιμένουν πάντα υπομονετικά τα καβουράκια στου γιαλού τα βοτσαλάκια.

Ο πονηρός ο σπάρος, η άτακτη η κυρία καβουρίνα και ο ατυχής κάβουρας σε ένα μοναδικό τραγούδι που τους στίχους του ο συνθέτης τους εμπνεύστηκε εδώ στη Ραφήνα....



Ας θυμηθούμε τον μεγάλο Βασίλη Τσιτσάνη στο πάλκο.

Είναι ένα πλάνο από την ταινία του Γιώργου Ζερβουλάκου "Συννεφιασμένη Κυριακή".
Το σενάριο της ταινίας ήταν του Νέστορα Μάτσα.
Και τη μουσική και τα τραγούδια τα έγραψε ο Βασίλης Τσιτσάνης. 

Το λιμάνι του Πειραιά στη δεκαετία του '50.